Chính tả
Uốn cong hay uống cong: từ nào chính xác?
Uốn cong hay uống cong là chỗ nhiều người do dự khi gõ phím, vì đọc lên nghe gần giống nhau. Cách viết đúng chính tả là uốn cong; theo từ điển, uốn là làm cho vật dài, thẳng trở nên cong đều hoặc theo hình dạng nhất định.
Trên web tiếng Việt, dạng sai uống cong xuất hiện ở hơn 4.700 trang, còn cách viết đúng có mặt ở hơn 205.000 trang. Con số ấy đủ để thấy đây là lỗi quen, không phải lỗi hiếm, và cũng đủ để thấy phần lớn người viết vẫn cầm đúng chữ trong tay.
Cặp từ này có trong hai bộ từ điển song ngữ; riêng Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức không có mục riêng cho nó. Vì vậy bài dựa vào nghĩa của từng tiếng, vào cách dùng trong sách báo và vào những câu đời thường để phân định.
Từ nào đúng chính tả
Gõ nhanh một câu tả mái kính hay màn hình chiếc điện thoại gập, tay dễ trượt thành uống cong mà người viết không nhận ra. Muốn biết uốn cong hay uống cong, từ nào đúng, câu trả lời chỉ có một: viết đúng là uốn cong, còn uống cong là lỗi chính tả. Từ điển Việt–Việt trên vdict định nghĩa uốn là làm cho vật dài, thẳng trở nên cong đều hoặc theo hình dạng nhất định. Tiếng cong chỉ hình vòng lại, không còn thẳng. Ghép hai tiếng ấy, cụm từ tả việc bẻ cong một vật, hoặc tả vật đã mang hình cong sẵn.
Uống là động từ đưa chất lỏng vào miệng: uống nước, uống trà, uống thuốc. Chất lỏng chảy vào miệng thì không có hình dạng nào để mà cong, nên câu nào có uống đứng cạnh cong gần như chắc chắn là người viết định nói việc làm cong một vật. Lỗi nằm ở âm cuối và ở dấu: uốn chấm dứt bằng âm n, mang dấu ngã; uống kết thúc bằng âm ng, mang dấu nặng.
Một dạng sai khác thỉnh thoảng cũng gặp trên web là uốn công, tức gõ nhầm chữ công thay cho chữ cong. Nghĩa của công là việc làm, là sức lao động, hoàn toàn không dính tới đường nét của vật. Dù nhầm kiểu nào, ai còn phân vân uốn cong hay uống cong đúng chính tả thì chỗ cần sửa vẫn là một: trả về chữ uốn cong.
Điều đáng nói là chữ uốn xuất hiện rất nhiều trong đời sống, chỉ có điều người viết ít để ý. Cái móc treo bị bẻ cho thẳng ra, sợi dây thép được nắn thành vòng, tàu lá chuối khum lại che mưa, tất cả đều là uốn. Nghĩa gốc ấy rộng và dễ nhận, nên khi câu văn cần tả một vật không còn thẳng, gần như chắc chắn phải dùng chữ uốn chứ không phải chữ uống.
Uốn cong nghĩa là gì
Trước hết, uốn cong là gì? Từ điển ghi ba nghĩa cho tiếng uốn. Nghĩa thứ nhất là làm cho vật dài, thẳng trở nên cong đều hoặc theo hình dạng nhất định. Nghĩa thứ hai là dạy bảo, hướng dẫn dần dần cho vào khuôn phép, lẽ phải. Nghĩa thứ ba là trẻ con đòi hỏi, khóc nhè để được chiều chuộng. Ba nghĩa xoay quanh một ý chung: làm cho cái gì đó đổi hình, đổi nết theo hướng người lớn muốn.
Nghĩa thứ hai giải thích vì sao ông bà hay nói uốn nắn con trẻ. Uốn ở đây là uốn tính nết, uốn nếp sống, chứ không phải bẻ tay bẻ chân. Một đứa trẻ được uốn từ nhỏ sẽ quen nếp, và người lớn cũng dùng đúng chữ ấy khi nói về việc rèn thói quen cho người mới vào nghề.
Sang lĩnh vực công nghệ, cụm từ này xuất hiện dày đặc trên mặt báo. Năm 2016, Moxi Group, một nhóm khởi nghiệp Trung Quốc, công bố smartphone uốn cong đầu tiên trên thế giới, vượt mặt Samsung ở thời điểm ấy. Máy uốn cong được cả phần thân nhờ dồn pin và linh kiện về một đầu, thậm chí cuộn lại thành vòng đeo tay.2 Với điện thoại gập, báo chí cũng đưa tin Apple đang làm một chiếc iPhone gập lại có màn hình uốn cong. Các bản tin ấy đều viết uốn với dấu ngã, không có ngoại lệ nào.
Trong lĩnh vực kính xây dựng, cụm từ chỉ một loại vật liệu có thật trên thị trường. Kính cường lực uốn cong được nung nóng đến 420 độ C rồi uốn theo khuôn, sau khi nguội vẫn giữ tính chịu lực và chịu nhiệt. Người trong nghề còn gọi tắt là kính uốn hoặc kính uốn cường lực, xếp vào nhóm kính an toàn.3 Các cửa hàng bán loại này với đủ độ dày 4 mm, 8 mm, 10 mm, còn nhà thầu nhận thi công lan can kính uốn cong cho công trình.
Bước vào một nhà dân, chỗ dễ bắt gặp nhất là vách buồng tắm và lan can cầu thang. Loại kính ấy chịu lực cao hơn kính thường cùng kích thước gấp 5 lần, chịu được sức gió giật gấp 12 lần, tải trọng chịu được lên tới 10.000 psi, tương đương 700 kg. Nhờ vậy nó được dùng làm lan can kính cong, mái kính lấy sáng, cầu thang kính, vách kính, cửa kính, nhà tắm kính, và cả mặt dựng công trình, thang máy, buồng tắm đứng, hồ cá, đồ trang trí nội thất.3
Quy trình làm ra một tấm kính đi qua chữ uốn ở bước cuối. Thợ cắt kính theo thiết kế, mài và đánh bóng cạnh, tạo hoa văn nếu có.3 Kính được rửa sạch bằng nước xà phòng, sấy khô, rồi uốn cong bằng máy uốn kính.3 Về bản chất, người ta gia nhiệt kính đến điểm hóa mềm, định hình bằng khuôn kim loại rồi giảm nhiệt độ đều đặn để kính giữ nguyên hình cong.3
Có một trường hợp dễ làm người đọc tưởng là lỗi: cụm uốn cong giới tính mà báo chí dùng khi nói về hóa chất BPA, chất gây rối loạn nội tiết, ảnh hưởng đến sản xuất tinh trùng, trứng và nhiễm sắc thể nam nữ. Đây là cách nói ẩn dụ, mượn hình ảnh bẻ cong để tả một tác động khó thấy. Chữ uốn trong đó vẫn giữ nguyên dấu ngã, và người đọc không nên lấy cụm ấy làm căn cứ để viết uống.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm
Các bài viết về lỗi chính tả tiếng Việt chỉ ra rằng lỗi thường do phát âm khác chuẩn, và nhóm lỗi hay mắc nhất nằm ở phụ âm đầu. Với cặp từ này, chỗ đáng ngờ lại nằm ở âm cuối. Ở nhiều nơi, âm n và âm ng được đọc gần như nhau, nên khi đọc trong đầu rồi gõ ra, uốn và uống trông như một. Dấu ngã ở uốn và dấu nặng ở uống cũng rất dễ lẫn khi gõ nhanh trên điện thoại. Muốn trả lời dứt điểm uốn cong hay uống cong đúng chính tả, chỉ cần nhìn vào nghĩa của hai tiếng.
Nghĩa của hai từ đủ gần để lừa mắt. Uốn và uống đều là động từ tác động lên một đối tượng, đều ngắn một tiếng, nên lướt qua khó phát hiện. Nhiều người còn gõ lên ô tìm kiếm bằng cả hai thứ tự, uống cong hay uốn cong, vì nhớ không rõ, rồi càng đọc càng nghi ngờ chính tả của mình.
Tám cặp câu dưới đây viết theo lối nói hằng ngày, mỗi cặp một dòng đúng và một dòng sai để đối chiếu.
Mái kính uốn cong theo khung thép. / Mái kính uống cong theo khung thép. (sai)
Tấm kính buồng tắm được uốn cong cho vừa góc tường. / Tấm kính buồng tắm được uống cong cho vừa góc tường. (sai)
Sợi dây điện bị uốn cong thành vòng tròn. / Sợi dây điện bị uống cong thành vòng tròn. (sai)
Con đường uốn cong men theo sườn đồi. / Con đường uống cong men theo sườn đồi. (sai)
Màn hình điện thoại uốn cong nhẹ khi gập lại. / Màn hình điện thoại uống cong nhẹ khi gập lại. (sai)
Bố uốn cong cành cây để buộc dây. / Bố uống cong cành cây để buộc dây. (sai)
Tờ giấy bị uốn cong ở mép. / Tờ giấy bị uống cong ở mép. (sai)
Cô giáo uốn nắn từng nét chữ cho học sinh. / Cô giáo uống nắn từng nét chữ cho học sinh. (sai)
Mẹo nhớ thứ nhất bám vào nghĩa: cong luôn đi kèm hành động bẻ, nắn, làm vật đổi hình, mà hành động ấy chính là uốn. Gặp câu có cong mà thấy chữ uống, đọc to lên là thấy vô lý ngay; cái vô lý ấy là tín hiệu phải sửa.
Cách thứ hai dựa vào từ cùng gốc: uốn nắn, uốn khúc, uốn lượn đều viết uốn với dấu ngã. Khi phân vân, thay chữ đang viết bằng uốn nắn rồi đọc lại cả câu; nếu đọc lên vẫn xuôi tai thì chữ cần dùng là uốn. Cách thứ ba là nhìn mặt chữ: uốn kết thúc bằng n, giống nắn, mà nắn lại chính là việc uốn làm.
Một cặp cùng nhóm cũng hay bị hỏi: uốn hay uống. Ai còn lẫn uống cong hay uốn cong thì nhớ thế này: uốn là bẻ cong vật, uống là đưa chất lỏng vào miệng; nước thì uống được chứ không uốn được. Cặp công và cong cũng vậy: công là việc làm, cong là hình vòng, nên uốn cong chứ không phải uốn công.
Khi cần soát lại đoạn văn trước khi gửi mail hay đăng bài, dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để máy soi lỗi. Muốn xem thêm những cặp từ khác hay bị viết nhầm, ghé chuyên mục Chính tả; bài mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm gom cách nhớ theo từng nhóm âm, tiện tra khi đang viết dở.
Nhớ nhanh
- Hỏi uốn cong hay uống cong, từ nào đúng: đáp án là uốn cong; uống cong và uốn công đều là lỗi cần sửa.
- Uốn có ba nghĩa: làm vật thẳng thành cong; dạy dần vào khuôn phép, lẽ phải; trẻ khóc nhè đòi được chiều.
- Kính cường lực uốn cong nung đến 420 độ C, chịu lực gấp 5 lần và chịu gió giật gấp 12 lần kính thường.
- Thấy uống đứng cạnh cong, đọc to lên là biết câu vô lý; thay bằng uốn nắn để kiểm nhanh.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Uống nước kiểu này, nhiễm hóa chất "uốn cong giới tính" (tuoitre.vn)
- Startup nhỏ bé này đã vượt mặt Samsung để ra mắt smartphone uốn cong đầu tiên trên thế giới (cafebiz.vn) ↩
- Kính uốn cong (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e