Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 74 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Sâm banh hay sâm panh: từ nào chính xác?

Sâm banh hay sâm panh là thắc mắc quen thuộc khi viết về loại rượu vang sủi bọt của Pháp. Cả hai cách đều được dùng; trang này chọn «sâm banh» và chỉ cách giữ một cách viết cho nhất quán trong cả văn bản.

10 phút đọc

Cùng một loại rượu vang nho sủi bọt nổi tiếng của Pháp, có người viết «sâm banh», có người viết «sâm panh», thậm chí trên báo còn thấy kiểu có gạch nối «sâm-panh». Không ít người băn khoăn không biết cách nào mới đúng chính tả, nhất là khi soạn thiệp mời tiệc hay viết lời chúc Tết cho người thân.

Câu trả lời ngắn gọn: cả hai cách viết đều được dùng, đều có mặt trong từ điển và trên báo. Trang này viết «sâm banh» để thống nhất trong bài; người đọc quen viết «sâm panh» cũng không bị coi là sai. Ba kiểu viết ấy từng cùng xuất hiện trên các ấn phẩm trong nước, chuyện sẽ rõ hơn ở phần dưới.

Sâm banh hay sâm panh: từ nào đúng?

Mục từ trong từ điển tiếng Việt ghi «Sâm panh» và chú thêm «còn gọi là sâm banh», tức hai cách viết được ghi nhận song song, không có dấu hiệu nào đánh dấu một cách là sai. Cả hai đều nằm trong vốn từ được ghi chép đàng hoàng, không phải kiểu viết sai lan truyền trên mạng.

Không có văn bản quy phạm pháp luật nào về chính tả chọn một cách viết duy nhất cho từ này.4 Chính tả tiếng Việt phân biệt chính tả phổ thông do văn bản quy định với chính tả thường nhật, tức những cách viết khác nhau theo văn hóa, thói quen của dân cư, được chấp nhận trong đời sống hằng ngày.4 Ngoài ra, chính tả tiếng Việt vẫn còn những chỗ tranh luận, chưa nhất quán trong cách ghi chép trên thực tế.4 Từ mượn tên một loại rượu nước ngoài rơi đúng vào nhóm thứ hai.

Nên khi hỏi sâm banh hay sâm panh đúng chính tả, từ nào đúng, câu trả lời thực tế là tùy nơi viết. Cùng một tài liệu giới thiệu nút chai rượu, tiêu đề ghi «Nút chai rượu Sâm Panh» còn phần mô tả lại ghi «nút chai rượu sâm banh». Báo trong nước cũng vậy: có bài dùng «sâm panh» rời từng tiếng, có bài dùng «sâm-panh» có gạch nối.

Chuyện này từng được bàn ở tầm rộng hơn một cặp từ: một bài báo nêu đề xuất của một giáo sư về việc cần có chuẩn chính tả tiếng Việt. Dù quen viết sâm panh hay sâm banh, điều rút ra cho người viết hằng ngày vẫn là chọn một cách rồi giữ cho nhất quán trong văn bản của mình.

Vì sao lại ra nhiều kiểu đến thế? Tiếng Việt mượn từ nước ngoài bằng cách nghe rồi ghi lại bằng chữ mình; cùng một chữ champagne, mỗi người nghe một kiểu, cho ra «banh», «panh», «pan», «pa». Kiểu nào được dùng nhiều thì thành thói quen ghi chép, truyền từ người này sang người khác và cùng tồn tại cho đến nay. Bảng dưới ghi lại ba kiểu viết từng thấy trong tiêu đề báo và tài liệu thật.

Nhìn vào bảng, dễ thấy không kiểu nào là của riêng một tờ báo nào; cùng một từ, mỗi tòa soạn chọn một lối và giữ lối ấy trong bài của mình.

Ba kiểu viết sâm banh, sâm panh và sâm-panh đều từng xuất hiện trong tiêu đề báo và tài liệu thật.
Cách viết Nơi xuất hiện Dạng dùng
sâm panh Tiêu đề bài báo về hệ thống nước máy ở Mỹ rời từng tiếng
sâm-panh Tiêu đề bài báo về hồ nước nóng có gạch nối
sâm banh Tài liệu giới thiệu nút chai rượu rời từng tiếng
Sâm panh Mục từ từ điển, ghi kèm «còn gọi là sâm banh» viết hoa đầu từ

Sâm banh nghĩa là gì

Sâm banh là gì? Đó là tên gọi tiếng Việt của champagne, loại rượu vang nho sủi bọt gắn với vùng Champagne nước Pháp; từ này bắt nguồn từ tiếng Pháp «champagne».1 «Sâm panh» được ghi nhận là cách phiên âm không chính xác từ «champagne», bên cạnh đó dạng «sâm banh» vẫn được dùng phổ biến.

Tiếng «banh» ở đây không phải cái bánh để ăn. Nó chỉ là âm của chữ Pháp được ghi lại bằng chữ Quốc ngữ, nên đừng đoán nghĩa theo từng tiếng như với từ thuần Việt. Cách hiểu đúng là coi cả hai tiếng thành một khối, chỉ vào một loại rượu.

Từ này vào đời sống Việt đến mức vượt khỏi bàn tiệc. Người ta nói màu champagne cho váy cưới, cho sơn xe; nói khui sâm banh trong lễ mừng. Báo thể thao từng đưa tin M.U chuẩn bị khui champagne khi vô địch, còn một tờ báo sức khỏe lại có mẩu chuyện vui mang tên «Champagne và trứng cá đen». Một bài báo kể chuyện rich kid rửa siêu xe bằng champagne đắt tiền; bài khác đưa tin 11 chai rượu champagne có giá hơn 3 tỷ đồng. Những con số ấy không nói gì về chính tả, nhưng đủ thấy khái niệm này quen thuộc với người đọc Việt đến đâu. Cũng vì quen, người ta ít khi dừng lại hỏi chữ ấy viết thế nào.

Champagne giờ vượt ra ngoài bàn tiệc, thành cả thương hiệu du lịch: «Con đường rượu Champagne» là tuyến tham quan gắn với vùng làm rượu, được báo du lịch giới thiệu. Nó cũng thành cách nói ví von. Một bài báo về hệ thống nước máy ở Mỹ dẫn lời người dân rằng «Chúng tôi được uống sâm panh mỗi ngày»; một bài khác tả hồ nước nóng sủi bọt như ly «sâm-panh».

Trong thời trang và sự kiện, màu champagne cũng gây tranh cãi. Năm 2023, Oscar thay thảm đỏ truyền thống bằng thảm màu champagne và nhận về chỉ trích. Một chi tiết nhỏ như màu thảm cũng đủ khiến khán giả bàn tán, đủ hiểu từ này đã nằm sâu trong vốn từ của người xem truyền hình.

Chữ champagne còn sinh ra họ hàng khác trong ẩm thực: bánh sâm panh, loại bánh bột nhẹ, dài như ngón tay, dùng làm lớp bánh trong món tráng miệng. Loại bánh này có các biến thể tên gọi bánh săm pa, bánh sâm panh, bánh sâm pan, bánh champagne.3 Bốn cái tên ấy cho biết mỗi nơi phiên âm một kiểu, chữ cuối khi là «pa», khi là «pan», khi là «panh», khi là «banh».

Nguồn gốc cả rượu lẫn bánh đều quay về tiếng Pháp «champagne». Lịch sử rượu sâm panh gắn với vùng nho cùng tên ở Pháp, nơi người ta phát triển phương pháp làm vang có bọt trong chai.2 Khi từ ấy theo rượu, theo bánh vào tiếng Việt, cách ghi âm cũng theo từng nhóm người mà khác đi.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Chiếc chai thủy tinh không nhãn đứng cạnh hai ly chân cao và đĩa nho xanh trên bàn gỗ, nắng chiều chiếu qua cửa sổ
Một chai thủy tinh trống cạnh hai ly chân cao và đĩa nho xanh trên bàn gỗ, nắng chiều hắt qua cửa sổ.

Chọn một cách và viết nhất quán

Vì cả hai cách đều được chấp nhận, việc quan trọng nhất là giữ một cách trong cả bài, cả văn bản, chứ không phải thắng thua giữa «banh» và «panh». Một tấm thiệp mời tiệc mà ghi «sâm banh» ở đầu trang rồi «sâm panh» ở cuối trang sẽ khiến người đọc thấy người soạn cẩu thả, dù không sai chỗ nào về nguyên tắc. Với bài đăng trên mạng cũng vậy: tiêu đề một kiểu, phần thân một kiểu, người đọc dễ nghĩ tới hai người viết khác nhau.

Mẹo nhớ đơn giản: nếu bạn viết về loại rượu hay màu champagne trong thời trang, chọn «sâm banh» và dùng xuyên suốt; nếu cơ quan bạn đã quen «sâm panh», cứ theo số đông ở đó. Trong một văn bản chỉ nên có một cách. Cũng đừng viết «sâm pan» hay «săm pa» trong giấy tờ trang trọng, vì đó là tên gọi khẩu ngữ của loại bánh, chưa phải cách ghi chuẩn mực.

Vài cặp câu ví dụ để dễ hình dung cách dùng:

  • Đúng: Đêm giao thừa, cả nhà mở chai sâm banh ăn mừng. — Sai: Đêm giao thừa, cả nhà mở chai sâm banh sâm panh ăn mừng (viết hai cách trong một câu).
  • Đúng: Chiếc váy màu sâm banh hợp với da cô dâu. — Sai: Chiếc váy màu sâm-panh hợp với da cô dâu (văn viết thông thường nên bỏ gạch nối).
  • Đúng: Công ty tổ chức tiệc khui sâm banh mừng hợp đồng mới. — Sai: Công ty tổ chức tiệc khui sâm banh, sâm panh mừng hợp đồng mới (lặp cách viết).
  • Đúng: Lớp học làm bánh sâm panh cho kỳ hội chợ Tết. — Sai: Lớp học làm bánh xâm panh cho kỳ hội chợ Tết (đổi âm đầu thành «x» là lỗi chính tả).
  • Đúng: Bọt nước trong hồ bơi sủi như ly sâm banh. — Sai: Bọt nước trong hồ bơi sủi như ly sam banh (thiếu dấu mũ).
  • Đúng: Anh ấy tặng mẹ chai sâm banh nhân dịp sinh nhật. — Sai: Anh ấy tặng mẹ chai sâm banh sâm-panh nhân dịp sinh nhật (hai cách viết lẫn lộn).
  • Đúng: Bài thuyết trình nhắc đến vùng Champagne của Pháp. — Sai: Bài thuyết trình nhắc đến vùng sâm banh của Pháp (khi nói tên vùng, dùng tên gốc).
  • Đúng: Hộp bánh sâm panh để làm lớp kem trong món tráng miệng. — Sai: Hộp bánh sâm pan dùng cho món tráng miệng (tên khẩu ngữ trong câu văn trang trọng).
  • Đúng: Thực đơn ghi món khai vị dùng với sâm banh. — Sai: Thực đơn ghi món khai vị dùng với sâm banh hay sâm panh (để nguyên hai lựa chọn trong một thực đơn là chưa chốt).
  • Đúng: Chị bán hoa lấy giấy màu sâm banh gói bó hồng. — Sai: Chị bán hoa lấy giấy màu săm panh gói bó hồng (viết sai âm giữa).

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Tra nhanh khi còn lưỡng lự

Cặp từ này không phải chỗ duy nhất dễ nhầm. Từ mượn hay bị ghi lệch ở âm đầu hoặc thêm bớt một âm giữa các tiếng, nên tốt hơn hết là soát lại cả bài một lượt thay vì sửa từng chỗ một. Ai hay soạn thư từ, thiệp chúc thì nên đọc quy tắc viết từ mượn một lần để nắm cách phân biệt chung cho cả nhóm.

Khi đang viết mà lưỡng lự, cách nhanh nhất là mở ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, dán câu cần soát vào; công cụ chỉ ra chỗ viết chưa chuẩn để sửa ngay trước khi gửi. Muốn xem cách phân biệt chung cho cả nhóm từ mượn, bạn đọc mở trang Chính tả của trang.

Một người đàn ông ngồi quay lưng lại bên chiếc bàn gỗ, trên bàn có cuốn sách dày, chiếc điện thoại úp và ly rượu vàng
Một người đàn ông ngồi quay lưng lại bên chiếc bàn gỗ, trên bàn có sách, điện thoại úp và ly rượu, nắng chiều chiếu qua rèm cửa.

Nhớ nhanh

Sâm banh và sâm panh đều được từ điển và báo chí dùng, không cách nào sai tuyệt đối; trang này chọn «sâm banh». Điều cần nhớ là chọn một cách viết và giữ nhất quán trong cả bài, tránh lẫn «sâm-panh» hay «sâm pan» vào văn bản trang trọng. Còn lưỡng lự thì dán câu văn vào ô Kiểm tra chính tả trên nền tảng để soát trước khi gửi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com