Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Phía tây hay phía Tây, hướng Đông Nam viết thế nào cho đúng?

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp cho rằng điều cần làm hiện nay với chữ quốc ngữ là xây dựng chuẩn chính tả, trong đó có cả vấn đề viết hoa tên riêng. Chữ hoa cho từ chỉ hướng cũng nằm trong mảng ấy, và cách xử lý gọn nhất là xét xem từ đó có làm nên một tên gọi hay không.

10 phút đọc

Chỉ phương hướng chung thì viết thường: về phía tây, hướng đông nam.2 Viết hoa khi từ chỉ hướng nằm trong tên vùng, tên địa danh như Tây Nguyên, Bắc Bộ. Trang này chọn lối viết thường cho trường hợp chỉ phương hướng thông thường, và đó là câu trả lời cho câu hỏi “phía tây” hay “phía Tây”, “hướng Đông Nam” viết thế nào.

Chính tả tiếng Việt là hệ thống quy tắc về cách viết các âm vị, âm tiết, từ, cách dùng ký tự dấu câu và lối viết hoa.3 Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp cho rằng điều cần làm hiện nay với chữ quốc ngữ là xây dựng chuẩn chính tả, trong đó có cả vấn đề viết hoa tên riêng.1 Nâng chữ hoa cho từ chỉ hướng cũng thuộc mảng ấy, và chỉ ngã ngũ khi ta biết chữ đó đang làm tên gọi hay đang chỉ hướng đi.

Bước 1: Xem hướng có thuộc tên riêng

Đọc lại câu một lượt rồi tự hỏi: chữ chỉ hướng ở đây có nằm trong một tên gọi riêng không. Quy tắc viết hoa tên địa lý Việt Nam xử lý thế này: khi từ chỉ hướng ghép với danh từ chỉ địa hình để gọi tên một vùng riêng, mọi âm tiết của tên đó đều viết hoa.

Ví dụ tiêu biểu là Tây Nguyên, Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Nam Kỳ, Nam Trung Bộ, Trường Sơn Tây. Trong các tên này, cả hai âm tiết đều viết hoa, không phải chỉ âm đầu. Văn bản hành chính và sách giáo khoa ghi cùng một quy định: tên địa lý mà bộ phận chỉ hướng ghép với tên gọi cụ thể thì viết hoa tất cả các âm tiết.

Cùng nhóm này còn có tên đơn vị hành chính, nơi danh từ chung như tỉnh, huyện, xã đi với tên riêng. Khi đó chỉ nâng tên riêng lên: thành phố Thái Nguyên, tỉnh Đắk Lắk. Ngược lại, danh từ chung chỉ địa hình đứng trước tên riêng thì giữ chữ thường: chợ Cầu Diễn, hồ Núi Cốc, vịnh Vũng Rô, hồ Suối Hai.

Về phương hướng địa lý, bốn hướng chính là hướng Đông, hướng Tây, hướng Nam, hướng Bắc; bốn hướng phụ gồm Đông Bắc, Tây Bắc, Đông Nam, Tây Nam.2 Bản thân tên hướng chưa quyết định cách viết.3 Điều quyết định là chúng có đóng vai một phần của tên riêng hay không.

Nâng chữ hoa là để đánh dấu tên gọi, không phải để đánh dấu tầm quan trọng. Với tên người Việt, phần tên riêng được nâng chữ đầu ở từng âm tiết, như Triệu Thị Trinh, Lý Công Uẩn, Nguyễn Ái Quốc. Quy tắc cú pháp cũng áp cho nội dung khoản, điểm, tòa nhà, cổng: Khoản A, Điều IV, Nhà E10, Cổng 8, Phòng 201. Một cái cổng đánh số vẫn viết hoa chữ Cổng vì đó là tên gọi của một chỗ cụ thể, trong khi chữ “cổng” nói chung thì để thường. Xem thêm quy tắc viết hoa tên vùng miền nếu cần đối chiếu nhanh.

Bước 2: Viết thường hướng thông thường

Nếu chữ chỉ hướng không tạo thành tên riêng mà chỉ nói vị trí, chiều đi hay hướng gió, thì để chữ thường cả cụm: về phía tây, hướng đông nam, quay mặt về hướng bắc. Đó cũng là lối trang này chọn cho trường hợp chỉ phương hướng thông thường.

Quy tắc tiếng Anh cho cùng một tình huống và giúp đối chiếu rõ. Tiếng Anh viết hoa từ chỉ hướng khi nó nằm trong tên địa điểm, ví dụ South Carolina hay South Africa; nhưng không viết hoa khi chỉ phương hướng chung, ví dụ southern Europe hay eastern Oregon. Câu “She lives in Southern Europe” bị coi là viết sai, phải sửa thành “She lives in southern Europe”.

Tiếng Việt không bắt chước tiếng Anh, nhưng hai hệ thống gặp nhau ở một nguyên tắc: hướng đi chung để chữ thường, tên riêng thì nâng chữ hoa. Vậy khi viết “căn nhà quay lưng về phía tây của ngõ” hay “cơn bão đi theo hướng đông nam”, chữ tây, đông, nam đều để thường. Chỉ khi câu nói tới Tây Nguyên hay Bắc Bộ, bạn mới viết hoa.

Có chỗ dễ lẫn: câu mở đầu bằng từ chỉ hướng vẫn phải viết hoa chữ đầu vì nó đứng đầu câu, không phải vì nó là tên riêng. “Phía tây có mây đen kéo về” viết hoa chữ Phía theo quy tắc cú pháp, còn chữ tây vẫn để thường.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người phụ nữ đội nón lá mặc áo xanh đạp xe trên lối bê tông hẹp giữa hai bờ ruộng lúa xanh, sáng sớm có bóng dài
Một người phụ nữ đội nón lá mặc áo xanh đạp xe trên lối bê tông hẹp giữa hai bờ ruộng lúa xanh, sáng sớm có bóng dài.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân thứ nhất là ranh giới giữa tên riêng và hướng chung rất mờ. Cụm “Bắc Bộ” trong “vùng Bắc Bộ” là tên vùng, viết hoa theo cùng quy tắc với Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; còn “đi về hướng bắc” chỉ là hướng. Một chữ viết, hai vai trò, nên người viết dễ áp đại một kiểu cho mọi câu.

Nguyên nhân thứ hai nằm ở chỗ chưa có chuẩn chính tả chính thức. Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa có quyết định cuối cùng về viết hoa tên riêng, mới chỉ có quy định tạm thời tính đến 12/2018. Vì thế báo, sách và các trang mạng mỗi nơi giữ một kiểu, người đọc nhìn nhiều mẫu khác nhau thì càng phân vân.

Về lâu dài, theo giáo sư Nguyễn Văn Hiệp, việc cần làm với chữ quốc ngữ là xây dựng chuẩn chính tả, trong đó có cả vấn đề viết hoa tên tổ chức, đoàn thể. Trong lúc chờ một chuẩn chung, người viết tự đặt cho mình một quy ước nhất quán và giữ suốt bài. Cũng không nên chê ai đó “viết sai” khi họ viết “phía Tây”; đúng hơn, đó là một cách viết khác mà các nguồn ghi khác nhau.

Đọc thêm: Thái Tuế viết hoa hay viết thường? Cách viết chuẩn và mẹo nhớ

Câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây minh họa hai trường hợp đã nói. Câu nào nêu tên vùng thì viết hoa, câu nào chỉ bảo hướng đi thì để thường. Bạn đối chiếu với văn bản của mình là thấy ngay chỗ cần sửa.

  • Đúng: Đà Lạt nằm ở phía nam của Tây Nguyên. — Sai: Đà Lạt nằm ở phía Nam của Tây Nguyên.
  • Đúng: Cơn gió mùa đổi hướng đông bắc từ cuối thu. — Sai: Cơn gió mùa đổi hướng Đông Bắc từ cuối thu.
  • Đúng: Khu nhà mới ở phía tây thành phố. — Sai: Khu nhà mới ở phía Tây thành phố.
  • Đúng: Xe khách chạy theo hướng nam, qua Bắc Bộ về Nam Trung Bộ. — Sai: Xe khách chạy theo hướng Nam, qua Bắc Bộ về Nam Trung Bộ.
  • Đúng: Mặt tiền quán quay về hướng đông, đón nắng sáng. — Sai: Mặt tiền quán quay về hướng Đông, đón nắng sáng.
  • Đúng: Cây cầu bắc qua sông, nối bờ tây với bờ đông. — Sai: Cây cầu bắc qua sông, nối bờ Tây với bờ Đông.
  • Đúng: Theo bản đồ, khu bảo tồn nằm ở đông bắc tỉnh. — Sai: Theo bản đồ, khu bảo tồn nằm ở Đông Bắc tỉnh.
  • Đúng: Thửa vườn của gia đình ở tây bắc của đồi. — Sai: Thửa vườn của gia đình ở Tây Bắc của đồi.

Mẹo nhớ nhanh

Mẹo dễ áp nhất là so với cách xử lý danh từ chung. Tiếng Việt nâng chữ hoa ở phần tên riêng mà để thường danh từ chung đứng trước: hồ Núi Cốc, chợ Cầu Diễn. Với từ chỉ hướng cũng vậy, nó chỉ được nâng lên khi trở thành một bộ phận của tên riêng, không phải vì đứng đầu câu hay nghe trang trọng hơn.

Đối chiếu với tiếng Anh cũng giúp nhớ. Cụm của bạn giống southern Europe, tức chỉ nói hướng chung, thì để thường; giống South Carolina, tức là tên một địa điểm, thì viết hoa.

Với bài dài có nhiều địa danh lẫn mô tả đường đi, hãy gạch chân mọi từ chỉ hướng trước, rồi xét từng chỗ một. Cách này chậm hơn nhưng chắc, và tránh được kiểu sửa một chỗ rồi bỏ sót chỗ khác cùng câu.

Một dấu hiệu nữa: nếu chữ chỉ hướng đứng sau một giới từ chỉ vị trí như “ở”, “về”, “phía”, “hướng” mà không có tên riêng đi kèm, gần như chắc chắn là chữ thường. “Ở phía đông”, “về hướng nam”, “phía tây bắc” đều thuộc dạng này.2

Đọc thêm: Dứt khoát hay dứt khoác: từ nào chính xác?

Phía, hướng, cung và phương Tây

Ba chữ “phía”, “hướng”, “cung” cùng đứng trước một từ chỉ hướng nhưng không thay nhau được, và cách viết hoa cũng khác nhau tùy chỗ dùng.

“Phía” nói vị trí tương đối so với một vật mốc: phía tây của thành phố, phía đông của sân. “Hướng” nói chiều đi hoặc chiều quay: hướng đông nam, quay về hướng bắc.2 Cả hai đều là cách nói thông thường, không tạo thành tên riêng, nên từ chỉ hướng đi sau chúng để chữ thường.

“Cung” là cách gọi trong phong thủy, nơi mỗi hướng được đặt tên như một cung riêng. Bài phong thủy hay viết hoa tên hướng như tên cung, ví dụ hướng Tây Nam, hướng Chính Đông, và không có quy định riêng cho lối viết này. Cần một quy ước chung cho cả bài, rồi giữ đúng quy ước ấy từ đầu đến cuối.

Còn “phương Tây” là trường hợp khác hẳn. Khi nói về một vùng, một khối nước hay một nền văn hóa, “phương Tây” được viết hoa vì nó là tên gọi riêng, cùng nhóm với Tây Bắc. Nhưng “về phương tây” theo nghĩa chỉ hướng đi thì vẫn để thường. Phân biệt hai nghĩa này là chỗ nhiều người viết lẫn nhất, vì mặt chữ giống nhau mà vai trò khác nhau.

Chiều muộn, một khay gỗ thấp đặt ấm đất và ba chén trà nhỏ trên nền gạch, cạnh chiếu tre và chậu cây cảnh, nắng chiếu qua cửa
Chiều muộn, một khay gỗ thấp đặt ấm đất và ba chén trà nhỏ trên nền gạch, cạnh chiếu tre và chậu cây cảnh, nắng chiếu qua cửa.

Soát lại bài viết

Khi gửi văn bản đi, rà lại từng chỗ có chữ chỉ hướng theo hai bước trên. Những câu như “quốc lộ chạy dọc theo hướng tây của thành phố” giữ chữ thường, còn “Tây Nguyên” giữ nguyên chữ hoa.

Nếu vẫn thấy phân vân ở một từ nào đó, dán câu văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để tự soát trước khi đăng hay gửi đi. Muốn xem thêm vài cặp từ dễ nhầm khác, bạn ghé chuyên mục Chính tả.

Một câu có cả tên vùng lẫn hướng

Trường hợp hay gặp nhất là câu vừa nhắc một vùng, vừa nói hướng đi trong cùng một mệnh đề. Câu “đi về phía nam của Tây Nguyên” có hai từ chỉ hướng nhưng xử lý khác nhau: chữ “nam” để thường vì đó là hướng đi, còn “Tây Nguyên” viết hoa trọn hai âm tiết vì là tên vùng.

Cùng cách ấy, “từ Bắc Bộ xuống nam” giữ Bắc Bộ viết hoa và để nam thường; “theo hướng đông bắc, ra khỏi Nam Trung Bộ” cũng vậy. Một câu có thể chứa cả hai kiểu, và việc của người viết là xét riêng từng từ, không áp chung cho cả câu.

Điều đáng nhớ là chữ hoa không đi theo câu, mà đi theo vai trò của từng từ trong câu. Xét xong vai trò, cách viết tự rõ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com