Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 74 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Trễ hẹn hay trể hẹn: từ nào chính xác?

Cao tốc Bến Lức - Long Thành từng xin trễ hẹn thêm 2 năm, dự án nhà ở xã hội ở Bắc Ninh có lần trễ hẹn 9 lần bàn giao. Báo chí viết thống nhất một cách, và trễ hẹn hay trể hẹn, cách đúng là trễ hẹn với dấu ngã.

11 phút đọc

Chiếc smartphone có camera ẩn dưới màn hình của Vsmart từng bị trễ hẹn, và tin công nghệ khi đưa tin vẫn viết đúng chính tả. Cùng cụm từ ấy, một đoàn tàu metro gặp bão cũng trễ hẹn về TP.HCM, còn cầu đi bộ nghìn tỷ thì trễ hẹn ra mắt dịp 2/9.

Trễ hẹn hay trể hẹn, từ nào đúng chính tả? Chỉ một dấu ngã quyết định: trễ hẹn là cách viết đúng. Người đang gõ vội tin nhắn xin lỗi vì đến muộn có thể chốt ngay chữ ấy, không cần mở từ điển.

Phần dưới giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao nhiều người viết nhầm, đưa các cặp câu đúng sai để đối chiếu và mấy mẹo nhớ.

Trễ hẹn hay trể hẹn: từ nào đúng?

Trễ hẹn nghĩa là gì? Đó là chậm so với thời gian đã hẹn, không đến đúng giờ hoặc không hoàn thành đúng kế hoạch đã cam kết. Đến muộn mười phút so với giờ đã thống nhất là trễ hẹn. Nộp hồ sơ quá hạn cũng là trễ hẹn. Một công trình chậm ngày thông xe, tương tự.

Chữ trễ có hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là bị giảm xuống, tụt xuống hơn bình thường, như quần trễ rốn hay môi trễ xuống. Nghĩa thứ hai đồng nghĩa với chậm, muộn, và trễ hẹn dùng đúng nghĩa này. Chữ hẹn là lời hứa về một mốc thời gian, có thể là giờ gặp mặt, có thể là hạn chót của một việc. Ghép lại, trễ hẹn chỉ việc làm chậm so với lời hứa ấy.

Từ này nhẹ hơn thất hứa, thường dùng khi hai bên đã thống nhất giờ mà một bên đến muộn. Chậm trễ thì rộng hơn, có khi chẳng cần mốc hẹn cụ thể nào. Trong câu, trễ hẹn đứng sau chủ thể chậm: anh ấy trễ hẹn, dự án trễ hẹn, chuyến tàu trễ hẹn. Cách dùng này không kén văn cảnh, đặt trong tiêu đề báo thì gọn, đưa vào tin nhắn xin lỗi vì đến muộn thì lịch sự mà không nặng nề.

Báo chí dùng cụm từ này ở nhiều mảng. Tin giao thông có Metro nguy cơ tiếp tục trễ hẹn, Metro số 2 TP HCM nguy cơ trễ hẹn khởi công, Nút giao An Phú trễ hẹn đến bao giờ. Tin hạ tầng có cao tốc Bến Lức - Long Thành xin trễ hẹn thêm 2 năm, cùng bài về ba vướng mắc vốn khiến cao tốc này trễ hẹn. Tin xây dựng có dự án nhà ở xã hội ở Bắc Ninh trễ hẹn 9 lần bàn giao.

Giấy tờ hành chính cũng gặp. Một bài về thủ tục đất đai có tiêu đề Đề xuất cơ chế ủy quyền giải quyết trễ hẹn giấy tờ nhà đất. Ở đây cái bị chậm là hồ sơ, không phải con người, mà cách viết vẫn giữ dấu ngã. Tin công nghệ thì có iPhone 14 lại trễ hẹn ở Việt Nam, iPhone 14 Max có nguy cơ trễ hẹn. Các tiêu đề ấy đều đặt dấu ngã cho trễ, không chỗ nào viết trể.

Về từ điển, các từ điển thông dụng chưa ghi riêng cụm trễ hẹn thành một mục từ độc lập. Nhưng cách dùng thực tế trên báo chí thống nhất một kiểu, nên người viết cứ theo dấu ngã là chắc.

Vài cặp câu để đối chiếu, câu đúng đứng trước. Đúng: Cuộc họp bắt đầu lúc 8 giờ, anh ấy trễ hẹn mười phút. Sai: Cuộc họp bắt đầu lúc 8 giờ, anh ấy trể hẹn mười phút. Đúng: Đừng trễ hẹn với khách, uy tín buôn bán cậy vào đó. Sai: Đừng trể hẹn với khách, uy tín buôn bán cậy vào đó. Sai có một dấu, câu mất ngay vẻ chỉn chu.

Cặp tiếp theo. Đúng: Tết về, tàu xe đông, ai cũng sợ trễ hẹn chuyến về quê. Sai: Tết về, tàu xe đông, ai cũng sợ trể hẹn chuyến về quê. Đúng: Em nộp bài muộn, cô giáo nhắc cả lớp đừng trễ hẹn. Sai: Em nộp bài muộn, cô giáo nhắc cả lớp đừng trể hẹn.

Cặp thứ ba. Đúng: Nhóm thợ hẹn 7 giờ, đến 8 giờ vẫn chưa thấy, lại trễ hẹn. Sai: Nhóm thợ hẹn 7 giờ, đến 8 giờ vẫn chưa thấy, lại trể hẹn. Đúng: Hồ sơ đất đai trễ hẹn ba tuần vì thiếu giấy xác nhận. Sai: Hồ sơ đất đai trể hẹn ba tuần vì thiếu giấy xác nhận.

Cặp cuối. Đúng: Chuyến bay trễ hẹn, cả nhà ngồi chờ ở sân bay. Sai: Chuyến bay trể hẹn, cả nhà ngồi chờ ở sân bay. Đúng: Anh giao hàng trễ hẹn, khách gọi hỏi liên tục. Sai: Anh giao hàng trể hẹn, khách gọi hỏi liên tục.

Nhìn cả loạt câu trên sẽ thấy chỗ sai chỉ khác một dấu, mà cả câu đã thành sai chính tả. Trong tin nhắn công việc, một chữ viết sai dễ khiến người nhận nghĩ người gửi ẩu, nhất là khi đó là lời xin lỗi vì đến muộn. Sửa đúng dấu là cách giữ thể diện rẻ nhất, không tốn thêm phút nào.

Vì sao nhiều người viết thành trể

Lỗi viết trể thay cho trễ nằm trong nhóm lỗi dấu hỏi và dấu ngã, một trong những lỗi chính tả phổ biến nhất của tiếng Việt. Hai thanh này phát âm gần nhau, nên khi viết nhanh tay dễ chọn nhầm dấu. Người viết thường không thấy mình sai, vì đọc lên vẫn trôi.

Giọng vùng miền góp phần rõ rệt. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã không được phân biệt khi nói, nên khi viết hay nhầm hai thanh này. Với họ, trễ và trể đọc lên gần như giống hệt, không có tín hiệu nào để phân biệt. Muốn viết đúng phải nhớ mặt chữ, không thể nghe theo quán tính.

Với giọng khác, chỗ vướng lại khác: có giọng không phân biệt tr và ch, nên dễ viết sai chính tả ở nhóm chữ này. Riêng cặp trễ hẹn và trể hẹn thì lỗi nằm ở dấu, không nằm ở phụ âm đầu. Vì thế giọng nào cũng có thể khiến chữ viết sai, chỉ khác đường đến chỗ sai.

Thói quen trên mạng kéo lỗi đi xa. Cách viết trể hẹn xuất hiện nhiều trong bình luận, tin nhắn, người đọc gặp hoài rồi mặc nhiên coi đó là chuẩn. Một người viết sai, mười người đọc, cả nhóm cùng sai mà không ai kiểm lại. Hỏi trể hẹn hay trễ hẹn, nhiều người còn ngạc nhiên vì tưởng mình đã viết đúng từ lâu.

Hiện chưa có quy định chính tả riêng cho cặp từ này. Người viết chỉ còn cách bám vào cách dùng thống nhất của báo chí và dấu ngã vốn có của chữ trễ. Vì thế câu hỏi trễ hẹn hay trể hẹn cứ quay lại, không ai được dạy riêng cặp này ở trường.

Cách sửa cũng đơn giản. Viết xong thì đọc lại một lượt, để ý riêng những chữ có dấu hỏi, dấu ngã. Chỗ nào nghe mà không chắc thì tra. Đừng đoán theo âm địa phương, vì chính cái âm ấy đã dẫn mình đi sai. Làm vậy vài lần, tay sẽ quen mặt chữ.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người ngồi quay lưng trước bàn gỗ, tay đặt trên vở, cạnh tách trà nóng và kính, đèn sáng, người khác viết phía sau
Một người ngồi quay lưng trước bàn gỗ, tay đặt trên vở, cạnh tách trà nóng và kính, đèn sáng, người khác viết phía sau.

Các cặp từ hay lẫn cùng nhóm

Chậm trễ là cách viết đúng; còn nếu thay chữ trễ bằng một chữ đọc na ná thì sai ngay, vì chữ ấy không có nghĩa trong tiếng Việt, ghép với chậm thành cụm vô nghĩa. Hai cụm đọc lên gần giống nhau, chỉ khác một dấu, nên viết vội rất dễ chọn nhầm. Câu đúng: Dự án chậm trễ ba tháng so với kế hoạch.3 Câu sai: Dự án chậm trể ba tháng so với kế hoạch.

Cặp trổ bông và trỗ bông cũng nằm trong nhóm dấu hỏi, dấu ngã. Cây ra hoa thì viết trổ bông. Còn trỗ mang nghĩa khác hẳn, chọn nhầm là câu văn lệch ngay. Câu đúng: Mùa này vải thiều trổ bông trắng xóa cả vườn. Câu sai: Mùa này vải thiều trỗ bông trắng xóa cả vườn.

Cặp trau chuốt cũng nằm trong nhóm này. Trau chuốt nghĩa là chăm chút, gọt giũa cho đẹp, cho chỉn chu, và đây là cách viết đúng. Nhiều người thay chữ đầu bằng chau, dù chau thường chỉ gặp trong chau mày, chau lại, không mang nghĩa chăm chút. Câu đúng: Bài trình bày được trau chuốt từ tiêu đề đến câu chữ. Viết nhầm chữ đầu, người quen chữ đúng đọc lên sẽ thấy gắt ngay.

Ba cặp trên cùng một gốc lỗi: người viết nghe theo âm, không nhìn mặt chữ. Cách xử lý giống nhau ở cả ba: tra từ điển, xem báo viết thế nào, đừng đếm tần suất trên mạng xã hội. Mạng xã hội đông người viết sai hơn người viết đúng, nhất là với các cặp dấu hỏi, dấu ngã.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Mẹo viết cho chắc

Ba việc nhỏ cắt hẳn lỗi này. Gặp chữ nào chưa chắc thì đọc chậm lại và nhìn dấu: trễ viết dấu ngã, giống trễ nải mà bạn vẫn viết đúng. Tra từ điển hoặc xem cách báo viết, vì báo lớn thường soát bài kỹ trước khi đăng. Trước khi gửi tin nhắn hay nộp bài, đọc lại một lượt.

Riêng tin nhắn xin lỗi vì đến muộn thì nên đọc hai lượt, vì người nhận đang chờ và câu chữ lúc ấy dễ bị soi. Đọc thành tiếng cũng là cách hay: tai bắt được chỗ lệch mà mắt bỏ qua, nhất là khi người viết quen nói theo giọng địa phương. Với bài đăng dài, nhờ một người khác đọc hộ còn nhanh hơn tự soát.

Còn phân vân trễ hẹn hay trể hẹn đúng chính tả ra sao, bạn gõ thẳng cụm từ vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát từng cặp dạng này. Dán cả câu vào cũng được, công cụ sẽ chỉ ra chỗ đáng ngờ để bạn xem lại trước khi gửi. Trang Chính tả có thêm bài giải nghĩa các cặp hay nhầm khác. Muốn nắm quy tắc trước khi tra, xem phần quy tắc dấu hỏi dấu ngã.

Việc chuẩn hóa càng đáng bàn khi có giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Chuyện nhỏ như một dấu ngã trong tin nhắn, gom lại thành chuyện lớn của cả nền chữ viết. Có chuẩn chung thì người dạy, người soát bài và người viết cùng nhìn về một hướng, bớt cảnh mỗi nơi chọn một kiểu.

Cách nhớ theo nhóm hiệu quả hơn nhớ từng từ rời rạc. Gom các cặp dấu hỏi, dấu ngã vào một chỗ rồi tra một lượt. Lần sau gặp cặp mới, bạn chỉ cần hỏi nó thuộc nhóm nào, thay vì học thuộc từng chữ. Một cuốn sổ tay nhỏ trong điện thoại cũng đủ: mỗi lần gặp cặp mới thì thêm một dòng, sau vài tháng sẽ thành danh sách riêng, đúng những từ bạn hay viết.

Một người phụ nữ trung niên ngồi bên bàn gỗ tối, hai tay cầm điện thoại, cạnh đó có bát trà bốc khói, vở da và bút mực
Một người phụ nữ trung niên ngồi bên bàn gỗ tối, hai tay cầm điện thoại, cạnh đó có bát trà bốc khói, vở da và bút mực.

Nhớ nhanh

Hỏi nhanh trễ hẹn hay trể hẹn từ nào đúng, trả lời một dòng: trễ hẹn đúng, trể hẹn sai. Muốn chắc thêm nữa, liên hệ với trễ nải, hai chữ cùng viết dấu ngã. Còn trễ hẹn là gì: chậm so với giờ đã hẹn, nhớ nghĩa là nhớ luôn dấu. Gặp từ nào có thanh hỏi hoặc thanh ngã mà phân vân, nhìn dấu trước tiên rồi mới gõ. Gõ xong mà lòng còn nghi thì dán cả câu vào ô kiểm tra chính tả của nền tảng, đừng gửi đi rồi mới sửa lại.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com