Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Quá hay qá: từ nào chính xác?

Quá hay qá, wá: từ nào đúng chính tả? Câu hỏi quá hay quá chỉ có một đáp án: viết đủ “quá”, đủ chữ “qu” và dấu sắc trên “a”; “qá”, “wá” chỉ là lối viết trên mạng. Một từ điển Việt - Anh ghi ba lớp nghĩa cho chữ này.

10 phút đọc

Câu hỏi quá hay quá, qá hay wá từ nào đúng chỉ có một đáp án: viết đủ “quá”, chữ “qu” nối với chữ “a”, dấu sắc đặt trên “a”. Còn “qá” và “wá” là lối viết trên mạng mô phỏng cách đọc, không có trong tiếng Việt chuẩn. Ai gõ “wá” vào ô tìm kiếm cũng sẽ đến được bài này, vì cách viết ấy tuy sai chính tả nhưng phổ biến trong tin nhắn.

“Quá” còn mang nhiều hơn một nghĩa. Một từ điển Việt - Anh ghi ba lớp: trạng từ chỉ mức độ (“Cô ấy quá xinh!”), động từ chỉ vượt giới hạn (“Chạy quá tốc độ cho phép”), và nghĩa đã qua một mốc thời gian (“Đã quá nửa đêm”). Một chữ gánh ba lớp nghĩa, nên nhiều người chỉ nhớ lớp khen chê mà quên hai lớp còn lại.

Bài này chỉ chỗ dễ nhầm, dẫn vài câu để đối chiếu và đưa một bộ mẹo tự soát trước khi bấm gửi.

Quá hay qá, wá: từ nào đúng?

Chỉ có một cách viết chuẩn: “quá”. Chữ này có mặt trong một từ điển Việt - Anh trực tuyến và một bộ từ điển song ngữ, với đầy đủ các nghĩa sẽ nói ở phần sau. “Qá” và “wá” là lối viết tắt trên mạng, mô phỏng cách đọc cho nhanh; trong bài viết, lời chúc và thiệp, người ta viết đủ “quá”.

Xét theo nhóm lỗi, đây thuộc dạng viết tắt trên mạng: bớt một con chữ hoặc thay cả âm đầu cho nhanh. Lối bớt chữ chỉ hợp trong tin nhắn riêng tư, không hợp trong văn bản, bài thi và giấy tờ. Quy tắc về viết tắt nói rõ chỗ dùng của kiểu viết này, và chỗ ấy hẹp hơn nhiều người tưởng.

Vậy nên câu hỏi quá hay quá từ nào đúng chỉ có một lời giải. Trong một đoạn chat có ba cách viết khác nhau cho cùng một từ, người đọc hiểu ngay ai đang viết vội. Còn trên thiệp chúc Tết hay trong đơn từ, một chữ viết cụt đủ làm người nhận khựng lại. Muốn viết quá hay quá đúng chính tả thì chỉ cần nhớ một điều: chữ “u” luôn đi kèm, không lược được.

Ba lớp nghĩa của “quá”

Quá nghĩa là gì? Nghĩa quen nhất là trạng từ chỉ mức độ, tương đương very, so, too, excessively trong tiếng Anh: mức độ cao, hoặc vượt cả mức bình thường lẫn mức mong muốn. “Cô ấy quá xinh!” là khen. “Cái bánh này ngọt quá” có khi là khen, có khi là phàn nàn vì vị đã đi xa hơn người nặn bánh muốn.

Hỏi quá là gì, nhiều người chỉ nghĩ tới nghĩa khen chê ấy rồi thôi. Nhưng vị trí của chữ trong câu lại cho biết đang dùng lớp nghĩa nào, và quy luật này có trong từ điển. Đặt sau tính từ hoặc động từ, “quá” chỉ mức độ: đẹp quá, nhanh quá. Đặt trước động từ, nó chỉ sự vượt giới hạn: quá hạn, quá tốc độ. Chỉ cần nhìn chữ đứng trước hay đứng sau là phân biệt được hai lớp nghĩa ngay lúc viết.

Ở lớp nghĩa thứ hai, “quá” là động từ, chỉ việc vượt giới hạn, tiêu chuẩn hay mức dự kiến. “Chạy quá tốc độ cho phép” và “Chi tiêu quá thu nhập” là hai ví dụ được ghi rõ. Nghĩa này hay gặp trên đường và trong sổ chi tiêu hơn là trong lời khen. Nó cũng là nghĩa xuất hiện nhiều nhất trên biển báo và trong giấy tờ nhắc nhở. Ai từng bị nhắc “quá hạn nộp bài” đều biết chữ này trong ngữ cảnh ấy không có chút khen ngợi nào.

Lớp nghĩa thứ ba gắn với mốc thời gian và không gian: đã đi qua một điểm nào đó. “Đã quá nửa đêm”, “Anh ấy quá hạn nộp bài”. Đồng hồ qua mười hai giờ đêm mà chưa ngủ được, người ta đang nói đúng nghĩa này mà không nghĩ tới chuyện khen chê. Cùng một chữ, sắc thái khác hẳn, và đây là lớp nghĩa ít được nhắc khi bàn về từ này.

Ngoài các nghĩa lẻ, chữ này còn ghép thành sáu cụm cố định: quá đỗi, quá thể, quá mức, quá lời, quá tay, quá bán. “Quá đỗi” thường đi với tính từ để nhấn thêm, như “Cô giáo khen bài văn cảm xúc quá đỗi chân thành”. “Quá tay” thì nói việc làm lố: “Anh ấy quá tay, cho muối nhiều quá”. “Quá lời” dùng khi lời khen hay lời nói đã vượt mức nên nói, kiểu “khen quá lời”. “Quá bán” thuộc chuyện buôn bán, chỉ lượng hàng vượt quá số đã chốt. Mỗi cụm đã đứng sẵn thành một khối, không thay chữ nào trong đó, nên viết đúng cả cụm quan trọng hơn viết đúng từng chữ rời. Nhớ được sáu cụm này, gần như mọi chỗ dùng của “quá” trong văn viết đều nằm trong tay.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một chiếc bàn gỗ cũ đặt gần cửa sổ, trên đó có đĩa bánh bột vàng rưới siro, tách trà còn bốc khói
Một chiếc bàn gỗ cũ đặt gần cửa sổ, trên đó có đĩa bánh bột vàng rưới siro, tách trà còn bốc khói, muỗng để trên đĩa và lọ thủy tinh đựng đường, ánh chiều chiếu vào.

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi chính tả tiếng Việt thường bắt nguồn từ giọng nói. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ chính là Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, mỗi vùng một giọng. Đặc điểm phát âm từng vùng khác với phát âm chuẩn là nguyên nhân dẫn đến cách viết sai chính tả.

Nhiều người không phân biệt tr với ch, s với x khi nói, nên các phụ âm này dễ nhầm khi viết. Có nơi lại không phân biệt thanh hỏi với thanh ngã, hai thanh này vì thế hay bị viết lẫn vào nhau. Cùng một câu, ba người ba vùng có thể viết ra ba kiểu khác nhau mà ai cũng tin mình đúng.

Riêng với “quá”, khi nói nhanh, âm đệm “u” dễ bị lướt mất, nên trên mạng nhiều người rút gọn thành “qá”. Viết theo tai lâu ngày thành quen tay, nhất là khi tin nhắn chỉ cần nhanh. Xét cho cùng, chính tả là chuyện nên viết thế nào cho đúng, một vấn đề phổ quát với mọi chữ viết ghi âm. Nghĩa là không riêng gì từ này mới bị viết lệch, và cũng chẳng phải lỗi của riêng ai. Gặp lại chữ “wá” trong tin nhắn, chớ vội cười người gõ: đó chỉ là tai và tay chưa kịp bắt nhau. Câu hỏi này vì thế là chuyện chung của cả ba vùng giọng nói.

Đọc thêm: Sấn sổ hay xấn xổ: từ nào chính xác?

Quá trong câu đời thường

“Quá” đứng sau tính từ để khen mức độ là vị trí quen nhất, cả trong lời nói lẫn trên báo. Tít báo thể thao hay đặt chữ này ngay sau tính từ, kiểu “đội nhà quá hay” hay “trận đấu quá kịch tính”. Người viết tít chỉ chọn đúng một chữ “quá”, vì tiêu đề cần ngắn. Lời khen một giọng ca hay một pha bóng đẹp cũng theo đúng khuôn ấy. Trong nhà, chữ này còn đảm nhiệm cả chuyện nhắc nhở: “Bật tivi quá to”, “Ngủ quá trưa rồi”.

Tám cặp dưới đây là ví dụ minh họa do bài tự đặt, để đối chiếu nhanh cách viết đủ với cách viết cụt:

  • Đúng: Bát phở này ngon quá. — Sai: Bát phở này ngon qá. (cụt mất một con chữ)
  • Đúng: Trời hôm nay đẹp quá. — Sai: Trời hôm nay đẹp wá. (lối viết trên mạng)
  • Đúng: Chạy quá tốc độ thì bị phạt. — Sai: Chạy qá tốc độ thì bị phạt. (thiếu chữ “u”)
  • Đúng: Đã quá nửa đêm mà chưa ngủ được. — Sai: Đã wá nửa đêm mà chưa ngủ được. (ghi theo tai)
  • Đúng: Chi tiêu quá thu nhập thì cuối tháng thiếu tiền. — Sai: Chi tiêu qá thu nhập thì cuối tháng thiếu tiền. (viết cụt)
  • Đúng: Cô giáo khen bài văn cảm xúc quá đỗi chân thành. — Sai: Cô giáo khen bài văn cảm xúc wá đỗi chân thành. (lối viết mạng)
  • Đúng: Đừng lo quá, mọi việc sẽ ổn. — Sai: Đừng lo qá, mọi việc sẽ ổn. (thiếu một con chữ)
  • Đúng: Tết năm nay cả nhà vui quá. — Sai: Tết năm nay vui wá. (mô phỏng cách đọc)

Mẹo tự soát chính tả

Người dạy tiếng Việt khuyên một bộ thói quen đơn giản: đọc nhiều và đọc chuẩn, trau dồi từ điển, tự kiểm tra sau khi viết, ghi chép lại lỗi sai của mình, và tìm hiểu sâu về ngữ âm. Ba việc đầu tiên làm được ngay hôm nay. Hai việc sau tích lũy dần: mỗi lần phát hiện mình viết sai một từ thì ghi vào một trang riêng, lần sau sẽ nhớ. Trang ấy sau vài tháng đọc lại cũng thú vị, vì nó cho thấy mình hay vấp ở phụ âm nào, ở thanh nào, để lần viết sau chú ý đúng chỗ.

Với riêng chữ “quá”, có hai mẹo ngắn. Mẹo thứ nhất: nhớ một trong sáu cụm cố định, ví dụ “quá tay”, thì thấy chữ này luôn bắt đầu bằng “qu”, không bao giờ chỉ có “q” đứng một mình. Mẹo thứ hai: so với từ cùng gốc “qua” (đi qua, qua sông); từ “quá” chỉ thêm dấu sắc lên chữ “a”, còn chữ “qu” giữ nguyên. Hai mẹo này dùng được ngay khi viết, không cần tra gì thêm.

Với từ láy, mẹo ghi nhớ âm đầu đỡ được khá nhiều. Nhóm s với x có một dãy quen tai: bờm xơm, lao xao, lòa xòa, liêu xiêu, loăn xoăn, lộn xộn, lì xì, xoi mói, xích mích. Đọc thành tiếng cả dãy một lượt, tai sẽ nhận ra chữ nào lạc.

Từ láy có L đi với H cho ra lúi húi, loay hoay; L đi với CH cho ra chói lọi, cheo leo. Còn với từ vựng, có một quy tắc dễ dùng khi soát bài: tên thức ăn và đồ dùng liên quan đến nấu nướng, ăn uống thường viết với X. Bước soát cuối cùng vẫn là đọc thành tiếng từng câu trước khi bấm gửi, tốn ít công mà bắt được lỗi.

Đọc thêm: Công suất hay công xuất: từ nào chính xác?

Các cặp chữ dễ nhầm khác

Ngoài cặp “quá” với “qá”, “wá”, tiếng Việt còn nhiều cặp khiến người viết phải dừng lại. Nhóm s với x là chỗ trục trặc kinh niên của nhiều người viết; nhóm tr với ch cũng vậy. Ở một số nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc như nhau, nên hai thanh hay bị viết lẫn vào nhau.

Vài cặp đã được chỉ ra trong các bài về chính tả: viết “trau chuốt”; viết “trổ bông”, không viết “trỗ bông”; viết “sâu xa”, không viết “sâu sa”; viết “giùm” theo lối viết phổ thông; viết “sẵn sàng”; viết “trải nghiệm”, không viết “trãi nghiệm”; viết “xuất quà”, không viết “suất quà”.

Mỗi cặp là một chỗ dễ vấp. Cách nhớ giống nhau: đọc đúng âm đầu, đọc đúng thanh, rồi viết theo âm đã đọc chuẩn.

Muốn tra thêm, bạn đọc có thể xem các bài khác trong Chính tả của nền tảng.

Bàn gỗ đặt cuốn sách bìa da, bút mực, kính đọc sách, tách trà bốc khói, khăn gấp và chậu cây nhỏ dưới ánh chiều
Bàn gỗ đặt cuốn sách bìa da, bút mực, kính đọc sách, tách trà bốc khói, khăn gấp và chậu cây nhỏ dưới ánh chiều.

Viết đủ, đừng cụt

Mặt chữ thì đơn giản: qu + a, dấu sắc trên a. Bớt một con chữ là mất cả từ; thêm chữ “w” vào chỗ không có cũng vậy. Tóm một câu cho dễ nhớ: viết “quá”, đừng cụt thành “qá” hay “wá”. Mỗi lần chưa chắc chữ nào, dán câu vào ô Kiểm tra chính tả của trang là biết ngay.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com