Du lịch
Hiểu đúng Phật giáo là gì qua hai nghìn năm dấu ấn và kỷ nguyên số
Vì sao hơn 14 triệu người Việt đăng ký theo Phật giáo, đông nhất trong các tôn giáo ở nước ta? Bởi đạo này vừa là tôn giáo, vừa là hệ thống triết học, vừa là di sản văn hóa đã thấm vào đời sống dân tộc gần hai nghìn năm.
Hơn 14 triệu người Việt được tính là tín đồ Phật giáo theo Sách trắng của Ban Tôn giáo Chính phủ công bố năm 2023, tính đến 2021, cùng 18.544 cơ sở thờ tự, đông nhất trong các tôn giáo ở nước ta. Vậy Phật giáo là gì?
Đó là một tôn giáo đồng thời là hệ thống triết học có nguồn gốc từ Ấn Độ, dựa trên lời dạy của nhân vật lịch sử có thật tên Tất-đạt-đa Cồ-đàm, còn gọi là Đức Phật hay người giác ngộ.6 Ở nước ta, nó còn là một di sản văn hóa đang bước vào kỷ nguyên số, với những cơ hội và cả những nỗi lo mới.1
Nguồn gốc và lời dạy cốt lõi
Theo nhiều tài liệu kinh điển, khoa học và khảo cổ, Đức Phật sống và thuyết giảng ở vùng đông bắc Ấn Độ từ khoảng thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên.6 Điều ông để lại không phải một giáo điều cứng nhắc. Đạo Phật sơ khởi mang tính duy lý và vô thần, hướng con người đến giác ngộ.6 Ai cũng có thể trở thành Phật nếu tự dùng trí tuệ nhận thức đúng bản ngã và thế giới để được giải thoát.6
Nền tảng của lời dạy là Tứ diệu đế, mà cơ sở là khái niệm khổ. Khổ trong đạo này là cảm giác bất toại nguyện mà con người phải trải qua suốt đời sống. Nhìn thẳng vào khổ, tìm nguyên nhân và con đường vượt qua khổ trở thành điểm khởi đầu của mọi tu hành, chứ không phải lối sống bi quan như nhiều người vẫn hiểu.
Gắn với khổ là nghiệp, tức hành động được dẫn dắt bởi ý định, quyết định cảnh giới tái sinh trong luân hồi.7 Nghiệp là nguyên nhân đưa tới quả báo theo luật nhân quả.7 Ba khái niệm khổ, nghiệp và luân hồi giải thích vì sao đời tu trong đạo này nhấn mạnh tự tu, tự chứng, chứ không trông chờ vào một quyền năng bên ngoài.
Sau khi Đức Phật nhập niết-bàn hơn 100 năm, Đại hội kết tập kinh điển lần thứ hai diễn ra thì đạo này bắt đầu phân hóa thành nhiều nhánh.6 Ngày nay còn ba truyền thống chính.6 Nam truyền dựa trên kinh điển viết bằng tiếng Pali. Bắc truyền dùng bản dịch Hán từ nguyên gốc Sanskrit. Mật truyền theo kinh điển chữ Tạng.6 Việt Nam chủ yếu theo Bắc truyền; ở cộng đồng người Khmer Nam bộ, Nam tông có ảnh hưởng không nhỏ.8
Hai nghìn năm ở Việt Nam
Đạo Phật du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, khoảng thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, theo cả đường hải lẫn đường bộ.8 Đầu công nguyên, Luy Lâu thuộc Bắc Ninh ngày nay là trung tâm Phật giáo quan trọng của quận Giao Chỉ, nơi các nhà sư Ấn Độ trên đường sang Trung Quốc thường trú lại.8
Một chi tiết ngôn ngữ cho thấy dòng chảy ấy. Do tiếp thu trực tiếp từ Ấn Độ, từ Buddha được phiên âm thành Bụt và dùng nhiều trong truyện dân gian.8 Đến thế kỷ IV-V, dưới ảnh hưởng của đạo Phật Trung Hoa, từ Bụt dần bị thay bằng từ Phật.8
Lịch sử của đạo này trên đất Việt trải qua bốn giai đoạn. Thời kỳ hình thành và phát triển rộng khắp kéo dài từ đầu công nguyên đến hết thời Bắc thuộc.8 Tiếp đó là thời cực thịnh dưới các triều Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, khi đạo Phật được coi như quốc giáo. Rồi đến thời suy thoái từ đời Hậu Lê đến cuối thế kỷ 19, trước khi chấn hưng từ đầu thế kỷ 20 đến nay. Chùa chiền, tượng thờ, văn khắc Hán Nôm để lại từ những giai đoạn ấy chính là lớp di sản mà nay người ta đang bàn cách số hóa.
Bước sang thời hiện đại, mốc quan trọng là ngày 7/11/1981. Khi đó, Giáo hội Phật giáo Việt Nam chính thức ra đời tại chùa Quán Sứ ở Hà Nội, trên cơ sở hợp nhất đại diện của 9 tổ chức và hệ phái cả nước, với phương châm Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội.8 Theo Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Chủ tịch Hội đồng Trị sự, sự thống nhất năm 1981 không xóa bỏ truyền thống riêng của các hệ phái mà tạo nên mái nhà chung, tôn trọng đa dạng trên nền tảng đoàn kết, hòa hợp.
Vai trò trong đời sống hôm nay
PGs.Ts. Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, nhận định văn hóa Phật giáo góp phần bồi đắp đạo đức, thúc đẩy đoàn kết dân tộc và hòa bình.1 Ông cũng điểm mặt những lĩnh vực mà đạo này góp phần phát triển: văn học, nghệ thuật, kiến trúc, giáo dục, hoạt động từ thiện và an sinh xã hội.1
Lý giải sức sống ấy, Hòa thượng Thích Hải Ấn cho rằng đạo Phật đồng hành cùng dân tộc gần hai nghìn năm bằng cả giáo lý lẫn di sản phong phú.2 Theo ông, kiến trúc, mỹ thuật, văn học, âm nhạc, nghi lễ, rồi cả đạo đức và lối sống đã ngấm vào bản sắc Việt Nam.2
Một con số cho thấy quy mô hoạt động ấy. Giai đoạn 2022-2026, các chương trình an sinh xã hội, từ thiện của Phật giáo tỉnh Đồng Tháp tổng trị giá trên 802 tỷ đồng, tại nơi hiện có 674 ngôi tự viện. Về đào tạo, hệ thống gồm 4 Học viện Phật giáo Việt Nam, 35 Trường Trung cấp Phật học và Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam.
Còn về con số tín đồ, hai nguồn thống kê chênh nhau khá xa. Sách trắng của Ban Tôn giáo Chính phủ tính đến 2021 ghi trên 14 triệu tín đồ. Trong khi đó, số liệu của Giáo hội nói cả nước có gần 45 triệu tín đồ quy y tam bảo, khoảng 44.498 tăng ni và hơn 14.775 tự viện, tịnh xá, tịnh thất, niệm Phật đường.8
Chênh lệch ấy có lời giải. Thống kê nhà nước chỉ tính những người có đăng ký chính thức. Còn số liệu của Giáo hội bao gồm cả những người quy y tam bảo.8 Đọc hai con số cạnh nhau, người ta hiểu vì sao đạo Phật vừa được coi là tôn giáo đông nhất, vừa được cảm nhận như một nếp sống lan rộng khắp xã hội.
Đọc thêm: Lịch sử pháo hoa Việt Nam, quy định an toàn và công nghệ mới
Hiểu sai về tháng bảy âm
Mỗi độ tháng bảy âm lịch về, phố chợ thường vắng hơn, nhiều gia đình ngại mua bán, hội hè, vì tin rằng đó là tháng cô hồn. Theo Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm, khoảng 30 năm trước không ai gọi tháng 7 là tháng cô hồn.
Với nhà Phật, tháng bảy âm lịch là tiết xá tội vong nhân, nặng về ơn cha mẹ sinh thành. Theo quan điểm của đạo này, các tập tục kiêng kị mua bán, hội hè trong tháng này là không đúng.
Ý nghĩa thật của mùa lễ ấy nằm ở đạo hiếu và lòng từ bi. Hiểu đúng điều này, gia đình vẫn có thể sắm sửa, đi lại bình thường, và dành thời gian tưởng nhớ tổ tiên theo đúng tinh thần của tiết lễ.
Số hóa di sản Phật giáo
Chiều 17/10, một hội thảo khoa học quốc gia về văn hóa Phật giáo trong kỷ nguyên số đã diễn ra tại chùa Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình, với chủ đề bàn về thực tiễn và định hướng phát triển.1
Bối cảnh của hội thảo là Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng 2030 theo Quyết định 749/QĐ-TTg của Thủ tướng. Các công nghệ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, quét 3D, bản sao số và thực tế ảo mở ra cơ hội đổi mới cách truyền bá giáo lý, lưu trữ di sản và tiếp cận công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Phát biểu mở đầu hội thảo, Thượng tọa Thích Minh Hiền, Phó Trưởng ban Văn hóa Trung ương GHPGVN, cho rằng chuyển đổi số đã chạm thẳng đến đời sống văn hóa, tâm linh. Kinh điển được đưa vào kho số, khóa lễ chiếu trực tuyến, cộng đồng Phật tử sinh hoạt trên không gian mạng, và trí tuệ nhân tạo bắt đầu tham gia diễn giải nội dung tôn giáo.
Một dự án cụ thể đã đi đến hồi kết. Chiều 9/6/2022, Văn phòng Ban Trị sự GHPGVN thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu ứng dụng tìm kiếm và tích hợp dữ liệu Thư viện số. Ứng dụng dùng chung để quản lý, truy cập, tìm kiếm văn bản hành chính, sách điện tử và hình ảnh. Thượng tọa Thích Hải Đạt xác nhận dự án hoàn thành, chuẩn bị vận hành.
Triển lãm Vũ khúc Thiền môn, giới thiệu nghệ thuật Phật giáo thời Lý cùng công nghệ, tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia là một ví dụ đáng suy ngẫm. Theo tinh thần của triển lãm này, công nghệ tự nó chưa phải là giá trị. Giá trị chỉ ra khi ghép công nghệ với nghiên cứu khoa học và cách lý giải di sản.
Tuy nhiên, con đường phía trước còn nhiều trở ngại. Hội thảo nhìn thẳng vào thực trạng: di sản được số hóa rải rác, mỗi nơi một kiểu, chưa có chuẩn chung, các thiết chế chưa liên thông với nhau. Bản quyền, quyền của cộng đồng chủ thể, giới hạn trình hiện giá trị thiêng trên môi trường số vẫn là những câu hỏi mở. Ban Văn hóa Trung ương dự kiến tổng hợp kết quả trình Hội đồng Trị sự, để xây một hệ thống dữ liệu di sản thống nhất.
Hòa thượng Thích Huệ Vinh còn cảnh báo biến đổi khí hậu, thiên tai, đô thị hóa và du lịch đang làm xuống cấp, thương mại hóa di sản. Tình trạng cụ thể nhất là Phật viện Đồng Dương, di tích quốc gia đặc biệt, đang xuống cấp nghiêm trọng và có nguy cơ đổ sập.
Đọc thêm: Lại Lý Huynh cờ tướng làm nên lịch sử và cú sốc khiến Trung Quốc tự vấn
Nỗi lo tu tập ảo
Cùng với cơ hội, không gian số đặt ra một thách thức mà hội thảo gọi thẳng tên: tu tập ảo. Hiện tượng này làm suy giảm tính thực chứng của đời sống tu hành, kèm nguy cơ giáo lý bị pha loãng, bị biến thành hàng hóa. Khoảng cách ngày càng xa giữa người tu trực tiếp với người chỉ trải nghiệm qua màn hình cũng là một hệ quả. Hội thảo nhấn mạnh công nghệ là phương tiện, không thay thế sự tu chứng.
Vụ việc được đưa tin nhiều nhất gắn với người được mạng xã hội gọi là Thích Nhuận Đạt, tên thật Trần Minh Thành, sinh năm 1978, quê Khánh Hòa. Giáo hội khẳng định người này đã xả giới, hoàn tục từ cuối năm 2025 và không còn là tu sĩ của Giáo hội, dù vẫn mặc trang phục giống tu sĩ ở nhiều nơi.
Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Khánh Hòa xác nhận trên địa bàn không có vị tu sĩ nào mang pháp danh Thích Nhuận Đạt sinh hoạt chính thức. Chính quyền xã Mỹ Sơn cho biết nông trại Hồ Vàng là đất nông nghiệp, không phải cơ sở sinh hoạt tôn giáo được cấp phép.
Điều cần nói thẳng là chưa có số liệu định lượng về quy mô hiện tượng này, như số vụ hay số tài khoản; các nguồn hiện chỉ đưa nhận định định tính. Gặp các kênh tự xưng là thầy tu trên mạng, người đọc nên đối chiếu với thông tin của Giáo hội và của chính quyền địa phương, nơi quản lý các cơ sở thờ tự hợp pháp, thay vì tin theo hình ảnh và lời nói trên màn hình.
Nhìn di sản bằng con số
Giá trị vật thể của di sản đôi khi được đo bằng một con số mua bán rất thật. Bức Thangka là dạng tranh cuộn vẽ hoặc thêu trên nền vải lanh, lụa, đề cập lịch sử và tôn giáo Tây Tạng. Tác phẩm cao 335 cm, ngang 213 cm, thêu chỉ vàng và tơ ngũ sắc, có tuổi đời hơn 600 năm. Nó được mua với giá xấp xỉ 350 triệu HKD, tương đương 44,5 triệu USD, cao hơn định giá ban đầu tới 80 triệu HKD.
Một tác phẩm thêu sáu thế kỷ tuổi được thị trường định giá ở mức đó cho thấy di sản này vừa là chuyện tâm linh, vừa là tài sản văn hóa vật thể có giá trị lớn. Nó cần được bảo tồn và số hóa bài bản trước khi thời gian, thiên tai hay thương mại hóa lấy đi. Các đề án của Ban Văn hóa Trung ương về pháp phục, ngôn ngữ, kiến trúc và di sản, theo tinh thần thống nhất trong đa dạng, đang được triển khai. Việc sớm nhất của giai đoạn tới là xây một hệ thống dữ liệu di sản thống nhất.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Số hóa di sản Phật giáo và nỗi lo ‘tu tập ảo’ (dantocphattrien.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Kỷ niệm 45 năm thành lập Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (baophapluat.vn) ↩a ↩b
- Phát huy truyền thống hộ quốc an dân của Phật giáo Việt Nam (baotintuc.vn)
- Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Ông Thích Nhuận Đạt không còn là tu sĩ Phật giáo (cafef.vn)
- Số hóa di sản văn hóa, tạo đà tăng trưởng du lịch Bắc Ninh (vietnamnet.vn)
- Phật giáo (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Nghiệp (Phật giáo) (Wikipedia) ↩a ↩b
- Phật giáo Việt Nam (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i