Phân biệt bệnh tâm thần và bệnh thần kinh thế nào

Một người từng được chẩn đoán là bệnh tâm thần và uống thuốc chống loạn thần suốt khoảng 6 tháng, nhưng thực chất trong đầu người này có một khối u não lớn chèn ép não. Sau khi được phẫu thuật gỡ u tại Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, bệnh nhân tỉnh táo, nói chuyện lưu loát và vận động linh hoạt hơn.^{11 Mắc bệnh tâm thần liên quan đến u não (vtv.vn)}

Sáu tháng điều trị sai bệnh. Nguyên nhân nằm ở chỗ hai nhóm bệnh trông giống nhau mà bản chất khác hẳn, và việc phân biệt bệnh tâm thần và bệnh thần kinh quyết định hướng điều trị đúng hay sai.

Hai nhóm bệnh khác nhau ở đâu

Bệnh thần kinh là tình trạng bất thường của hệ thần kinh, bao gồm não, tủy sống, rễ thần kinh, đám rối và các dây thần kinh ngoại biên; tên gọi khác là rối loạn thần kinh. Nhóm này có tổn thương thực thể, nghĩa là bác sĩ tìm được chỗ hư hại cụ thể trong cấu trúc cơ thể: mạch máu não tắc hay vỡ, tế bào thần kinh thoái hóa, lớp myelin bọc quanh dây thần kinh bị phá hủy, hay dây thần kinh chịu áp lực chèn ép.

Gánh nặng của nhóm này không nhỏ. Theo số liệu WHO công bố, tính đến năm 2021, có 10 bệnh lý thần kinh nằm trong nhóm gây tử vong nhiều nhất. Danh sách trải từ đột quỵ, bệnh não sơ sinh, đau nửa đầu, Alzheimer, bệnh thần kinh do tiểu đường, viêm màng não, động kinh vô căn, biến chứng thần kinh do sinh non, rối loạn phổ tự kỷ cho đến ung thư hệ thần kinh và các chứng mất trí khác.

Các bệnh thần kinh phổ biến gồm tai biến mạch máu não hay đột quỵ, Parkinson, Alzheimer, đau nửa đầu migraine và đa xơ cứng. Đột quỵ xảy ra khi mạch máu não nứt vỡ hoặc tắc nghẽn do cục máu đông, gây chảy máu trong não. Parkinson là bệnh thoái hóa não do thiếu dopamine, khiến người bệnh khó cử động và khó giữ thăng bằng. Alzheimer thường gặp ở người từ 65 tuổi trở lên, gây sa sút trí tuệ, mất trí nhớ và khó dùng từ ngữ. Còn đa xơ cứng là tổn thương não và tủy sống, xảy ra khi lớp myelin bảo vệ các dây thần kinh tiêu dần.

Triệu chứng của bệnh thần kinh thường gắn với chỗ tổn thương. Người bệnh hay choáng váng, chóng mặt; chân tay, nửa người hoặc nửa mặt tê bì; kèm nôn mửa, co rút, đau đầu dữ dội, lú lẫn, trí nhớ sa sút. Bệnh thần kinh còn làm rối loạn chức năng tiếp thu và thực hiện của cơ thể, như tê liệt, điếc hay mù. Một ví dụ dễ hình dung là cơn đau nửa đầu migraine: cơn đau kéo dài liên tục từ 4 đến 72 giờ, kèm buồn nôn, nhạy cảm với âm thanh và ánh sáng.

Bệnh tâm thần thì khác. Đây là bệnh lý do hoạt động của não bộ bị rối loạn bởi nhiều nguyên nhân như nhiễm khuẩn, nhiễm độc, sang chấn tâm thần hay bệnh cơ thể, làm rối loạn chức năng phản ánh thực tại. Người bệnh nhận thức thế giới xung quanh không còn chính xác: họ nghe thấy tiếng người không tồn tại, tin vào điều không có thật, hay có cảm xúc, hành vi lệch xa hoàn cảnh.

Điểm mấu chốt khi phân biệt bệnh tâm thần và bệnh thần kinh nằm ở mức độ tổn thương thực thể. Bệnh thần kinh có tổn thương thực thể ở não bộ, tủy sống hay thần kinh ngoại vi; bệnh tâm thần không có tổn hại thực thể ở hệ thần kinh. Riêng nhóm bệnh tâm thần nội sinh như tâm thần phân liệt hay loạn thần hưng trầm cảm, y học hiện nay chưa phát hiện được tổn thương đặc hiệu về hình thái của hệ thần kinh, chỉ thấy những biến đổi tinh vi về sinh hóa, miễn dịch và di truyền.

Quy mô của nhóm bệnh tâm thần ở Việt Nam khá lớn. Theo Viện Sức khỏe tâm thần Trung ương, khoảng 15-20% dân số đã từng bị bệnh tâm thần ít nhất một lần trong đời; 6% có dấu hiệu trầm cảm, rối loạn lo âu chiếm hơn 10%, tâm thần phân liệt chiếm 1%, rối loạn cảm xúc lưỡng cực khoảng 1%.

Số liệu Bộ Y tế công bố năm 2017 ước tính khoảng 15% dân số Việt Nam gặp các rối loạn tâm thần phổ biến gắn với căng thẳng, riêng nhóm rối loạn nặng đã có 3 triệu người; tự tử xảy ra nhiều nhất ở những người trầm cảm nặng.

Yếu tố nguy cơ cũng đã được đo đếm cụ thể. Nghiên cứu của Đại học Bristol phân tích dữ liệu 462.690 người châu Âu về mối liên hệ giữa hút thuốc với trầm cảm và tâm thần phân liệt. Kết quả cho thấy người hút 20 điếu thuốc mỗi ngày trong 15 năm có nguy cơ tâm thần phân liệt cao gấp đôi người chưa từng hút. Tiến sĩ Robyn Wootton, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết cần làm rõ cơ chế nicotine ảnh hưởng não bộ.

Biểu hiện bên ngoài của hai nhóm bệnh khác biệt rõ. Người bệnh tâm thần thường ăn khỏe, đi đứng bình thường, nhưng ý nghĩ, cảm xúc và hành vi lại không phù hợp, kỳ dị, khó hiểu với người xung quanh. Họ hay gặp ảo giác, hoang tưởng, hoảng hốt, khó kiềm chế cảm xúc, lo lắng, cười nói một mình, ngủ thất thường. Các bệnh thuộc nhóm này có tâm thần phân liệt, trầm cảm, hoang tưởng và rối loạn cảm xúc.

Nguyên nhân của hai nhóm bệnh đi theo hai hướng. Bệnh thần kinh có thể do bệnh khác gây ra như tiểu đường, hoặc do gánh nặng chèn ép lên dây thần kinh, dẫn đến đau cấp tính hay mạn tính. Còn bệnh tâm thần, ngoài nguyên nhân thực thể như nhiễm độc hay bệnh cơ thể, còn liên quan đến yếu tố di truyền, chuyển hóa, miễn dịch; sang chấn tâm thần và xung đột gia đình, xã hội có thể gây loạn thần phản ứng và các bệnh tâm căn.

Một khác biệt nữa nằm ở chính người bệnh. Người mắc bệnh thần kinh phần lớn vẫn ý thức được mình đang bệnh, chủ động đi khám. Người bệnh tâm thần thường không nhận thấy mình bị bệnh và từ chối điều trị tại chuyên khoa tâm thần. Chính điểm này khiến việc đưa người thân đi khám trở thành bài toán khó với nhiều gia đình.

Vì sao hai bệnh hay bị nhầm

Ranh giới giữa hai nhóm bệnh không phải đường thẳng.

Bệnh nhân thần kinh có tổn thương ở tổ chức não, nên ít nhiều kèm rối loạn tâm thần như rối loạn trí nhớ, trí tuệ hay ý thức; ngược lại, người bệnh tâm thần nội sinh cũng có thể kèm rối loạn thần kinh như rối loạn trương lực cơ, phản xạ hay thần kinh thực vật. Triệu chứng vì thế mà đan vào nhau, người ngoài khó nhìn ra bệnh nào đứng sau.

Có cả một nhóm rối loạn tâm thần thực tổn: khi u não, viêm não hay bệnh ngoài não ảnh hưởng đến não gây rối loạn tâm thần, triệu chứng trông giống hệt bệnh tâm thần, nhưng điều trị phải giải quyết nguyên nhân thực tổn là chính.^{11 Mắc bệnh tâm thần liên quan đến u não (vtv.vn)} Ca bệnh nhân được mổ tại Bệnh viện Nguyễn Tri Phương ở đầu bài thuộc dạng này: chỉ khi khối u được gỡ, người bệnh mới tỉnh táo và vận động linh hoạt trở lại.

Thử hình dung một người trung niên bỗng thay đổi tính tình, nói những điều hoang tưởng; cả nhà nghe kể đã vội nghĩ đến bệnh tâm thần, đưa đi khám khoa tâm thần. Nếu thực chất đó là khối u não chèn ép, thời gian điều trị sai sẽ làm mất cơ hội xử lý nguyên nhân đúng lúc. Việc nhầm lẫn giữa hai bệnh rất phổ biến: nhiều trường hợp bệnh nhân bị bệnh tâm thần lại khám và điều trị bệnh thần kinh, và ngược lại, làm cản trở phát hiện và điều trị.

Chính vì sự giao thoa này, khi triệu chứng chưa rõ ràng, người bệnh nên chọn khám tổng quát hoặc thăm khám liên chuyên khoa để được chẩn đoán đúng bệnh trước khi đi sâu vào một chuyên khoa.

Phân biệt bệnh tâm thần và bệnh thần kinh ở phòng khám

Bác sĩ không phân biệt hai bệnh bằng cảm tính mà bằng các công cụ cụ thể: chụp chiếu, xét nghiệm và các bài trắc nghiệm tâm lý. Trình tự thường đi từ tìm tổn thương thực thể trước. Với người đau đầu kèm thay đổi hành vi, chẳng hạn, bác sĩ có thể chỉ định chụp ảnh não trước khi làm trắc nghiệm tâm lý, để loại trừ u não, viêm não hay tổn thương mạch máu trước khi nghĩ đến chuyên khoa tâm thần.

Ngược lại, với bệnh tâm thần, chụp chiếu và xét nghiệm thường không phát hiện tổn thương thực thể. Khi ảnh não sạch, các chỉ số xét nghiệm bình thường mà biểu hiện loạn thần vẫn hiện hữu, bác sĩ sẽ dựa vào trắc nghiệm tâm lý, quan sát hành vi và khai thác tiền sử để định hướng chẩn đoán. Hai bước ấy đi cùng nhau: một bên tìm chỗ hư hại trong cấu trúc, một bên đánh giá chức năng tinh thần, rồi ghép lại mới có kết luận.

Ai phân vân nên bắt đầu từ khoa nào, cách an toàn là khám tổng quát hoặc khám liên chuyên khoa, để bác sĩ sàng lọc cả hai hướng rồi mới chuyển đúng nơi. Tìm hiểu thêm các vấn đề sức khỏe thường gặp ở chuyên mục Sức khỏe của tạp chí.

Hiểu lầm khiến người bệnh chậm khám

Nhiều người vẫn hình dung bệnh tâm thần là người có hành động bất thường, kỳ lạ, khiến người khác khiếp sợ. Quan niệm này sai lầm, và nó khiến bệnh nhân mất cơ hội điều trị sớm. Thực tế, mất ngủ kéo dài, căng thẳng, lo âu, trầm cảm đều thuộc phạm vi khoa tâm thần; đi khám tâm thần là để bảo vệ não bộ, chứ không phải chỉ người “bị điên” mới đến.

Thử hình dung một người lo âu kéo dài nhưng nhất định không chịu đến khoa tâm thần, vì sợ hàng xóm nghĩ mình không bình thường. Trong khi đó, bác sĩ khoa thần kinh hoàn toàn có thể giới thiệu bệnh nhân sang khoa tâm thần khi cần.^{11 Mắc bệnh tâm thần liên quan đến u não (vtv.vn)} Rào cản lớn nhất là định kiến xã hội, chứ không phải y học. Cần nhớ thêm: bệnh tâm thần hoàn toàn không lây nhiễm; sống cùng người trầm cảm nặng có thể bị ảnh hưởng tâm lý như căng thẳng, chứ không phải lây qua virus hay vi khuẩn.

Dấu hiệu cần đi khám

Các trường hợp nên đến khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần kinh được khuyến cáo khá rõ, và hầu hết đều có mốc thời gian để tự theo dõi.

Trước mốc đi khám, có thể tự nhận diện qua các biểu hiện thường gặp của rối loạn sức khỏe tâm thần: thường xuyên buồn bã, tức giận, sợ hãi, căng thẳng hoặc lo lắng; bộc phát cảm xúc hoặc thay đổi tâm trạng; nhầm lẫn hoặc mất trí nhớ không giải thích được; ảo giác hoặc hoang tưởng; thay đổi đáng kể chế độ ăn uống hoặc giấc ngủ; khó tập trung và khó ra quyết định; xa lánh hoạt động xã hội; ý nghĩ làm tổn thương bản thân.

Người nhà hỗ trợ đúng cách

Với người thân mắc bệnh tâm thần, vai trò của gia đình không nhỏ. Nắng nóng khiến nhiều bệnh nhân tâm thần phân liệt, trầm cảm, rối loạn lo âu tái phát; sáng 9-5, Bệnh viện Tâm thần TP.HCM ghi nhận nhiều bệnh nhân ở các nhóm này tái phát và đến khám. Người nhà cần cho người bệnh ở nơi thoáng mát, uống trên 2 lít nước mỗi ngày, và không để vật bén, nhọn, dễ cháy trong tầm với của người bệnh khi có dấu hiệu tái phát.

Một điều quan trọng nữa: việc phát hiện người có ý định tự tử phụ thuộc nhiều vào người thân, vì bản thân người bệnh rất ít khi nhận ra vấn đề. Nếu người thân trở nên trầm lặng, thường xuyên nói lời tiêu cực, nói về cái chết, dặn dò như lời trăn trối, cần ở bên họ và liên hệ bác sĩ tâm thần kinh.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Bệnh tâm thần có lây không?

Không. Sống cùng người trầm cảm nặng, người xung quanh có thể căng thẳng theo về mặt tâm lý, nhưng không ai “bắt” bệnh từ người khác như cảm cúm, vì đây không phải bệnh do virus hay vi khuẩn gây ra.

Khám tâm thần có phải là bị điên không?

Không phải. Mất ngủ, căng thẳng, lo âu, trầm cảm đều thuộc phạm vi khoa tâm thần, và đi khám sớm giúp bảo vệ não bộ trước khi triệu chứng nặng lên. Nếu ngại, người bệnh có thể bắt đầu từ khám tổng quát, để bác sĩ chuyển đúng chuyên khoa khi cần.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.