Thậm chí hay thậm trí: từ nào chính xác?

Vừa gõ xong câu email, nhiều người lại đưa con trỏ về giữa câu, nhìn chữ “thậm chí” và phân vân: chỗ này viết ch hay tr mới đúng chính tả? Gõ vội trên điện thoại thì càng dễ dừng lại, vì hai cách đọc nghe đều quen tai.

Thậm chí hay thậm trí, từ nào đúng? Câu trả lời gọn nằm ngay đây: viết đúng là thậm chí, với chữ ch; thậm trí là sai chính tả. Phần dưới giải nghĩa từ, chỉ ra lý do nhiều người viết nhầm, rồi đưa những quy tắc và mẹo nhớ dùng được cho cả các cặp ch/tr khác.

Thậm chí hay thậm trí: từ nào đúng chính tả

Cách viết đúng là thậm chí. Trong các nguồn báo chí đã tra, cụm này luôn xuất hiện với chữ ch: bài về Vạn Lý Trường Thành thứ hai ở Trung Quốc viết “thậm chí còn giật kỷ lục thế giới”, bài về tỷ phú Phạm Nhật Vượng có câu “thậm chí là giải trí”. Còn “thậm trí” thì không thấy ở nguồn nào. Đây là kiểu nhầm chữ cái: chỉ một cách viết đúng, các cách còn lại đều sai.

Vậy thậm chí mang nghĩa gì? Ở các văn bản đã tra, từ này đứng ngay trước một ý mạnh hơn ý trước nó. Theo cách dùng ấy, thậm chí gần nghĩa với “đến mức”, “cho đến mức”, nói việc gì đó đã tới chỗ xa hơn điều người ta vẫn nghĩ. Ví dụ: “Bé sốt ba ngày, thậm chí đêm cũng không hạ sốt”, vế sau nói mức độ bệnh nặng hơn cả điều được coi là chắc chắn.

Cách nhớ theo nghĩa là đường ngắn nhất: chí trong thậm chí cùng họ với ý chí, chí hướng, chí tình, đều nói về ý muốn hướng tới một việc; trí thì thuộc về trí tuệ, trí nhớ, trí tưởng tượng. Từ này không nói về trí tuệ, nên không viết bằng chữ trí. Nhớ nản chí thì nhớ thậm chí, cả hai đều lấy chữ chí.

Có một mẹo quy nạp về dấu thanh: những từ Hán - Việt mang dấu nặng và dấu huyền thường đi với tr mà không đi với ch. Mẹo này đúng với phần lớn trường hợp nhưng vẫn có ngoại lệ, và thậm chí nằm trong số ngoại lệ đó: tiếng “thậm” mang dấu nặng nhưng vẫn viết ch. Vì thế nên dùng mẹo này để khoanh vùng chứ đừng áp máy móc rồi viết ngược lại.

Nếu cần quy tắc đầy đủ hơn thay vì vài mẹo lẻ, bạn có thể đọc phần hướng dẫn chi tiết về quy tắc chính tả tiếng Việt. Trong đó có cách phân biệt khi nào viết ch, khi nào viết tr và nhóm từ Hán - Việt thường gặp. Bản tóm tắt của trang nằm ở quy tắc phân biệt ch và tr. Đọc xong phần ấy, cái còn lại chỉ là thói quen soát lại chữ trước khi gửi.

Cùng nhóm với cặp này còn có nản chí và nản trí: nản chí là từ đúng chính tả, nản trí là từ sai. Hai cặp sai cùng một kiểu, cùng ở tiếng thứ hai của từ. Kiểu nhầm này không riêng gì ch với tr. Những cặp như dè dặt và rè rặt cũng đọc lên gần giống nhau, nên rất dễ gõ theo quán tính.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân chính nằm ở miệng người nói, không nằm ở mắt người đọc. Ở nhiều vùng miền, ch và tr được phát âm gần như giống nhau. Khi viết ra, người ta gõ theo tai nghe và chọn chữ nào cũng thấy đúng. Chính hiện tượng này khiến nản chí và nản trí bị nhầm với nhau, bởi phát âm ch và tr không rõ ràng.

Người viết sai thường không biết mình sai. Họ đọc lại đoạn vừa gõ bằng đúng giọng mình nói, nên chữ sai vẫn trôi. Chỉ khi người khác đọc hoặc khi tra từ điển, chỗ lệch mới lộ ra.

Lỗi nhầm phụ âm đầu như ch và tr thuộc nhóm lỗi chính tả phổ biến nhất của tiếng Việt, và nó phản ánh sự khác biệt phương ngữ giữa các vùng. Cùng nhóm này còn có s với x, g với r, cũng được dạy trong các bài nghe - viết ở bậc tiểu học. Người ở nơi phân biệt ch với tr khi nói sẽ khó hiểu vì sao có người viết sai. Người ở nơi đọc trơn một âm thì thấy cả hai cách viết đều quen mắt, và đó là lý do lỗi cứ lặp lại.

Lý do nữa đến từ thói quen trên mạng. Tin nhắn và bình luận được gõ nhanh, ít ai soát lại từng chữ. Từ thậm chí lại ít xuất hiện trong lời nói hằng ngày, nên lúc viết ra, tay gõ theo phản xạ chứ không theo quy tắc. Một chữ sai đăng lên rồi được người khác đọc và lặp lại tiếp. Chuyện gõ nhầm thậm trí hay thậm chí vì thế rất hay gặp ở phần bình luận, và cũng hay gặp trong tin nhắn nội bộ của cơ quan. Nhiều người viết đúng khi soạn văn bản dài nhưng lại sai khi nhắn tin, vì lúc nhắn không có thói quen đọc lại.

Biết nguyên nhân rồi thì phần sửa khá đơn giản. Có những mẹo khắc phục lỗi chính tả tiếng Việt đang được hướng dẫn phổ biến. Việc đầu tiên là viết chậm lại ở những câu quan trọng, nhất là câu gửi cho người khác đọc. Việc thứ hai là đọc thành tiếng đoạn vừa viết để bắt chỗ trúc trặc; chỗ nào đọc phải ngập ngừng thì nên xem lại mặt chữ.

Ngoài ra nên lập một danh sách riêng những từ mình hay sai, dán ở chỗ dễ thấy. Với cặp ch/tr, mẹo dấu thanh ở trên là một mục nên ghi vào danh sách ấy, kèm ghi chú rằng thậm chí là ngoại lệ. Khi soát bài, nên soát theo từng lượt riêng cho lỗi chính tả thay vì vừa viết vừa sửa, vì vừa viết vừa sửa thì mắt chỉ nhìn nội dung, không nhìn mặt chữ.

Chuyện thậm chí hay thậm trí đúng chính tả không khó, khó ở thói quen. Đã có giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt thống nhất. Chuyện viết đúng ch và tr vì thế được quan tâm ở tầm rộng hơn một lỗi gõ nhanh của cá nhân. Khi cả xã hội cùng nhìn vào một chuẩn, người viết có chỗ dựa để tra cứu thay vì mỗi nơi viết một kiểu. Trong lúc chờ, mỗi người vẫn tự soát được bài của mình bằng một danh sách ngắn những từ hay sai.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Dùng thậm chí trong câu

Trong câu, thậm chí đứng ngay trước ý muốn nhấn mạnh, phần lớn là ý vượt xa ý trước đó. Đặt nó ở giữa hai vế, câu sẽ đi từ nhẹ tới nặng: việc bình thường trước, rồi mức độ cao hơn mà ít ai ngờ. Bỏ từ này đi, câu vẫn đúng ngữ pháp nhưng mất điểm nhấn.

Báo chí dùng từ này khá ổn định. Viết về chọn chung cư mini, một bài có câu “một kiểu thiết kế quen thuộc với đa số các chung cư mini hay thậm chí là nhà đất bình thường”.^{33 KTS chỉ ra điều quan trọng dễ bị bỏ qua khi chọn chung cư mini, đừng chỉ quan tâm tới vị trí hay chi phí (giadinh.suckhoedoisong.vn)} Nói về nốt ruồi và đường tình duyên, bài kia viết “gặp nhiều lận đận trong tình yêu, thậm chí qua nhiều lần đò”. Cả hai đều đặt từ này trước ý mạnh hơn, đúng như quy luật vừa nêu.

Trước khi bấm gửi email cho sếp hay tin nhắn cho thầy cô, nên đọc lại những chữ có ch hoặc tr ở giữa từ. Theo kinh nghiệm soát bài, gõ sai một chữ nhỏ không làm mất nghĩa câu, nhưng người nhận dễ bị phân tán khỏi nội dung vì vướng vào lỗi ấy. Nếu còn lưỡng lự, bạn có thể tra ở ô Kiểm tra chính tả của trang, hoặc tra từ điển chính tả phân biệt tr, ch, gi.

Hiểu gốc rễ thì nhớ lâu hơn. Tiếng Việt ghi bằng chữ Latin, mỗi âm đầu ứng với một hoặc hai chữ cái; ch với tr là hai cách ghi cho hai phụ âm đầu vốn khác nhau trong hệ thống chữ viết.^{55 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Ở nhiều phương ngữ, hai âm này nhập làm một khi nói, nên người viết buộc phải dựa vào mặt chữ chứ không dựa vào tai. Đó cũng là lý do các bài tập phân biệt phụ âm ghép ch và tr vẫn được dạy từ bậc tiểu học.

Muốn sửa hẳn thói quen sai thì phải luyện, đọc mẹo thôi chưa đủ. Có các bài toán kiểm tra chính tả tiếng Việt để tự chấm xem mình hay sai ở nhóm nào. Các dạng bài nghe - viết phân biệt ch/tr, s/x, g/r ở cấp tiểu học rất hợp cho người có con nhỏ học cùng. Người lớn tự luyện cũng dùng được: đọc một đoạn ngắn rồi chép lại, sau đó so với bản gốc để tìm chỗ lệch.

Dưới đây là vài cặp câu để bạn đối chiếu nhanh, mỗi cặp một câu đúng và một câu sai.

• Đúng: “Cô ấy tiết kiệm, thậm chí không bật điều hòa trong những ngày nắng nóng.”, Sai: “Cô ấy tiết kiệm, thậm trí không bật điều hòa trong những ngày nắng nóng.”
• Đúng: “Đứa nhỏ học chăm, thậm chí giờ ra chơi cũng ôn bài.”, Sai: “Đứa nhỏ học chăm, thậm trí giờ ra chơi cũng ôn bài.”
• Đúng: “Chợ cuối năm đông đến mức thậm chí phải xếp hàng trả tiền.”, Sai: “Chợ cuối năm đông đến mức thậm trí phải xếp hàng trả tiền.”
• Đúng: “Ông cụ quen nhà, thậm chí đi chợ xa cũng không chịu đổi.”, Sai: “Ông cụ quen nhà, thậm trí đi chợ xa cũng không chịu đổi.”
• Đúng: “Máy chạy êm, thậm chí đứng cạnh cũng không nghe tiếng.”, Sai: “Máy chạy êm, thậm trí đứng cạnh cũng không nghe tiếng.”
• Đúng: “Bạn ấy ít nói, thậm chí trong buổi họp lớp cũng chỉ ngồi nghe.”, Sai: “Bạn ấy ít nói, thậm trí trong buổi họp lớp cũng chỉ ngồi nghe.”
• Đúng: “Nhà chật, thậm chí góc bếp phải kê sát cửa.”, Sai: “Nhà chật, thậm trí góc bếp phải kê sát cửa.”

Lần tới phân vân thậm chí hay thậm trí, bạn chỉ cần nhớ nản chí viết thế nào thì thậm chí viết y như thế, và nhớ rằng mẹo dấu thanh có ngoại lệ. Muốn soát nhanh một chữ đang nghi ngờ, dùng ô Kiểm tra chính tả; các cặp từ dễ nhầm khác nằm ở chuyên mục Chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.