Sum sê hay sum xê: viết sao cho đúng?

Sum sê hay sum xê? Cách viết đúng chính tả là “sum sê”; “sum suê” cũng được từ điển ghi nhận với cùng một nghĩa. Còn “sum xê” lẫn “xum xuê” thì chưa có từ điển tiếng Việt nào ghi.

Không phải chuyện cảm tính. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, từ điển Lê Văn Đức, Việt Tân, Khai Trí, Thanh Nghị, Nguyên Lân, từ điển mở Hồ Ngọc Đức đều ghi “sum sê” hoặc “sum suê”, không cuốn nào ghi “xum xuê”. Nên khi còn phân vân sum xê hay sum sê, cứ viết theo cách thứ nhất.

Phần dưới nói rõ từng cuốn từ điển ghi thế nào, nghĩa của từ, vì sao người viết hay lệch sang chữ x, rồi đến các cặp câu đúng sai và mấy mẹo nhớ ngắn.

Sum sê hay sum xê: từ nào đúng

Sum sê hay sum xê từ nào đúng? Định nghĩa gọn nhất nằm trong Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học: “sum sê” là tính từ, nghĩa là “(cây cối) có nhiều cành lá rậm rạp, tươi tốt”. Một chữ, một nghĩa, không có biến thể nào khác được ghi kèm.

Các cuốn từ điển ra đời trước và sau đó cũng vậy. Từ điển Lê Văn Đức giải thích “sum sê” là “um tùm, tươi tốt”; Việt Tân và Khai Trí ghi “nói cây cối rậm rạp, nhiều cành lá”; Thanh Nghị và Nguyên Lân cũng theo nghĩa “cây cối rậm rạp, tươi tốt”. Từ điển mở Hồ Ngọc Đức và Đại Từ điển Tiếng Việt ghi “sum sê” như “sum suê”. Chỗ khác nhau giữa các bộ từ điển chỉ nằm ở việc có ghi kèm “sum suê” hay không, còn chữ đầu thì cuốn nào cũng là s.

Còn cách viết “xum xuê” thì không xuất hiện ở bất kỳ trang từ điển nào trong số được khảo. Nói cách khác, người viết “xum xuê” không theo một chuẩn nào đã được ghi lại, mà viết theo thói quen tai nghe.

Vẫn có chỗ in sai. “Vở luyện tập tiếng Việt” tập 2 (NXB Đại học Sư phạm) và “Bài tập bổ trợ và nâng cao tiếng Việt” quyển 1, tập 2 dùng từ “xum xuê”. Sách dành cho học sinh tiểu học mà còn vậy thì chuyện người lớn viết nhầm là dễ hiểu. PGS.TS Nguyễn Thị Phương Trang, khoa Báo chí và Truyền thông, ĐH KHXH&NV TP.HCM, nói thẳng “xum xuê” là hoàn toàn sai, dùng đúng phải là “sum suê”.

Riêng “sum xê” thì chưa từ điển nào ghi nhận, nên có thể xem là cách viết sai. Chưa có khảo sát nào đo được cách viết này phổ biến đến đâu, vì thế không nên nói ai cũng viết sai. Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới chọn viết “sum sê” trong mọi bài, và đó là cách viết có chỗ dựa rõ ràng nhất trong các từ điển hiện có.

Nghĩa và gốc của sum sê

Sum sê nghĩa là gì? Là tính từ tả cây cối rậm rạp, tươi tốt, xanh um. Từ này đi với cây, với vườn, với giàn, với tán lá; nó nói cái tốt lên của cây chứ không nói sự lộn xộn.

Về gốc, học giả An Chi cho rằng “sum sê” bắt nguồn từ âm Hán Việt “sâm si”, nghĩa gốc là lông lá bù xù rủ xuống. Còn chữ “sum” thì được mượn nguyên tự hình và tự nghĩa của chữ sâm trong Hán tự, chỉ sự đông đúc, rậm rạp. Nghĩa hôm nay đã thu hẹp vào cây cối, nhưng dấu vết của chữ gốc vẫn còn trong cách viết.

Sách cũ dùng từ này khá đẹp. Truyện cổ tích Tấm Cám có câu “Từ đống tro ấy mọc lên một cây thị cao lớn, cành lá sum sê”. Một câu khác cũng được dẫn làm ví dụ: “Cây đa cổ thụ đầu làng cành lá sum sê, tỏa bóng mát cả một góc sân đình”. Câu thứ ba gắn với vườn nhà hơn: “Những bụi chuối sum sê nơi cuối vườn, cây nào cũng trĩu buồng”. Ba câu, ba cảnh khác nhau, và chữ s đứng đầu trong cả ba.

Muốn đổi cách nói, có sẵn một loạt từ gần nghĩa: sum suê, rậm rạp, um tùm, tươi tốt, xanh um, rườm rà. Ngược lại là trơ trụi, xơ xác, khô héo, cằn cỗi, trụi lá, tiêu điều. Khi viết đoạn tả vườn, có thể đặt “sum sê” ở câu tả tán rồi dùng “trơ trụi” ở câu tả mùa khô để hai vế đối nhau.

Khi cần dịch, “sum sê” sang tiếng Anh là “lush” hoặc “luxuriant”; sang tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn, các từ tương ứng cũng đều xoay quanh ý cây mọc dày và tốt, không có nghĩa nào lệch sang sự bừa bộn.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi thứ nhất nằm ở chữ đầu. Vì “sum” mượn từ chữ sâm, nhiều người đọc chệch thành “xum” rồi viết luôn thành “xum xuê”. Lỗi thứ hai nằm ở chữ sau: “sê” bị đổi thành “xê”, đúng như cặp “cát sê” và “cát xê” vẫn bị viết lẫn.

Cộng thêm một lý do dễ hiểu: nhiều người nói giọng Bắc đọc lẫn s và x, nghe gần giống nhau nên khi viết cũng nhầm theo. Đây là chuyện rất bình thường với những cặp phụ âm đầu dễ lẫn, không phải dấu hiệu của người viết kém.

Báo chí cũng từng in sai. Có những dòng như “Trồng cây trái xum xuê dù cả năm không bón phân”, “Nhớ nhung miền cù lao xum xuê cây trái” trên Báo Thanh Niên, hay “Ghép cây dừa và táo ra quả xum xuê” trên Báo Tuổi trẻ. Lỗi còn lên thẳng tiêu đề: “Cây lá xum xuê”, “Cây trái xum xuê”, “Cây cối xum xuê”, “Vườn cây trái xum xuê”, “Tán lá xum xuê”. Năm tít, năm lần cùng một chữ x đứng sai chỗ.

Chuẩn chính tả tiếng Việt vốn vướng nhiều điểm khác nhau. GS Nguyễn Văn Hiệp từng nêu những chỗ cần thống nhất như cách viết y hay i, viết hoa tên tổ chức, phiên âm tên riêng nước ngoài, vị trí dấu thanh. Cũng trong mạch ấy, việc ghi nhớ công lao của Alexandre de Rhodes trong xây dựng chữ quốc ngữ thường đi kèm một lưu ý: ông thừa hưởng thành quả của những người đi trước, nên chữ quốc ngữ là công trình nhiều đời chứ không của riêng ai. Hiểu như vậy thì chuyện chính tả cũng là việc nhiều thế hệ cùng chỉnh, không phải chuyện của một cuốn sách.

Những cặp cùng kiểu còn nhiều: “trau chuốt” mới là cách đúng được ghi nhận; “áy náy” đúng, “áy láy” và “náy láy” sai; “trổ bông” và “trỗ bông” đều đúng, là hai từ đồng nghĩa; “giả thuyết” và “giả thiết” đều đúng nhưng nghĩa khác nhau, một bên là lời giải thích tạm thời cần kiểm chứng, một bên là điều cho trước để suy luận. Đặt câu hỏi sum sê hay sum xê đúng chính tả cạnh nhóm này sẽ thấy nó thuộc loại dễ chữa: chỉ cần nhớ chữ đầu là s.

Đọc thêm: Sương giá hay xương giá? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì

Ví dụ, mẹo nhớ, cách dùng

Các cặp câu dưới đây đủ để thấy khác biệt nằm ở một chữ cái. Mỗi cặp là một câu viết đúng và một câu viết sai cùng ý, đọc thành tiếng sẽ thấy câu đầu thuận hơn.

Mẹo thứ nhất bám vào gốc: “sum” mượn chữ sâm, mà sâm đọc bằng s, nên viết s chứ không viết x. Mẹo thứ hai dựa vào cặp đã quen: “cát sê” viết s thì “sum sê” cũng viết s, còn “cát xê” là cách viết lẫn của cùng một chữ. Mẹo thứ ba là nhìn hình: cây rậm rạp thì các cành sum lại với nhau, như hai chữ s đứng liền trong “sum sê”.

Khi viết bài về vườn nhà, giàn rau, tán cây, có thể chọn “sum sê” hoặc “sum suê” tùy nhịp câu; cần nhấn sự rậm rạp thì dùng “um tùm”, cần nhấn sức sống thì dùng “tươi tốt”. Muốn khỏi nhầm kiểu này nữa, xem thêm quy tắc phân biệt s và x và các bài trong mục Chính tả. Trước khi đăng, cứ dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả để bắt lỗi ngay.

Cây thị trong Tấm Cám mọc lên từ đống tro mà cành lá sum sê, một hình ảnh dễ nhớ hơn mọi quy tắc. Còn “xum xuê” thì đến nay vẫn chỉ là cách viết nằm ngoài từ điển, dù nó đã lên mặt báo nhiều lần.

• Đúng: “Giàn bầu sau nhà lên sum sê, che kín cả lối đi.” Sai: “Giàn bầu sau nhà lên sum xê, che kín cả lối đi.”
• Đúng: “Chậu cúc để trước hiên cành lá sum sê, nhìn đã thấy Tết.” Sai: “Chậu cúc để trước hiên cành lá xum xuê, nhìn đã thấy Tết.”
• Đúng: “Mấy luống cải ngoài vườn sum sê sau hai trận mưa.” Sai: “Mấy luống cải ngoài vườn sum xê sau hai trận mưa.”
• Đúng: “Cây bàng trước cổng trường cành lá sum sê, giờ ra chơi nào cũng có bóng mát.” Sai: “Cây bàng trước cổng trường cành lá xum xuê, giờ ra chơi nào cũng có bóng mát.”
• Đúng: “Hàng rào hoa giấy sum sê che bớt nắng cho cả sân.” Sai: “Hàng rào hoa giấy sum xê che bớt nắng cho cả sân.”
• Đúng: “Mấy chậu hương thảo trên ban công sum sê nhờ tưới đều.” Sai: “Mấy chậu hương thảo trên ban công xum xuê nhờ tưới đều.”
• Đúng: “Vườn chuối sau nhà sum sê, buồng nào cũng trĩu.” Sai: “Vườn chuối sau nhà sum xê, buồng nào cũng trĩu.”

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.