# Trò chơi dân gian Việt Nam từ sân cướp cờ đến bài chòi chín chòi tre > Nhiều người tưởng trò chơi dân gian Việt Nam chỉ là mấy trò trẻ con chơi dịp Tết. Thực tế, đây là những trò chơi tập thể từ 2 người trở lên, không phân biệt tuổi tác, giới tính; người lớn cũng chơi để vui và giữ sức khỏe. - Bài gốc: - Chuyên mục: Giải trí - Tác giả: Ban Giải trí - Ngày đăng: 24/10/2026 - Chủ đề: Cướp cờ, Bài chòi, Ô ăn quan, Đồng dao, Nu na nu nống - Thời gian đọc: 11 phút --- Nhắc tới trò chơi dân gian Việt Nam, nhiều người liền nghĩ đến mấy trò trẻ con nô đùa dịp Tết. Thực tế khác hẳn. Đây là những trò chơi tập thể từ hai người trở lên, không phân biệt tuổi tác hay giới tính; người lớn cũng chơi để vui và rèn luyện sức khỏe. Các trò ấy đã theo người Việt từ rất lâu, truyền từ đời này sang đời khác. Cướp cờ là trò dân gian quen thuộc ở sân trường, từ học sinh đến sinh viên đều chơi. Ai từng học cấp hai hẳn còn nhớ tiếng hô số vang trên sân trong giờ sinh hoạt tập thể. ## Đặc trưng nhận ra ngay Trò chơi dân gian là những trò chơi lâu đời, truyền miệng, phổ biến ở mọi tầng lớp và quen thuộc với người Việt từ bao đời. Chúng do người dân sáng tạo và phát triển trong thời gian dài, đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Vài đặc trưng giúp nhận ra ngay một trò chơi dân gian: - Chơi tập thể từ hai người trở lên, luật không thành văn, học lẫn nhau bằng cách chơi cùng nhau. - Đơn giản, dễ chơi, không cần nhiều dụng cụ, quân có thể là sỏi, đá, hạt đậu hay khăn tay. - Gắn với đồng dao, vừa hát vừa chơi, luật truyền miệng từ đời này sang đời khác. - Gắn với phong tục, văn hóa từng vùng miền và mang tính giáo dục. - Trẻ em chơi từ hai tuổi trở lên, người lớn chơi được để vui và rèn sức khỏe. Muốn thấy một trò dân gian được tổ chức ra sao, cướp cờ là ví dụ rõ nhất. Sân chơi cần rộng, bằng phẳng, không chướng ngại vật nguy hiểm và không xe cộ qua lại, thường là sân trường hay sân tập thể dục. Giữa sân vẽ một vòng tròn đường kính 20-25 cm để đặt cờ, có thể dùng khăn tay, lá cờ hay thú nhồi bông. Hai vạch xuất phát và đích kẻ cách vòng tròn 6-7 m, còn hai đội đứng đối diện nhau ít nhất 15 m. Quản trò chia hai đội bằng nhau và đánh số thứ tự cho từng người. Hô số nào, hai người mang số đó của hai đội lập tức chạy vào cướp cờ. Cầm cờ chạy về vạch đội mình mà không bị đối thủ vỗ vào người là thắng lượt, bị vỗ thì thua lượt. Nếu thấy có nguy cơ bị vỗ, người chơi được phép bỏ cờ xuống đất để tránh thua. Tuy nhiên không được ôm hay ghì giữ đối thủ, và chỉ được cướp khi cờ còn nằm trong vòng tròn. Hết ván, đội nhiều điểm hơn thắng; đội thua thường phải cõng đội thắng đi vòng quanh sân hoặc làm theo yêu cầu đã thỏa thuận trước. Hãy hình dung hai đội mỗi bên năm người đứng hai đầu sân trường. Quản trò hô số 3, hai bạn mang số 3 lập tức lao vào giành chiếc khăn tay đặt giữa vòng tròn. **Đọc thêm:** [Chọn trò chơi dân gian cho trẻ mầm non và luật chơi từng trò](https://chucmungnammoi.com/tap-chi/tro-choi-dan-gian-cho-tre-mam-non) ## Nguồn gốc và truyền miệng Câu hỏi khó trả lời nhất về trò chơi dân gian là chúng ra đời từ khi nào. Đến nay vẫn chưa ai xác định được thời điểm chính xác, cũng như ai là người tạo ra từng trò hay lấy cảm hứng từ đâu; phần lớn các trò được biết đến qua truyền miệng. Nhiều trò dành cho trẻ em bắt nguồn từ đồng dao, loại văn vần tự do, ngắn dài tùy trò, vừa hát vừa chơi theo nhịp.[1] Chi chi chành chành thường được người lớn dạy trẻ qua lời đọc đồng dao mà không cần ghi chép. Câu đồng dao và cách chơi đi cùng nhau, truyền từ đời này sang đời khác. Khối lượng sưu tầm lớn ra sao? Chỉ cần lật cuốn “Đồng dao và trò chơi truyền thống” do Huỳnh Ngọc Trảng chủ biên, NXB Văn hóa - Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh phát hành năm 2019, dày 523 trang, là đủ hình dung quy mô của kho tàng này. Sách chia trò chơi thành nhóm không phân biệt giới tính như trốn tìm, kéo co, rước đèn, cướp cờ. Nhóm của các em trai gồm đá ngựa, đánh bi, đánh đáo, chọi dế; nhóm của các em gái gồm nhảy lò cò, nhảy dây, đánh thẻ, chơi ô làng.[1] Riêng nhóm trò vui ngày hội cho người lớn có đua thuyền, ném cầu, đánh vật, cờ người.[1] Một vài trò còn có dấu vết lịch sử xa hơn. Nu na nu nống, trò phổ biến ở miền Bắc, có cách chơi đơn giản và nhiều nơi còn kể rằng trò đã có từ thời Hán. Riêng ô ăn quan, tương truyền trạng nguyên Mạc Hiển Tích, người đỗ năm 1086, từng có tác phẩm bàn về các phép tính trong trò chơi này. Trò đã có ở Việt Nam từ rất lâu đời, và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hiện trưng bày, giới thiệu và hướng dẫn cách chơi cho khách tham quan. ![Sân nhà cổ với bàn gỗ thấp đặt quạt tre và ấm đất, cây chuối bên tường rêu, sáng sớm dịu](https://chucmungnammoi.com/covers/tro-choi-dan-gian-viet-nam-minh-hoa-1-enjbsl-1200x800.webp) *Ảnh minh họa* ## Vì sao trò chơi dân gian còn cuốn hút Sức hút của những trò này nằm ở chính buổi chơi mà chúng tạo ra. Trò chơi dân gian giúp rèn sự khéo léo, nhanh tay, lẹ mắt, giữ thăng bằng, đồng thời gắn kết cộng đồng. Kéo co cần thể lực, chơi chuyền cần nhanh nhẹn, ô ăn quan rèn tính toán nhanh nhạy. Điều chủ yếu của các trò này không phải là thắng mà là được chơi, được tham gia. Đồng dao hát vang, cả nhóm cùng nhịp tay, ai cũng có phần trong trò dù nhỏ hay lớn. Vì thế một nhóm bạn ở chung cư tổ chức tối thứ bảy chơi rồng rắn lên mây vẫn vui. Trò bắt đầu khi một người làm thầy thuốc, những người còn lại đứng hàng dọc nắm vạt áo người trước, vừa đi vừa hát “Rồng rắn lên mây... Có nhà hay không?”. Tiếp đó là màn đối đáp quen thuộc: “Con lên mấy... Con lên mười - Thuốc hay vậy”, rồi các câu xin khúc đầu, khúc giữa, khúc đuôi. Hát xong, thầy thuốc cố bắt người cuối hàng trong khi người đứng đầu dang tay ngăn cản; ai bị bắt thì bị loại. Sức hút còn chạm tới cả người nước ngoài. Một nhóm nhạc nam Hàn Quốc từng thử nhảy sạp, một nét văn hóa lâu đời của người Việt Nam, trong chương trình Follow Me. Người trẻ nước ngoài còn say mê như vậy thì trò chơi dân gian hẳn còn sống lâu: chúng đơn giản, vui và cần có nhau mới chơi được. **Đọc thêm:** [Trò chơi Halloween cho trẻ em dễ tổ chức ngay tại nhà](https://chucmungnammoi.com/tap-chi/tro-choi-halloween) ## Phân loại và khác biệt vùng miền Kho trò chơi phong phú đến mức phải chia nhóm mới dễ nhìn. Một cách chia phổ biến gồm nhóm vận động như bịt mắt bắt dê, ô ăn quan, đá cầu, kéo co; nhóm trí tuệ như cờ tướng, cờ vua, ô chữ. Ngoài ra là các trò đặc trưng vùng miền: miền Nam có bầu cua tôm cá, oẳn tù tì; miền Bắc có nhảy sạp, ném còn; miền Trung có kéo co, chọi gà. Nhiều trò chơi phổ biến cả nước nhưng có “đại đồng tiểu dị” giữa các vùng: cùng một cách chơi mà tên gọi và chi tiết mỗi nơi một khác. Chơi chuyền ở nhiều vùng gọi là chơi chắt, vẫn lượm que chuyền bóng nhưng tên gọi đã khác. Sách “Trò Chơi Dân Gian Việt Nam (Dành Cho Trẻ Em)” còn dành hẳn phần riêng giới thiệu trò chơi trẻ em do tác giả sưu tầm thực địa ở các địa phương. Từ Bắc Giang, Bắc Ninh đến Nghệ An, Hà Tĩnh, miền đất Quảng, Phú Yên, Tiền Giang, Lạng Sơn, Cao Bằng, trang nào cũng đậm chất quê. ![Trên chiếu lát trong nhà có bàn cờ sáu ô gỗ vẽ hình con vật, ba viên xí ngầu](https://chucmungnammoi.com/covers/tro-choi-dan-gian-viet-nam-minh-hoa-2-cswl8b-1200x800.webp) *Ảnh minh họa* ## Bài chòi và trò chơi ngày hội Không phải trò chơi dân gian nào cũng dành cho trẻ con.[1] Bài chòi là loại hình nghệ thuật dân ca và trò chơi dân gian đặc trưng ở miền Trung, chơi tương tự lô tô. Ván bài diễn ra trong không gian chín chiếc chòi làm bằng tre lợp tranh, thường tổ chức từ mồng 1 Tết đến ngày khai hạ mồng 7. Bộ bài chòi truyền thống có 30 con, chia thành ba pho: Văn, Vạn, Sách. Mỗi pho gồm chín con thường và một con Yêu; ba con Yêu là Ông Ầm, Thái Tử, Bạch Huê. Con bài làm bằng giấy bời hình chữ nhật 2 x 8,5 cm, in một mặt đồ án, lưng phết màu đỏ sẫm. Chiếc thẻ mỏng ấy chứa đựng cả sự tỉ mỉ của người xưa dành cho một trò chơi. Ván bài chòi bắt đầu khi anh Hiệu mặc áo dài khăn đóng cất tiếng hò một bài lục bát hoặc song thất lục bát bằng chất giọng phương ngữ tiếng Quảng. Hô hát bài chòi đầu xuân là nét văn hóa đặc trưng của xứ Quảng ở miền Trung Việt Nam. Năm 2003, UNESCO công nhận Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ của Việt Nam là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Một trò chơi dân gian được thế giới ghi danh, giá trị của kho tàng này không hề nhỏ. ## Gợi ý cho người mới bắt đầu Muốn chọn trò nào chơi trước, hãy nhìn vào hai thứ mình đang có: chỗ chơi và số người. Với gia đình hay nhóm nhỏ, mấy trò sau bắt đầu được ngay: - Ít người, chơi được cả trong nhà: chi chi chành chành cần trên ba người. Một người xòe bàn tay, những người khác đặt ngón trỏ vào lòng bàn tay; người xòe tay đọc đồng dao, đến chữ “ập” thì nắm lại, ai bị nắm trúng phải thay làm người xòe tay. - Năm đến mười người: dung dăng dung dẻ không cần di chuyển nhiều, chỉ cần phấn vẽ các vòng tròn ít hơn số người, hết bài đồng dao thì ai không vào được vòng là thua. - Sân rộng: cướp cờ hoặc thả chó, cả hai đều cần sân bằng phẳng, không vật nguy hiểm vì người chơi di chuyển liên tục. - Muốn rèn tính toán: ô ăn quan chỉ cần sỏi, đá hay hạt đậu, kẻ ô trên nền phẳng, mỗi ô nhỏ chứa năm quân, còn ô quan chứa mười quân nhỏ và một quân to. - Cần khoảng nhỏ cho hai đến năm người: chơi chuyền với một quả bóng nhỏ và mười que vót nhẵn, dài như đôi đũa. Riêng thả chó, trò ít người biết và không cần dụng cụ, luật cũng đơn giản. Một người làm ông chủ, những người còn lại đặt ngón trỏ vào lòng bàn tay ông chủ; ai bị nắm sẽ làm chú chó, còn lại làm thỏ con. Ông chủ giao thỏ đi tìm một vật; khi thấy chó xuất hiện, thỏ phải đi về ở tư thế khum người, hai tay chéo đặt lên lỗ tai. Quên chéo tay hoặc đứng dậy chạy về mà bị chó đụng thì phải thế vai chú chó. Một gia đình chỉ có chiếc sân nhỏ cuối chung cư vẫn chơi được nu na nu nống: ba người ngồi cạnh nhau duỗi thẳng chân, vừa hát đồng dao vừa nhịp tay vào đùi từng người. Người bị chạm ở từ “trống” cuối cùng phải co chân, ai còn chân cuối cùng là thắng. ![Sân đất lúc chạng vạng có chiếu tre, đèn dầu thắp trên nền, ấm đất đặt trên ghế nhỏ và vài con gà nghỉ ở góc xa](https://chucmungnammoi.com/covers/tro-choi-dan-gian-viet-nam-minh-hoa-3-g36m6o-1200x800.webp) *Ảnh minh họa* ## Hiểu lầm thường gặp Ba hiểu lầm hay gặp đáng đính chính. Thứ nhất, trò chơi dân gian đâu chỉ dành cho trẻ em: trẻ từ hai tuổi đến người lớn đều chơi được, người lớn chơi để vui và rèn luyện sức khỏe. Thứ hai, chúng đâu chỉ có dịp Tết mà còn xuất hiện ở lễ hội, [Tết Trung thu](https://chucmungnammoi.com/trung-thu), kỳ nghỉ hè và cả cuối tuần. Thứ ba, cướp cờ không phải trò cổ xưa xa vời gì đâu, nó phổ biến với cả thế hệ 8x và đầu 9x, từng là trò quen thuộc trong sinh hoạt thiếu nhi ở thôn, xóm, xã, phường. Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của [Chúc Mừng Năm Mới](https://chucmungnammoi.com/). ## Nguồn tham khảo 1. [Đồng dao và trò chơi truyền thống / Huỳnh Ngọc Trảng chủ biên; Sưu tầm, biên soạn: Nguyễn Thanh Lợi, Lê Hải đăng,... - Tp. Hồ Chí Minh : Văn hoá - Văn nghệ Tp.](https://cantholib.org.vn/chinh-tri-xa-hoi/dong-dao-va-tro-choi-truyen-thong-398.html) (cantholib.org.vn)