Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Sưu tầm hay sưu tập: từ nào chính xác?

Sưu tầm hay sưu tập: cả hai đều đúng chính tả, mỗi từ một vai trò trong câu. Bộ sưu tập hơn 5.000 hiện vật cổ của nhà sưu tầm Trần Thái Bình ở Việt Nam là thí dụ rõ nhất cho chỗ nào dùng từ nào.

12 phút đọc

Trên báo chí, sách in và mạng xã hội, hai cách viết “sưu tầm” và “sưu tập” xuất hiện dày đặc, thậm chí trong cùng một bài. Không ít người lăn tăn với câu hỏi sưu tầm hay sưu tập từ nào mới chuẩn. Sự thật là cả hai đều đúng chính tả, chỉ khác vai trò: sưu tầm chỉ làm động từ, còn sưu tập thường đứng làm danh từ.

Sự khác nhau ấy hiện rõ qua một thí dụ có thật: bộ sưu tập cổ vật của nhà sưu tầm Trần Thái Bình có hơn 5.000 hiện vật, trong đó có bộ 120 pho tượng cổ niên đại 100-1.000 năm. Chữ “sưu tập” đứng sau “bộ” là đúng chính tả. Nếu viết “bộ sưu tầm” thì câu sai ngay, dù ý nghĩa vẫn nghe gần giống.

Sưu tầm hay sưu tập đều đúng

Trả lời thẳng câu hỏi sưu tầm hay sưu tập từ nào đúng: cả hai đều đúng chính tả, không từ nào là lỗi cần sửa thành từ kia. Sưu tầm là động từ, có nghĩa tìm kiếm, thu thập một cách có hệ thống. Sưu tập vừa là động từ vừa là danh từ tùy ngữ cảnh. Với nghĩa động từ, nó là tìm kiếm và tập hợp lại; với nghĩa danh từ, nó là tập hợp những cái đã sưu tập được. Gõ “sưu tập hay sưu tầm” vào ô tìm kiếm, câu trả lời cũng không đổi: mỗi từ một việc.

Trong cách dùng hằng ngày, người ta thường dùng “sưu tập” như một danh từ nhiều hơn là động từ. Vì thế câu “bộ sưu tập tem của tôi” nghe quen, còn “tôi sưu tập tem” vẫn đúng ngữ pháp nhưng ít phổ biến hơn cách nói “tôi sưu tầm tem”.

Nói đến thú chơi, tiếng Việt còn có cách gọi “thú sưu tầm” hay “thú sưu tập”, chỉ sở thích của người chơi: đi tìm, mua lại, kiểm đếm, trưng bày và gìn giữ những vật phẩm mình quan tâm.1 Ở chỗ này hai từ gần như thay nhau được, vì cả hai đều đứng làm danh từ sau chữ “thú”.

Trang này chọn viết “sưu tầm” khi nói về hành động đi tìm, đi gom; chọn “sưu tập” khi nói về kết quả gom lại thành bộ. Đó là cách chia việc giữa hai từ cho gọn, không phải cách duy nhất đúng. Nhiều văn bản dùng “sưu tập” như một động từ, ví dụ “sưu tập thơ”, thì câu vẫn có nghĩa, chỉ ít phổ biến hơn.

Vì thế, khi lăn tăn không biết dùng từ nào, người đọc nên đổi câu hỏi thành “từ nào hợp với chỗ mình đang viết”. Đứng trước danh từ cần một danh từ thì chọn sưu tập; đứng sau chủ ngữ để kể một việc thì chọn sưu tầm. Câu hỏi “viết sưu tập có bị coi là sai chính tả không” có câu trả lời ngay ở đây: không sai, miễn đứng đúng vị trí.

Sưu tầm nghĩa là gì

Sưu tầm nghĩa là gì? Đây là động từ, có nghĩa tìm kiếm, thu thập một cách có hệ thống. Người sưu tầm không ngồi chờ thứ gì rơi vào tay; họ chủ động đi tìm, chọn lọc, xếp vào hệ thống của mình.

Hiểu sưu tầm là gì rồi, những cụm từ quen thuộc dưới đây càng rõ nghĩa: sưu tầm tài liệu, sưu tầm tem, có thú sưu tầm đồ cổ. Trong đời sống văn hóa, người ta sưu tầm ca dao, tục ngữ ở từng làng xã. Sách in tuyển chọn văn học dân gian một tỉnh cũng ghi rõ tư liệu được gom từ những chuyến điền dã thực tế. Cách dùng ấy nhấn mạnh công đoạn đi tìm, đi ghi chép.

Công việc sưu tầm còn hiện diện trong cả văn bản nhà nước. Cơ quan quản lý văn hóa có thủ tục cấp phép nghiên cứu, sưu tầm di sản văn hóa phi vật thể. Địa phương lập chủ trương sưu tầm, tập hợp tư liệu để thành lập phòng trưng bày truyền thống. Ở những ngữ cảnh trang trọng như vậy, “sưu tầm” luôn là động từ đi kèm danh từ phía sau.

Sắc thái của từ này nằm ở chữ “tầm”: nó nghiêng về công đoạn đi tìm hơn là kết quả. Người ta có thể sưu tầm trong nhiều năm mà bộ sưu tập còn nhỏ, hoặc gặp may trong một chuyến đi mà có ngay hiện vật quý. Hành động và kết quả, vì thế, không phải lúc nào cũng đi cùng nhau.

Vì hai từ gần giống nhau cả về mặt chữ lẫn cách phát âm, người nghe và người viết dễ lẫn lộn. Chỉ khác một âm cuối: “tầm” kết bằng “m”, “tập” kết bằng “p”. Đọc nhanh, hai âm ấy gần như tan vào nhau, và bàn phím cũng chẳng giúp gì, vì cả hai đều là từ có nghĩa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người đàn ông ngồi bên bàn gỗ xếp bát cũ, ấm đồng vào thùng, hiểu sưu tầm nghĩa là gì
Xếp từng chiếc bát cũ vào thùng là việc đi tìm, chọn lọc có hệ thống của người sưu tầm.

Bộ sưu tập mới đúng

Câu hỏi người đọc hay tìm nhất là viết “bộ sưu tầm” hay “bộ sưu tập”. Câu trả lời: “bộ sưu tập” là đúng chính tả; viết “bộ sưu tầm” là sai, vì sưu tầm là động từ, không thể đứng làm danh từ sau chữ “bộ”.

Chữ đứng trước quyết định từ phải mang vai trò gì. Sau “bộ”, “một”, “những”, từ cần là danh từ, nên “sưu tập” mới hợp. Các tên gọi trên thực tế đều viết như thế: bộ sưu tập áo dài “Hoa trên tuyến lửa”, bộ sưu tập bình, ly giữ nhiệt của Matsu, bộ sưu tập chảo chống dính Funiki của Điện máy Gia dụng Hoà Phát.

Khi từ đứng sau chủ ngữ để kể một việc, “sưu tầm” là lựa chọn quen thuộc: ví dụ dùng sưu tầm là “sưu tầm tem”. “Sưu tập” cũng làm động từ được, nhưng người ta thường dùng nó như danh từ nhiều hơn. Nắm được thói quen ấy là đủ để chọn từ cho câu của mình.

Một chỗ dễ rơi nữa là chữ “nhà”. “Nhà sưu tầm” là cách viết chuẩn, vì ở đây từ chỉ người có thú đi tìm và gom góp. Người ta gặp cụm này trên báo chí hằng ngày: dàn xe đời cổ hấp dẫn nhiều nhà sưu tầm, hay một nhà sưu tầm mô hình ở Việt Nam giữ gần 500 siêu anh hùng.

Đọc thêm: Sử dụng hay xử dụng? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Ví dụ câu đúng và câu sai

Mười cặp câu dưới đây lấy từ chuyện gia đình, công việc, Tết và trường lớp, để người đọc đối chiếu với câu mình hay viết. Mỗi cặp gồm một câu đúng và một câu sai có gạch chú thích.

  • Đúng: “Cô giáo bảo lớp chuẩn bị sưu tầm ảnh về quê hương cho tiết Văn.”, Sai: “Cô giáo bảo lớp chuẩn bị sưu tập ảnh về quê hương cho tiết Văn.” (đứng sau chủ ngữ, cần động từ chỉ việc đi tìm).
  • Đúng: “Bộ sưu tập tem của bố tôi đầy cả một ngăn tủ.”, Sai: “Bộ sưu tầm tem của bố tôi đầy cả một ngăn tủ.” (sau chữ “bộ” phải là danh từ).
  • Đúng: “Tết này mẹ sưu tầm thêm vài kiểu bánh truyền thống để biếu họ hàng.”, Sai: “Tết này mẹ sưu tập thêm vài kiểu bánh truyền thống để biếu họ hàng.” (kể việc đi tìm, chọn lựa, nên dùng động từ).
  • Đúng: “Phòng thư viện sưu tầm sách cũ từ các trường đóng cửa.”, Sai: “Phòng thư viện sưu tập sách cũ từ các trường đóng cửa.” (nhấn mạnh việc đi tìm, đi gom).
  • Đúng: “Những nhà sưu tầm tem thường gặp nhau cuối tuần để đổi đồ.”, Sai: “Những nhà sưu tập tem thường gặp nhau cuối tuần để đổi đồ.” (cách viết chuẩn khi nói về người chơi là “nhà sưu tầm”).
  • Đúng: “Công ty phát hành bộ sưu tập hộp bút mới mỗi đầu năm học.”, Sai: “Công ty phát hành bộ sưu tầm hộp bút mới mỗi đầu năm học.” (tên sản phẩm là danh từ).
  • Đúng: “Ông nội có thú sưu tầm đồng hồ bỏ túi từ hồi còn làm thợ.”, Sai: “Ông nội có thú sưu tập đồng hồ bỏ túi từ hồi còn làm thợ.” (cách nói thú sưu tầm nhấn mạnh việc đi lùng).
  • Đúng: “Nhóm lớp lập danh mục sưu tập ảnh hội trại để nộp cho ban tổ chức.”, Sai: “Nhóm lớp lập danh mục sưu tầm ảnh hội trại để nộp cho ban tổ chức.” (sau “danh mục” cần danh từ).
  • Đúng: “Báo đăng bài giới thiệu bộ sưu tập tranh về làng quê của một họa sĩ.”, Sai: “Báo đăng bài giới thiệu bộ sưu tầm tranh về làng quê của một họa sĩ.” (bộ sưu tập là cách viết chuẩn).
  • Đúng: “Nhiều người sưu tầm vé xem bóng đá của những trận đấu đáng nhớ.”, Sai: “Nhiều người sưu tập vé xem bóng đá của những trận đấu đáng nhớ.” (động từ chỉ hành động đi tìm, cách nói sưu tầm trơn tru hơn).
Một giáo viên đứng quay lưng đặt vở lên chồng sách trên bàn gỗ, cạnh thước, hộp mực, tẩy và cốc sứ
Một giáo viên đứng quay lưng đặt vở lên chồng sách trên bàn gỗ, cạnh thước, hộp mực, tẩy và cốc sứ, hai học sinh ngồi viết ở phía sau.

Mẹo nhớ nhanh

Mẹo thứ nhất: nhìn chữ đứng ngay trước từ cần viết. Thấy “bộ”, “một”, “những”, “danh mục” thì chọn “sưu tập”, vì chỗ đó cần danh từ. Thấy “đi”, “thích”, “có thú”, hoặc từ đứng ngay sau chủ ngữ như “tôi sưu tầm…”, thì chọn “sưu tầm”, vì chỗ đó cần động từ. Chỉ một cái nhìn, câu viết đã đúng đến tám phần.

Mẹo thứ hai: đọc to cả câu. Âm cuối “m” của “tầm” và âm cuối “p” của “tập” nghe khác nhau khi đọc chậm. Đọc nguyên câu, không đọc riêng từ, sẽ nghe ra ngay chỗ nào đứng trơn tru, chỗ nào gượng. Câu nào đọc lên mà phải dừng lại suy nghĩ, thì nên thử từ còn lại.

Một cách nhớ khác: gắn mỗi từ với một hình ảnh quen thuộc. “Sưu tầm” đi cùng chữ “tài liệu”, như người cầm sổ ghi chép trên đường đi. “Sưu tập” đi cùng chữ “bộ”, như một ngăn tủ xếp gọn những gì đã mang về. Nhớ hai hình ảnh ấy, lần sau viết sẽ không phải đoán.

Đọc thêm: Chậm rãi hay chậm rải: từ nào chính xác?

Các cặp từ dễ nhầm khác

Viết lẫn “sưu tầm” với “sưu tập” không phải trường hợp cá biệt. Tiếng Việt có cả một nhóm cặp từ gần âm, gần nghĩa mà người viết hay dùng lẫn. Chỉ kể một vài cặp: chia sẻ với chia xẻ, giả thuyết với giả thiết, độc giả với đọc giả, chín muồi với chín mùi, nhậm chức với nhận chức. Tiếp nữa là tham quan với thăm quan, sáp nhập với sát nhập, cảm ơn với cám ơn, tựu trung với tựu chung, súc tích với xúc tích.

Cặp đang bàn thuộc kiểu cả hai từ đều đúng mà nghĩa khác nhau. Kiểu thứ hai chỉ một từ đúng chuẩn, từ kia là cách viết sai do nghe nhầm, như “chẩn đoán” hay “tham quan”. Kiểu thứ ba gồm hai cách viết cùng tồn tại trong thực tế; người dùng chọn một và giữ nhất quán trong cả bài. Nếu thấy mình hay vấp ở nhóm này, trang có bài về mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm, hoặc dùng ngay ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để dò từng từ.

Hai lọ gốm cũ trên kệ gỗ, sau là tô men hoa, chuyện sưu tập hay sưu tầm
Cặp từ gần âm như hai lọ gốm đứng cạnh nhau, nhìn kỹ mới thấy khác nhau.

Khi sưu tầm trở thành di sản

Đặt hai từ vào đời sống, ranh giới của chúng hiện ra rõ hơn. Một bộ sưu tập đồ sộ là kết quả của việc sưu tầm bền bỉ qua nhiều năm. Bộ sưu tập áo dài “Hoa trên tuyến lửa” là một thí dụ: tên gọi ấy chỉ thành hình sau khi có người đi tìm từng tấm ảnh, từng mẫu áo rồi gom lại thành bộ.

Ở lĩnh vực khác, người ta cũng sưu tầm bằng cả niềm đam mê. Có nhà sưu tầm ở Việt Nam giữ gần 500 mô hình siêu anh hùng. Có ông đam mê sưu tầm và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Trung Quốc đang có những thương hiệu đồ chơi sưu tầm gây tiếng vang như Baby Three, Brick Studio và Pop Mart, do các ông chủ trẻ sáng lập.

Thế giới xe cộ cũng vậy. Hagerty liệt kê 10 dòng xe đáng sưu tầm ngay từ bây giờ, trong đó có mẫu Audi RS3 giá 55.875 USD và mẫu Dodge Challenger SRT Demon chỉ sản xuất 3.300 chiếc.

Từ những hiện vật cổ đến chiếc xe đời mới, quy luật vẫn thế: hành động sưu tầm tạo ra bộ sưu tập. Và mỗi bộ sưu tập lại là lý do cho chuyến sưu tầm tiếp theo.

Nhớ nhanh

  • Sưu tầm hay sưu tập đúng chính tả theo cách này: sưu tầm là động từ chỉ việc đi tìm; sưu tập thường làm danh từ, đứng sau chữ “bộ”.
  • Viết “bộ sưu tầm” là sai. Trước chữ “bộ”, “một”, “những”, “danh mục”, chọn “sưu tập”; còn “nhà sưu tầm” mới là cách viết chuẩn khi nói về người chơi.
  • Trước chữ “thú”, cả hai từ đều gặp trên báo chí, nhưng “thú sưu tầm” nghe phổ biến hơn.
  • Đọc to cả câu để nghe chỗ nào trơn tru; câu nào phải dừng suy nghĩ thì thử từ còn lại.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com