Chính tả
Rề rà hay dề dà: từ nào chính xác?
Rề rà là cách viết đúng chính tả; dề dà viết sai cả hai tiếng, vì người viết nghe hai tiếng giống nhau nên gõ cả hai bằng d. Rề rà là gì cũng dễ trả lời: từ này chỉ sự chậm chạp, kéo dài, dùng cho bữa cơm, chuyến xe hay cuộc họp lê thê.
Câu hỏi rề rà hay dề dà quy về đúng một chỗ: chữ đứng đầu cả hai tiếng. Rề rà viết bằng r, và đó là cách viết đúng. Dề dà viết bằng d, sai cả hai tiếng. Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức ghi từ này với hai chữ r. Rề rà là gì, dùng thế nào cũng dễ nhớ: nghĩa là chậm chạp, kéo dài.
Chính tả tiếng Việt là việc chuẩn hóa mặt chữ của tiếng Việt: một bộ quy tắc về cách ghi âm vị, âm tiết, từ, cùng cách dùng dấu câu và lối viết hoa.1 Một cặp từ chỉ lệch nhau ở phụ âm đầu mà thành hai hình thức, một đúng một sai. Đó là chỗ dễ vấp nhất khi viết nhanh trên điện thoại.
Rề rà hay dề dà: từ nào đúng
Trong hai cách viết, rề rà mới đúng. Từ đúng chính tả là “rề rà”, còn “dề dà” là cách viết sai. Sai ở cả hai tiếng, không phải một chỗ: tiếng đầu phải là rề, tiếng sau phải là rà, cả hai đều bắt đầu bằng r. Người viết dề dà thường nghe hai tiếng giống hệt nhau nên gõ cả hai bằng d, rồi nhìn mãi thành quen mắt.
Rề rà nghĩa là gì? Nghĩa của nó là chậm chạp, kéo dài. Người ta dùng khi nói về một việc kéo dài hơn cần thiết, hoặc về dáng vẻ chậm rãi của ai đó. Sắc thái không nặng, thường là lời nhận xét nhẹ, có khi pha chút trách yêu: bữa cơm rề rà, buổi họp rề rà, bước chân rề rà. Khác với lười biếng, rề rà nói về nhịp độ chứ không nói về ý muốn.
Tách ra thì rề đứng trước, rà đứng sau, hai tiếng láy nhau theo lối điệp âm đầu quen thuộc của tiếng Việt: tiếng sau lặp lại phần đầu của tiếng trước. Đứng một mình, mỗi tiếng không mang nghĩa riêng trong cách dùng hôm nay. Cấu tạo ấy cho thấy ngay vì sao dề dà là sai: người Hà Nội và nhiều người nói giọng Bắc nghe hai tiếng giống hệt nhau, gõ tiếng đầu theo tai nghe, rồi gõ tiếng sau theo quán tính cho giống tiếng trước.
Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức có ghi rề rà, và một bộ từ điển song ngữ cũng có mục từ này. Có mặt trong từ điển không làm từ dễ viết hơn, nhưng nó xác nhận mặt chữ: hai tiếng, hai chữ r.
Đặt vào câu, rề rà hay đứng sau các động từ chỉ việc kéo dài: ăn rề rà, làm rề rà, đi rề rà, nói rề rà. Nó cũng đứng một mình trong câu nhận xét ngắn: “Rề rà quá, trễ mất rồi.” Cách dùng ấy cho thấy từ nghiêng về nhịp độ của hành động hơn là tính cách cố định của con người.
Cách ghi cặp này chưa thống nhất giữa các nguồn: có nơi xếp nó vào nhóm chưa xét, để ngỏ chuyện đúng sai. Rề rà là cách ghi phổ biến và hợp với cấu tạo từ láy vừa nói. Dù người đọc gõ dề dà hay rề rà, hay tra cả cụm rề rà hay dề dà đúng chính tả, đáp án cũng một: chữ r đứng đầu cả hai tiếng.
Vì sao hay viết nhầm
Người nói giọng Bắc không phân biệt r với d và gi khi phát âm, nên ba chữ ấy nghe như nhau và dễ lẫn trong chữ viết. Lỗi phụ âm đầu là loại lỗi chính tả hay mắc nhất trong tiếng Việt, và lẫn r với d, gi nằm trong số đó.1 Nhóm phụ âm đầu r, d, gi cũng được ghi nhận là nhóm thường bị nhầm lẫn trong chính tả tiếng Việt.
Cả nước chia thành ba vùng phương ngữ lớn: miền Bắc, miền Trung và miền Nam, trong đó miền Trung tính từ Bắc Trung Bộ, miền Nam gồm Nam Trung Bộ với Nam Bộ.1 So sánh các vùng, phát âm là chỗ khác nhau rõ nhất, sau đó mới tới từ vựng, còn ngữ pháp chỉ lệch nhau chút ít. Việc r nghe như d thuộc đúng lớp đầu tiên, lớp lệch nhiều nhất, nên người nghe dễ tưởng hai từ khác nhau chỉ là một.
Chính tả tiếng Việt có hai phần: chính tả phổ thông và chính tả thường nhật.1 Phần thứ nhất do văn bản quy phạm pháp luật quy định và được dạy trong trường công lập.1 Nói gọn: giọng nói vùng nào cũng được, nhưng mặt chữ trong sách giáo khoa và văn bản nhà nước phải theo một chuẩn chung.
Mỗi vùng phát âm một kiểu nên chữ viết ghi lại cũng dễ lệch theo; các phương án chuẩn hóa chính tả ra đời để cả nước dùng chung một mặt chữ.1 Viết đúng chuẩn nghĩa là người đọc ở đâu cũng hiểu giống nhau, còn giọng nói của mỗi vùng vẫn giữ nguyên.
Trong trường học, chuyện dạy trẻ đọc d và gi với cùng một âm cũng được đem ra bàn như một nguyên nhân khiến lỗi d-gi tăng lên. Cộng với thói quen viết nhanh trên bàn phím điện thoại, chữ ra trước khi người viết kịp nghĩ xem phụ âm đầu là r hay d. Câu sai được đăng lên, người khác đọc thấy quen mắt rồi lặp lại, lỗi cứ thế lan ra mà không ai cố ý.
Đọc thêm: Thiếu sót hay thiếu xót: từ nào chính xác?
Ba mẹo chọn chữ r
Các nhà ngôn ngữ đã đúc kết sẵn mấy mẹo giản tiện, dễ nhớ: nắm được mẹo là viết đúng ngay, khỏi lật từ điển. Ba mẹo dưới đây dùng được cho cặp trong bài.
Trước hết, nhìn vào âm đệm. Chữ r và chữ gi không đứng trước vần có âm đệm; chỉ chữ d mới ghép được với loại vần ấy. Nếu vần có âm đệm o hoặc u, chữ đầu gần như chắc chắn là d. Cách này loại nhanh một nhóm trường hợp mà không cần nhớ mặt chữ.
Tiếp theo là nghĩa của từ. Những từ láy điệp âm đầu r mô phỏng tiếng động, chỉ sự rung động ở nhiều cung bậc, hay chỉ ánh sáng động, tươi, chói đều viết r. Đọc lên thấy rung, thấy sáng thì viết r. Ví dụ: rì rào, róc rách, rả rích, rúc rích, răng rắc, rầm rập; run rẩy, rung rinh, rập rình, rón rén; rạo rực, rần rật, rừng rực, rực rỡ, roi rói, rạng rỡ.
Cuối cùng, soi vào chỗ d chắc chắn không có. R láy âm với b và c (k) tạo ra những hình thức d không hề có: bịn rịn, bủn rủn, bứt rứt, bối rối, co ro, cập rập. Gặp một từ láy mà tiếng sau bắt đầu bằng b hoặc c, còn tiếng đầu nghe na ná r, thì cứ viết r. Đây là mẹo đáng nhớ nhất trong ba mẹo, vì kết quả không phụ thuộc vào cách nghe: d hoàn toàn vắng mặt ở những hình thức ấy.
Với riêng cặp trong bài, cách nhớ gọn nhất vẫn là hai tiếng cùng một phụ âm đầu, và tiếng đầu không bao giờ viết d. Ai đã quen bịn rịn, bủn rủn thì chỉ cần nhớ thêm rằng rề rà cùng thói quen ấy: hai tiếng láy nhau, cùng một chữ r.
Ba mẹo trên còn dùng được cho cả loạt từ khác trong nhóm r, d, gi. Gặp một từ lạ, thử lần lượt: vần có âm đệm chưa, nghĩa có gợi chuyện rung động hay ánh sáng không, tiếng sau có bắt đầu bằng b hay c không. Ba câu hỏi ấy thường đủ để chốt chữ đầu mà không phải mở từ điển.
Đọc thêm: Cắn rứt hay cắn dứt: từ nào chính xác?
Bảy cặp câu đúng và sai
Bảy cặp câu dưới đây đặt từ vào cảnh thường ngày: bữa cơm, chuyến xe, việc cơ quan, lớp học, chuyến đi chùa, cuộc họp, ngày dọn nhà cuối năm. Dòng đầu mỗi cặp viết đúng, dòng sau là cách sai hay gặp. Đọc thành tiếng sẽ thấy dòng đúng xuôi tai hơn. Xem xong bảy cặp, hỏi lại rề rà hay dề dà thì câu trả lời gần như tự đến.
Cặp từ này đứng được ở nhiều vị trí: làm vị ngữ, làm phụ ngữ chỉ cách thức, thậm chí đứng một mình trong câu nhận xét. Càng đặt vào câu cụ thể thì càng dễ nhớ mặt chữ, vì mắt nhìn quen sẽ tự phát hiện chỗ viết lệch.
- Đúng: Bà nấu nồi canh mãi chưa xong, cứ rề rà trong bếp. — Sai: Bà nấu nồi canh mãi chưa xong, cứ dề dà trong bếp.
- Đúng: Xe buýt chạy rề rà qua đoạn đường đông. — Sai: Xe buýt chạy dề dà qua đoạn đường đông.
- Đúng: Cậu ấy rề rà mãi mới nộp báo cáo. — Sai: Cậu ấy dề dà mãi mới nộp báo cáo.
- Đúng: Cô giáo nhắc bạn nào làm bài rề rà thì canh giờ mà nộp. — Sai: Cô giáo nhắc bạn nào làm bài dề dà thì canh giờ mà nộp.
- Đúng: Đoàn khách đi rề rà, mãi mới tới cổng chùa. — Sai: Đoàn khách đi dề dà, mãi mới tới cổng chùa.
- Đúng: Cuộc họp kéo rề rà vì nhiều người phát biểu dài. — Sai: Cuộc họp kéo dề dà vì nhiều người phát biểu dài.
- Đúng: Ngày dọn nhà cuối năm, hai anh em rề rà lau từng cái quạt. — Sai: Ngày dọn nhà cuối năm, hai anh em dề dà lau từng cái quạt.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Những cặp từ dễ lẫn khác
Nhóm phụ âm đầu r, d, gi thường bị nhầm lẫn trong chính tả tiếng Việt, và cặp trong bài chỉ là một trường hợp.1 Có những cặp mà cả hai cách viết đều đúng, chỉ khác nghĩa, nên tra một lần là phân biệt được lâu dài.
Rẻ rách và giẻ rách đều là từ viết đúng chính tả, tùy hoàn cảnh sẽ có nghĩa khác nhau. Rẻ rách là danh từ nói về giá trị của sự vật, đồ vật hay con người, mang ý phê phán, châm biếm hoặc khinh bỉ. Giẻ rách chỉ mảnh vải rách từ quần áo bỏ đi, tức giẻ lau đã thủng, không còn giá trị. Một bên nói về giá trị gán cho ai đó, một bên nói về miếng vải thật trong nhà bếp; viết lẫn là câu văn đổi nghĩa hẳn.
Những cặp như trổ bông hay trỗ bông cũng là câu hỏi quen trong nhóm này. Cách xử lý giống nhau: xác định tiếng nào là gốc, tra một lần, rồi ghi lại chỗ hay nhầm. Đừng dựa vào cảm giác nghe, vì chính cảm giác ấy đang bị giọng vùng miền dẫn đi.
Một điểm dễ thấy ở nhóm này: phần lớn cặp từ chỉ khác nhau ở phụ âm đầu, còn vần và thanh điệu giữ nguyên. Vì thế chỉ cần chắc một chữ cái là viết đúng cả từ. Cách học hiệu quả là gom những từ mình hay viết sai thành một danh sách riêng trong điện thoại, mỗi lần gặp lại thì thêm vào, vài tuần là hết.
Tự soát trước khi gửi
Trước khi gửi một tin nhắn quan trọng, đọc lại những tiếng có r, d, gi là đủ bắt phần lớn lỗi. Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới soát nhanh cả đoạn văn; muốn hiểu quy tắc thì xem chuyên mục Chính tả và bài phân biệt d, gi và r.
Còn với riêng cặp trong bài, chỉ cần nhớ một câu: chậm chạp, kéo dài thì viết rề rà, cả hai tiếng đều r. Thắc mắc rề rà hay dề dà từ nào đúng, đến đây đã có đáp án gọn, và đáp án ấy không đổi theo giọng nói của người viết.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.