Chính tả
Thuật ngữ khoa học: oxi hay oxygen, axit hay acid viết sao cho chuẩn?
Thuật ngữ khoa học: oxi hay oxygen, axit hay acid đều đúng, chỉ khác tên cũ tiếng Việt và tên mới theo danh pháp quốc tế. Sách mới in oxygen, chai thuốc ghi axit, đề thi năm nay viết acid: cùng một chất, hai cái tên.
Mở cuốn sách giáo khoa hóa học in gần đây, người đọc thấy ngay từ oxygen; lật sang quyển cũ trên bàn học, chất ấy mang tên oxi. Chai thuốc trong tủ ghi axit folic, còn đề thi năm nay lại viết acid folic. Cùng một chất, hai cái tên, và cả hai đều không sai.
Với câu hỏi thuật ngữ khoa học: oxi hay oxygen, axit hay acid, câu trả lời ngắn gọn là cả bốn cách viết đều đúng. “Oxi” và “axit” là tên cũ người Việt dùng đã lâu; “oxygen” và “acid” là tên mới theo hệ thống quốc tế. Khác nhau ở chỗ đang viết theo hệ nào, chứ không phải ở chỗ đúng hay sai chính tả.
Nguyên tố số 8 có tên cũ là Oxi, tên mới là Oxygen, ký hiệu hóa học O.1 Trong bảng tra cứu IUPAC, phân tử O2 mang tên mới Oxygen, tên cũ là Khí Oxi; phân tử O3 là Ozone, tên cũ Khí Ozon. Ai đối chiếu sách cũ với sách mới sẽ thấy ngay hai lối gọi này đứng cạnh nhau.
Khi ký hiệu hoặc công thức đi kèm tên, việc đọc sẽ dễ khớp hơn: oxygen (O), acid hydrochloric (HCl). Cách viết này giúp tra cứu nhanh giữa sách cũ và sách mới, dù không phải quy định bắt buộc.
Những cái tên ấy xuất hiện trong cả đơn chất lẫn hợp chất, từ O2, O3 đến HCl, H2SO4. Khi gặp một tên lạ trong sách hay trên nhãn chai, đọc kèm công thức sẽ nhận ra chất đó ngay.
Oxygen là tên chuẩn quốc tế
Danh pháp IUPAC là hệ thống đặt tên của Liên minh Quốc tế về Hóa học thuần túy và Hóa học ứng dụng.4 Hệ thống này đặt tên chung cho nguyên tố và hợp chất, để phòng thí nghiệm ở các nước đọc công thức của nhau mà không phải đoán.
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, Bộ GD&ĐT đổi tên nguyên tố, đơn chất và hợp chất hóa học sang tiếng Anh, theo khuyến nghị của IUPAC. Sách theo chương trình mới vì thế gọi tên quốc tế thay cho tên cũ như các sách chương trình trước đây.
Bảng dưới đây ghi những cặp thường gặp nhất, đủ cả đơn chất và hợp chất.
Ký hiệu hóa học không đổi dù tên gọi thay: O vẫn là O, H vẫn là H, S vẫn là S. Nhờ vậy người đọc đối chiếu công thức trong sách cũ với sách mới vẫn khớp nhau, chỉ cần đọc tên khác đi một chút. Một cuốn sách in “phân tử O2” từ nhiều năm trước và một cuốn mới in “oxygen” đang nói về cùng một thứ.
Hidro, nitơ, natri, kali, cacbon, lưu huỳnh, photpho cũng đều có tên quốc tế tương ứng. Tài liệu cũ vẫn dùng “oxi” cho phân tử O2, còn sách mới gọi theo tên quốc tế. Nhìn chung sẽ thấy đây là một đợt chuyển đổi hệ thống, không phải chuyện riêng của hai từ.
| Tên cũ | Tên mới theo IUPAC | Ký hiệu |
|---|---|---|
| Oxi | Oxygen | O |
| Khí Oxi | Oxygen | O2 |
| Khí Ozon | Ozone | O3 |
| Axit clohidric | Hydrochloric acid | HCl |
| Axit sunfuric | Sulfuric acid | H2SO4 |
| Axit nitric | Nitric acid | HNO3 |
Vì sao quen viết oxi, axit
Tên gọi oxy được đặt ra vào năm 1777 bởi Antoine Lavoisier.1 Từ đó nó theo chân các giáo trình hóa học vào Việt Nam, qua nhiều lần phiên âm, thành “oxi” như ta quen đọc.
Hóa học du nhập vào Việt Nam qua Nam Kỳ thuộc Pháp, nên nhiều khái niệm hóa học kế thừa từ thời kỳ này, ví dụ “axit” bắt từ “acide”.3 Chữ “acide” của tiếng Pháp thường được phiên âm là “axít”.2 Dấu sắc trên chữ i là dấu vết của cách đọc theo âm Pháp, và lối viết ấy vẫn còn trong nhiều tài liệu.
Hiện tượng phiên âm không dừng ở một từ: hidro, nitơ, natri, kali, cacbon, photpho đều đi qua cửa phiên âm như vậy, trước khi bảng tra cứu đưa ra hydrogen, nitrogen, sodium, potassium, carbon, phosphorus. Cả một loạt thuật ngữ đã đổi tên theo lối này rồi mới thành tên quốc tế như bây giờ.
Sách cũ, đề thi cũ, nhãn thuốc, tờ hướng dẫn sử dụng: tên cũ hiện diện khắp nơi, ngoài cả nhà trường. Việc chuyển đổi cách gọi không diễn ra trong một sớm một chiều, nên chuyện hai lối viết cùng tồn tại là bình thường. Người viết theo lối cũ không sai, chỉ là viết theo tên đã có trước.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Báo chí và y khoa viết gì
Trên báo, chữ “oxy” phổ biến đến mức len vào cả tên người. Bài về những chuyến xe vận chuyển oxy cho bệnh nhân trong mùa dịch kể về anh Huy, người mà mọi người quen gọi là Huy Oxy. Một cái tên riêng ra đời từ chính công việc chở bình oxy, cho thấy lối viết này đã quen thuộc đến đâu.
Trong y khoa, ký hiệu quốc tế và tên gọi tiếng Việt đi cạnh nhau trong cùng một bài. Máy đo nồng độ oxy trong máu hiển thị chỉ số SpO2. Người đọc vẫn hiểu “oxy” là gì, còn SpO2 là nhãn quốc tế in trên mặt máy, hai thứ không hề chọi nhau.
Trên báo từng có bài về cồn và “ôxy già”, đánh dấu mũ trên chữ ô. Nội dung nói việc mua thì dễ nhưng dùng cho đúng lại không dễ. “Ôxy già” là tên dân gian của dung dịch oxy già, tức hydrogen peroxide, và cách viết có dấu ấy vẫn xuất hiện bên cạnh cách viết không dấu.
Tài liệu y khoa lại nghiêng về “acid”, nhưng không phải chỗ nào cũng nhất quán. Tiêu đề các bài về acid uric đã chọn “acid uric”. Có bài lại trộn “acid uric” với “axit uric” trong cùng một văn bản. Một bài khác về xét nghiệm acid uric cũng dùng lẫn hai cách, và ghi chỉ số theo hai đơn vị mg/dL và μmol/lít.
Ngược lại, bài về thuốc trị tăng acid uric máu giữ “acid uric” từ đầu đến cuối, không thấy “axit uric”. Bài về acid folic cũng nhất quán như vậy, và còn dùng thêm “folate” cùng “vitamin B9” để chỉ cùng một chất.
Nhìn chung, hai lối viết cùng sống, mỗi nơi chọn một cách, có nơi còn trộn cả hai trong một bài. Vì thế lấy một bài báo làm chuẩn cho cả bài của mình là không ổn; điều cần là biết mình đang viết theo hệ nào.
Thuật ngữ khoa học: oxi hay oxygen, axit hay acid dùng thế nào
Đã rõ cả bốn cách viết đều đúng, việc còn lại là chọn lối viết cho từng loại văn bản. Bài học thuật, bài theo chương trình mới, đề có công thức thì dùng tên IUPAC gắn với ký hiệu. Bài nói, tin đời thường, bài nhắc lại tài liệu cũ thì “oxi”, “axit” vẫn tự nhiên và vẫn đúng.
Riêng tên acid không có oxy, có mẫu dễ nhớ: acid + hydro + tên phi kim + ic. Ví dụ đầu tiên là HCl, gọi là acid hydrochloric. Theo bảng tra cứu, H2SO4 là sulfuric acid, HNO3 là nitric acid.2 Nắm mẫu này thì gặp một acid lạ trong đề, người đọc cũng đoán được tên gọi.
Vài cặp câu để hình dung chỗ đặt. Mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai vì trộn hai tên trong cùng một câu:
Đúng: “Ca trực đêm đã kê đủ bình oxygen dự phòng.” Sai: “Ca trực đêm đã kê đủ bình oxygen, phòng khi bệnh nhân cần thêm oxi.”, một câu hai tên, người đọc tưởng hai thứ.
Đúng: “Xét nghiệm acid uric cho kết quả trong buổi khám.” Sai: “Xét nghiệm acid uric cho biết nồng độ axit uric máu.”, đúng ra phải chọn một trong hai tên.
Đúng: “Bà bầu được bác sĩ kê thêm acid folic mỗi sáng.” Sai: “Bà bầu được kê acid folic, hay còn gọi là axit folic, mỗi sáng.”, câu kể đời thường không cần dẫn cả hai tên.
Đúng: “Trong bài giảng, thầy viết lên bảng: oxygen (O), ozone (O3).” Sai: “Trong bài giảng, thầy viết lên bảng: oxygen (O), khí ozon (O3).”, kèm ký hiệu thì nên giữ nguyên cả hệ tên mới.
Đúng: “Máy đo nồng độ oxy trong máu cho chỉ số SpO2.” Sai: “Máy đo nồng độ oxy trong máu cho biết lượng oxygen.” Đã chọn tên cũ cho câu đời thường thì khỏi chèn tên mới vào.
Điều quan trọng hơn cả là giữ một cách viết trong suốt bài. Trộn “oxygen” ở đoạn đầu rồi “oxi” ở đoạn sau khiến người đọc tưởng là hai thứ khác nhau, trong khi chỉ là một. Chuyện một bài báo y khoa viết lẫn hai cách là ví dụ để tránh, không phải mẫu để theo.
Mẹo nhớ khi viết
Phần này là cách làm gợi ý của bài, không phải quy định của IUPAC hay của Bộ GD&ĐT. Ai thấy mẹo nào hợp thì dùng mẹo ấy.
Trước hết, nhìn quanh thuật ngữ xem có ký hiệu hay công thức không. Có ký hiệu thì viết tên mới, vì tên mới và ký hiệu đi thành cặp trong cùng một hệ.
Thứ hai, với acid không có oxy, nhớ mẫu acid + hydro + tên phi kim + ic. HCl là ví dụ cơ bản: acid hydrochloric.
Thứ ba, tên chất có vần ic ở cuối thường là tên IUPAC; tên cũ thường đứng một mình, không có vần ấy. Mẹo này không phải quy tắc chặt chẽ, chỉ để nhắc người viết tra lại khi chưa chắc.
Cuối cùng, chọn một cách viết rồi giữ nguyên từ đầu đến cuối bài. Đây là việc đơn giản nhất mà hiệu quả nhất: bài nhất quán đọc lên xuôi, bài trộn hai tên đọc lên lùng nhùng.
Soát trước khi đăng
Trước khi đăng bài có tên hóa học, cách chắc ăn là đọc to đoạn ấy lên. Chỗ nào miệng đọc lệch với mắt nhìn, hoặc hai đoạn liền nhau gọi một chất bằng hai cái tên khác nhau, thì sửa ngay chỗ đó.
Muốn máy soát giúp, dán bài vào ô Kiểm tra chính tả; muốn hiểu thêm về nhóm từ mượn, đọc quy tắc viết từ mượn của trang. Một bài viết gọn, gọi tên nhất quán từ đầu đến cuối, đọc lên là người đọc tin ngay người viết biết mình đang nói về chất nào.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.