Um sùm hay um xùm: viết sao cho đúng?

Um sùm hay um xùm? Chỉ “um sùm” đúng chính tả, còn cách viết kia sai, dù đọc lên nghe gần như nhau.

Báo chí dùng cách viết đúng ở đủ thứ chuyện. Báo VietnamNet có nhan đề “5 anh em cãi vã um sùm ngay trong đám giỗ mẹ vì 2 yến thịt lợn”, trong đó người anh góp “Mình góp 1 triệu liệu có ít không?” rồi cả bàn tang trở thành chỗ cãi nhau ầm ĩ. Báo Tiền Phong đặt chữ s y nguyên trong nhan đề “Lại um sùm việc làm sạch sông Tô Lịch bằng công nghệ Nhật Bản”.^{22 Lại um sùm việc làm sạch sông Tô Lịch bằng công nghệ Nhật Bản (tienphong.vn)} Một hành khách vì chuyến bay trễ mà “chửi um sùm nhân viên hàng không” rồi bị phạt 4 triệu, chuyện này báo ngành hàng không ghi lại đúng chính tả.

Cách viết sai hiếm hơn nhưng vẫn có, có lần lọt ngay vào nhan đề: báo Sức khỏe và Đời sống từng đưa “clip đánh ghen đang um xùm trên mạng xã hội”. Đặt hai kiểu cạnh nhau là thấy ngay chỗ lệch. Trong bài báo đám giỗ kia, tác giả viết “cãi vã um sùm” song song với “cãi vã om sòm”, cho thấy hai từ cùng chỉ cái ồn ào, nhưng chỉ một từ được từ điển nhận.

Um sùm hay um xùm trong từ điển

Hai bộ từ điển song ngữ đều ghi từ này bằng chữ s, không bộ nào ghi bằng x. Nhan đề “Um sùm nữa rồi đó!” trên báo Phụ nữ Mới, chuyện Hương Giang và hot girl An Tây “quậy khóc um sùm” trên VGT, hay clip con Husky bị kẹt cửa “la hét um sùm nhưng Golden vẫn dửng dưng” trên báo Tuổi Trẻ Cười cho thấy cách viết ấy theo nhau qua nhiều tờ báo, nhiều chủ đề khác hẳn nhau. Riêng Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức không có mục này, nên muốn dò thì phải sang bộ khác.

Vậy um sùm nghĩa là gì? Đó là từ láy thuần Việt, chỉ trạng thái ồn ào, náo động, làm to chuyện một cách không cần thiết. Từ đóng vai tính từ khi đứng sau danh từ, như “đám đông um sùm”, và đóng vai động từ khi bổ nghĩa cho hành động, như “chửi um sùm”. Sắc thái nghiêng hẳn về phía chê: người nói vừa kể chuyện ồn, vừa tỏ ý không bằng lòng với hành vi phô trương, thích gây chú ý quá mức.

Hai nét nghĩa thường gặp, tách ra cho dễ nhớ. Nghĩa chỉ âm thanh: ồn ào, náo nhiệt quá mức, như “đám đông um sùm ngoài cổng”. Nghĩa chỉ hành vi: phóng đại sự việc, làm to chuyện, như “chuyện nhỏ mà làm um sùm lên”. Muốn nói cùng ý, có thể dùng ồn ào, náo động, rùm beng, ầm ĩ, huyên náo; ngược lại là yên tĩnh, im lặng, lặng lẽ, tĩnh mịch, kín đáo, nhẹ nhàng.

Trong câu, từ này thường bám sau một hành động gây tiếng: cãi nhau um sùm, khóc um sùm, chửi um sùm, la hét um sùm, quậy khóc um sùm. Nó cũng đứng sau danh từ chỉ nơi chốn hay đám đông: ngoài chợ um sùm, sân trường um sùm. Cách dùng ấy cho thấy từ thiên về miêu tả cái ồn hơn là miêu tả người, nên hiếm khi thấy nó đứng một mình làm vị ngữ kiểu “anh ấy um sùm”.

Đem từ này ra khỏi trang báo cũng dễ gặp. Một nhóm chat lớp cũ có người kể chuyện riêng của bạn khác, cả nhóm nhảy vào bàn tán, thế là “cả nhóm um sùm”. Hàng xóm mở nhạc to từ sáng đến trưa, trong nhà nghe rõ, thế là xóm giềng xôn xao cả buổi. Một việc nhỏ như mất cái áo khoác mà ai cũng biết, thế là “làm um sùm lên”. Cái chung của ba cảnh ấy là tiếng và sự chú ý bị đẩy quá mức cần thiết.

Đừng ghép um sùm với một từ khác cũng hay gặp trên báo: “lùm xùm”. Đó là hai từ đúng đắn, chỉ vụ việc rắc rối, thị phi, thường gặp trong các tít báo. Um sùm nói về cái ồn; lùm xùm nói về cái rắc rối, đổi chữ cho nhau là sai nghĩa cả hai.

Mẹo nhớ nằm gọn trong hai chữ: tiếng đầu giữ nguyên u không dấu, tiếng thứ hai viết s chứ không viết x. Có thể bám vào nghĩa cho dễ: ồn ào thì sôi động, hai chữ cùng bắt đầu bằng s, nên viết um sùm. Cách nói “ùm sùm” cũng là biến thể sai, hay gặp khi người viết thêm dấu huyền lên tiếng đầu.

Lý do cặp s và x hay bị lẫn

Cặp um sùm và um xùm nằm trong nhóm lỗi phụ âm đầu s/x, một trong những lỗi thường gặp nhất khi viết tiếng Việt. Cùng nhóm còn ch/tr, r/d/gi, l/n, i/y. Điểm chung: hai chữ trong mỗi cặp nghe gần nhau ở nhiều giọng nói, nên người viết chọn theo tai nhiều hơn là theo mặt chữ.

Với người nói giọng Bắc, s và x thường đọc lẫn, thành ra khi viết phải nhớ mặt chữ chứ không thể nghe mà đoán. Người quen đọc theo giọng địa phương lại càng dễ viết theo phản xạ ấy, nhất là khi câu viết nhanh, không đọc lại. Chuyện này không phải lỗi của riêng ai: cả một vùng nói lẫn hai âm thì viết lẫn là chuyện dễ hiểu.

Xét cấu tạo, um sùm là từ láy thuần Việt: cả hai tiếng đều có nguyên âm u và phụ âm cuối m, chỉ khác ở phụ âm đầu của tiếng thứ hai. Vậy chỗ cần nhớ chỉ gọn trong một chữ cái. Đổi s thành x là hỏng cả từ, dù đọc lên vẫn na ná như nhau. Ngoài um xùm, còn gặp cách viết ùm sùm, khi người viết thêm dấu huyền vào tiếng đầu. Muốn nắm chắc quy tắc cả nhóm, có thể đọc lại hướng dẫn phân biệt s và x của trang.

Thói quen trên mạng cũng góp phần: gõ nhanh, đăng vội, ít ai đọc lại trước khi bấm gửi. Các mẹo khắc phục lỗi chính tả nói chung đều khuyên đọc lại câu một lượt và tra những từ còn ngờ. Chuyện chuẩn chính tả từng được nêu ở tầm lớn hơn: có giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Trong lúc chờ một chuẩn như thế, người viết vẫn phải tự chốt từng từ.

Những cặp cùng kiểu như thiếu sót với thiếu xót, thúc giục với thúc dục, khai trương với khai chương đều xử lý theo một lối: xác định mặt chữ của phụ âm đầu rồi mới viết, đừng để tai quyết định. Riêng với um sùm, cái cần nhớ chỉ là con chữ s đứng trước tiếng sau, còn tiếng đầu giữ nguyên u không dấu. Gõ thử vào ô tìm kiếm thì chỉ một kiểu trả về kết quả đúng, nên tra trước bao giờ cũng nhanh hơn sửa sau.

Có một chỗ dễ sửa mà nhiều người bỏ qua: đọc to câu vừa viết. Câu chứa từ này thường có tiếng động đi kèm, nên đọc lên là thấy chỗ lấn cấn ngay. Cách làm này không cần công cụ gì, chỉ cần tắt tiếng chuông điện thoại vài giây. Làm quen được thói quen nhỏ ấy, phần lớn lỗi phụ âm đầu hết ngay từ bản thảo, chưa kịp lọt ra ngoài.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Um sùm hay um xùm: tra nhanh

Khi đang viết dở một tin nhắn hay một bài đăng mà phân vân giữa hai kiểu, cách nhanh nhất là tra trước khi gửi. Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới cho gõ từ đang nghi ngờ để xem cách viết đúng; muốn tra theo nhóm lỗi thì vào Chuyên mục Chính tả.

Có thêm một chỗ tra ngoài nếu cần đối chiếu nhiều cặp một lúc: trang vanvn.net tập hợp gần 1.000 cặp từ tiếng Việt dễ viết sai theo kiểu “X hay Y”, có ô tìm kiếm để gõ từ đang phân vân và duyệt theo chữ cái đầu. Gõ “um” vào ô tìm kiếm là ra ngay mục cần xem, không phải lật từng trang.

Việc tra chỉ mất vài giây, nhưng đáng làm ở những chỗ khó sửa: tiêu đề bài đăng bán hàng, tin nhắn gửi khách, bài tập của con, câu chú thích ảnh in ra. Một lần tra đúng thì lần sau viết theo, không phải nghĩ lại. Ngược lại, một chữ x lọt vào tiêu đề thì sửa lại phải chờ bài đăng được duyệt.

Thắc mắc um sùm hay um xùm đúng chính tả nghe nhỏ, nhưng nó nằm trong câu chuyện lớn hơn về cách viết thống nhất, thứ từng được đề xuất thành chuẩn riêng cho tiếng Việt. Trong lúc chờ những chuẩn như thế, mỗi người viết vẫn có thể chốt đúng từng từ một, bắt đầu từ những từ mình dùng nhiều nhất trong ngày.

Trang vanvn.net xếp các cặp theo chữ cái đầu, nên chỉ cần nhớ tiếng đầu của từ là tìm được mục. Với um sùm, tiếng đầu ấy là “um”.

Đọc thêm: Rắn rỏi hay rắn giỏi, từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì

Chốt lại một chữ s

Um sùm hay um xùm từ nào đúng? Câu trả lời gọn: um sùm, với chữ s đứng đầu tiếng thứ hai, tiếng đầu giữ u không dấu. Lần tới phân vân, mở ô Kiểm tra chính tả của trang ra gõ thử, mất vài giây mà đỡ sửa cả câu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.