Chính tả
Thành kiến và định kiến khác nhau thế nào, dùng từ nào chuẩn
Thành kiến và định kiến khác nhau thế nào là thắc mắc của nhiều người khi thấy hai từ này được dùng lẫn lộn trên báo và trong lời nói hằng ngày. Hai từ đều đúng chính tả; cái khác chỉ là mức độ và độ bền của ý nghĩ đã dựng sẵn trong đầu.
“Thành kiến và định kiến khác nhau thế nào?”, câu hỏi hay gặp ở người đọc báo, vì hai từ xuất hiện gần như mỗi ngày trên mặt báo và trong lời nói thường. Trả lời gọn trước: hai từ đều đúng chính tả, không từ nào sai, chỗ khác nhau chỉ là điều người viết muốn nhấn.
Nhà tâm lý học Gordon Allport định nghĩa định kiến là “cảm giác, thuận lợi hoặc bất lợi, đối với một người hay một vật, trước khi tiếp cận, hoặc không dựa trên kinh nghiệm thực tế”.1 Định nghĩa ấy cho thấy hai từ cùng nói về ý nghĩ dựng sẵn trước khi hiểu rõ sự việc; phần chênh nhau chỉ là mức độ và độ bền của ý nghĩ ấy.
Thành kiến hay định kiến: từ nào đúng
Hai cách viết đều được dùng, không từ nào sai chính tả. Trong ngôn ngữ dân gian, định kiến và thành kiến thường đi chung với nhau, đôi khi mang ý nghĩa như nhau.1 Chúng lẫn vào nhau khắp nơi mà chẳng ai phán là viết sai, cũng bởi lẽ đó.
Hỏi thành kiến hay định kiến từ nào đúng thì không có đáp án loại trừ. Thành kiến và định kiến đều là từ Hán Việt, cùng chung chữ “kiến” mang nghĩa ý kiến, nghĩa lại sát nhau. Không ít bài báo dùng cả hai trong cùng một đoạn, khiến người đọc ngỡ chúng thay thế được cho nhau ở mọi chỗ.
Trang này viết “thành kiến” ở những chỗ nói về ác cảm đã đóng băng với một người, còn “định kiến” dùng khi nói về nhận định có sẵn về một nhóm hay một sự việc. Cách chia ấy chỉ là quy ước cho dễ đọc, không phải chuẩn bắt buộc ai cũng phải theo.
Tra thành kiến là gì trên mạng, người đọc sẽ thấy hàng loạt định nghĩa khác nhau, nhiều trang còn xếp hai từ vào cùng một mục. Chúng không trái nghĩa nhau, nên thay từ này bằng từ kia hiếm khi làm câu sai. Cái mất đi chỉ là một chút độ nặng, kiểu như đổi chữ “ác cảm” thành “đánh giá thấp” trong cùng một câu.
Thành kiến nghĩa là gì
Muốn biết thành kiến nghĩa là gì, bóc từng tiếng ra là nhanh nhất. “Kiến” là ý kiến, quan điểm; “thành” là đã hình thành, đã thành nếp.1 Ghép lại, thành kiến là những ý kiến, quan điểm hoặc đánh giá có sẵn về một người, một sự vật hay một nhóm người. Nó dựng lên khi người ta chưa nắm được thông tin đầy đủ, chưa có bằng chứng đáng tin và chưa từng trải nghiệm trực tiếp.
“Định” mang nghĩa có sẵn, cố định, nên định kiến là quan điểm đã có từ trước khi người ta nắm rõ sự việc.1 Từ này hay dùng cho những đánh giá chủ quan, không thuận lợi dành cho cá nhân hay cho cả nhóm. Cớ để đánh giá thì muôn hình: giới tính, chính kiến, quan hệ xã hội, tuổi tác, đức tin tôn giáo, sắc tộc hay dân tộc, ngôn ngữ, quốc tịch.1 Cả vóc dáng bên ngoài và những nét riêng khác của cá nhân cũng có thể trở thành cớ.
Điểm đặc trưng của thành kiến là nó được tin là đúng một cách chắc chắn, gần như không cần kiểm chứng thêm, chứ không phải ở việc nó đúng hay sai. Người mang thành kiến thường không nhận ra mình đang thiếu thông tin, vì ý nghĩ ấy đã ăn sâu từ lâu.
Hai ví dụ cho thấy ranh giới giữa hai từ rõ nhất. Định kiến “Con trai thì phải mạnh mẽ” chỉ là quan điểm có sẵn; nhưng khi kết hợp với cảm xúc thành “Con trai mà khóc là yếu, là đáng xấu hổ” thì thành kiến xuất hiện. Tương tự, định kiến “Tuổi dậy thì sẽ bướng” khi gặp nỗi sợ hãi sẽ biến thành “Nó bướng là nó hư, phải trị”.
Một ví dụ đời thường khác: phụ huynh hoặc người lớn tuổi thấy ai xăm mình nhiều ở tay và chân thì mặc định đó là người xấu và nghịch ngợm. Bản thân định kiến không hoàn toàn tiêu cực, nhưng khi gặp cảm xúc mạnh như sợ hãi, tức giận, khinh thường hay ghét bỏ, nó dễ cứng lại thành thành kiến, tức quan điểm tiêu cực cố chấp. Thành kiến thường gắn với sự thiếu hiểu biết và sợ hãi, có thể dẫn đến hành vi phân biệt đối xử và bất công.
Thành kiến không phải chuyện riêng của một ai. Nó có thể nằm trong cách cả xóm nhìn một gia đình mới chuyển đến, trong cách đồng nghiệp đánh giá người mới vào nghề, hay trong cách người lớn nói về một nhóm bạn trẻ. Điểm chung là phán đoán được đưa ra trước, còn hiểu biết đến sau, thậm chí không đến.
Có một cách thử nhanh: nếu nghe thông tin trái ngược mà ý nghĩ vẫn đứng nguyên, đó thường là thành kiến. Còn nếu một câu chuyện mới làm ý nghĩ lung lay, thì cái đang có chỉ là định kiến, chưa kịp đóng lại. Một định kiến còn để ngỏ thì người ta còn sửa được; một thành kiến đã đóng lại thì thông tin mới chỉ bị gạt sang bên.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Phân biệt thành kiến, định kiến và thiên kiến
Sắc thái của hai từ đã rõ, nhưng nhóm này còn một thành viên nữa là thiên kiến. Theo Tự Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, “thiên” là nghiêng về một bên, nên thiên kiến là ý kiến thiên lệch, thiên vị, ý kiến ngoan cố.1 Thiên kiến còn được hiểu là khuynh hướng tâm trí lệch khỏi khách quan, khiến người ta quyết định hay diễn giải sự việc theo một phía đã định sẵn, không dựa trên thông tin đầy đủ, công bằng.
Người mang thiên kiến thường giữ một quan điểm thiếu đầy đủ, không muốn xem xét góc nhìn khác, cũng chẳng mặn mà với thông tin mới.4 Chỗ khác nhau căn bản về hướng nhìn: định kiến và thành kiến nói về ý nghĩ có sẵn về đối tượng, còn thiên kiến nói về thế đứng lệch của người nhìn.
Ba từ gần nhau đến mức định kiến, thành kiến đôi khi cũng được gọi chung là thiên kiến.1 Thiên kiến có nhiều dạng, và trong không ít trường hợp người ta xem nó ngang với định kiến hoặc với sự cố chấp. Trong nhiều ngữ cảnh, ba từ thay thế cho nhau mà nghĩa câu không đổi mấy, nhất là khi người viết chỉ cốt nói ai đó đang nhìn lệch.
Có thể phân biệt gọn như sau: định kiến là ý nghĩ cố định về người hay vật, sinh ra từ cách nhìn sai lệch hoặc từ cảm tính, thường hay đánh giá thấp; thành kiến là cái ý kiến đã thành sẵn, tồn tại lâu ngày, thành nếp suy nghĩ cố chấp; thiên kiến là cách nhìn phiến diện, không trung lập, đôi khi duy ý chí.1 Bảng dưới đây xếp ba từ cạnh nhau để dễ đối chiếu.
Một điểm dễ lẫn nữa là cả ba từ đều đứng sau chữ “có” trong câu nói thường ngày: có định kiến, có thành kiến, có thiên kiến. Nhưng “có thiên kiến” thường nói về cách nhìn một vấn đề, còn “có thành kiến” hay “có định kiến” thường nói về cách nhìn một người hay một nhóm người. Đặt sai chỗ này, câu vẫn hiểu được nhưng nghe hơi trái tai.
Trong bài viết học thuật, ba từ này thường được dịch từ tiếng nước ngoài, và người dịch chọn từ nào tùy ngữ cảnh. Điều đáng nhớ là chúng không tạo thành ba bậc thang rõ rệt, cũng không có từ nào mạnh nhất. Chỉ có một điều chắc: từ nào cũng nói về một phán đoán đưa ra quá sớm.
| Từ | Nghĩa chính | Đặc điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Định kiến | Ý nghĩ cố định có sẵn về người, nhóm hay sự việc | Sinh ra từ cách nhìn sai lệch, hay đánh giá thấp |
| Thành kiến | Định kiến kéo dài, thành nếp suy nghĩ cố chấp | Được tin là chắc chắn, gần như không cần kiểm chứng |
| Thiên kiến | Cách nhìn lệch khỏi khách quan, thiên về một bên | Phiến diện, không trung lập, đôi khi duy ý chí |
Đọc thêm: Kiến thức và tri thức khác nhau thế nào trong đời sống hằng ngày
Dùng từ nào cho chuẩn
Biết thành kiến và định kiến khác nhau thế nào rồi, việc còn lại là chọn từ khi đặt vào câu. Trong văn viết và lời nói hằng ngày, hai từ có thể thay nhau ở nhiều ngữ cảnh, vì dân gian vốn dùng chúng gần như đồng nghĩa. Vẫn có vài chỗ nên lưu ý. Định kiến của một tập thể, một nhóm người hay một xã hội thường được gọi là định kiến xã hội, và cụm ấy đã thành cách nói quen thuộc.1
Chỗ nên giữ “thành kiến” là khi kể về ác cảm đã thành nếp với một ai đó, hoặc khi muốn nhấn mạnh ý nghĩ đã đóng đinh trong đầu. Báo chí từng dùng cụm “thành kiến tâm thần nghĩa là điên” để nói về cái nhìn cố chấp sẽ giết chết người trầm cảm. Đó là ngữ cảnh hợp với thành kiến, vì cái nhìn ấy đã thành nếp và gây hại thật.
Với những cụm đã thành thuật ngữ như “định kiến giới”, “định kiến xã hội”, đổi sang “thành kiến” sẽ làm câu nghe lạ tai, dù nghĩa không sai. Tên tiểu thuyết “Kiêu hãnh và định kiến” cùng bộ phim cùng tên cũng chọn chữ “định kiến”, và ít ai thấy cần đổi.23 Ngược lại, trong câu kể chuyện đời thường kiểu “có thành kiến với nghề bán hàng”, đổi sang “định kiến” nghe vẫn được nhưng nhẹ hơn một bậc, như thể cái nhìn ấy chưa đến mức cố chấp.
Khi viết tin hay bài phân tích, cách an toàn là giữ đúng từ mà người trong cuộc dùng, rồi thêm một câu giải thích nếu cần. Muốn nói về cái nhìn sai lệch của cả một cộng đồng, “định kiến xã hội” là cụm dễ hiểu với số đông; muốn kể về sự ghét bỏ đã đóng băng giữa hai người, “thành kiến” diễn tả đúng độ nặng hơn.
Khi phân vân, đọc lại câu và hỏi mình đang nói về một nhận định có sẵn hay một ác cảm đã ăn sâu. Vẫn chưa yên tâm về chính tả thì dán câu văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng để soát trước khi gửi đi. Muốn đọc thêm các cặp từ dễ lẫn khác, xem chuyên mục Chính tả; muốn nắm cách viết đúng từ Hán Việt, mở quy tắc viết đúng từ Hán Việt.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Thành kiến hay thành kiếng?
Viết đúng là “thành kiến”, với “kiến” là ý kiến. Từ này có trong Từ điển tiếng Việt và các bộ từ điển song ngữ; “thành kiếng” không có trong từ điển, nên tránh dùng khi viết.
Định kiến có nhất thiết là quan điểm tiêu cực không?
Không hẳn. Gordon Allport xếp định kiến vào cả hai chiều, thuận lợi hoặc bất lợi, miễn là cảm giác ấy có trước khi tiếp cận và không dựa trên kinh nghiệm thực tế.1 Nó chỉ nghiêng hẳn về phía xấu khi gặp cảm xúc mạnh như sợ hãi hay khinh thường, lúc ấy mới cứng lại thành thành kiến.