Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Nhứt, thiệt, bịnh, kiếng có phải viết sai không? Cách viết cho chuẩn

Nhứt, thiệt, bịnh, kiếng có phải viết sai không là câu nhiều người tự hỏi khi thấy bạn bè vùng khác gõ khác mình. Không bên nào mắc lỗi chính tả; riêng văn bản nên thống nhất nhất, thật, bệnh, kính.

11 phút đọc

Nhứt, thiệt, bịnh, kiếng có phải viết sai không là thắc mắc nảy ra khi bạn gõ tin nhắn, viết email hay chép lại lời sếp dặn, rồi nhận ra người cùng phòng viết khác mình một chữ. Trả lời ngay: bốn chữ ấy không phải lỗi chính tả. Chúng là lối ghi thứ hai của những chữ quen thuộc nhất, thật, bệnh, kính, và đều có mặt trong Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức cùng hai bộ từ điển song ngữ.

Khác biệt đến từ tai nghe của người viết, không phải từ nghĩa của từ. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ chính là Bắc, Trung, Nam; các vùng khác nhau chủ yếu ở ngữ âm, rồi mới đến từ vựng.1 Cùng một chữ, người nói giọng nọ ghi thành dạng này, người nói giọng kia ghi thành dạng khác. Hiểu điều đó rồi, việc chọn chữ cho trang viết trở nên nhẹ nhàng: không cần phân định ai đúng ai sai, chỉ cần biết chỗ nào dùng kiểu nào.

Bước 1: Tra bảng bốn cặp từ

Trước khi sửa bất cứ chữ nào, hãy nhìn một lượt xem mỗi cặp có mấy lối ghi và lối nào hợp với trang viết. Bảng dưới đây xếp bốn cặp theo cùng một khuôn: cột giữa là dạng phổ thông, cột cuối là dạng thường gặp khi ghi theo âm đọc vùng miền.

Đọc bảng cần để ý mức chắc chắn của từng dòng, vì không phải dòng nào cũng như dòng nào. Hai lối ghi ở bốn cặp đầu thuộc về cùng một chữ, cùng nghĩa, cùng cách dùng, chỉ khác vẻ ngoài. Riêng dòng cuối đã được kiểm chứng rõ: một bài giải đáp chính tả đăng ngày 28/04/2024 nêu “nhức đầu” là từ đúng chính tả, “nhứt đầu” là từ sai chính tả, và hai từ này bị nhầm vì phát âm tương tự nhau.

Vì sao dòng cuối lại khác bốn dòng trên? Bởi nhức và nhứt không phải hai lối ghi của một chữ, mà là hai chữ khác nhau bị đọc lẫn. Nhức chỉ cảm giác đau nhói, còn nhứt trong cách nói quen lại là dạng ghi khác của nhất. Người viết nghe âm rồi ghi, thành ra chữ này lấn sang chữ kia. Bốn cặp kia không rơi vào tình cảnh ấy, nên cả hai lối viết đều đứng được.

Một điểm nữa đáng ghi nhớ: theo cách hiểu phổ thông, bốn chữ nhứt, thiệt, bịnh, kiếng là lối ghi theo âm đọc vùng miền, nên không nên dùng làm căn cứ để nói người viết chúng là dốt chính tả. Cái cần bàn là chọn lối nào cho hợp văn cảnh, và giữ cho cả bài không chỗ nào lệch kiểu. Câu hỏi nhất hay nhứt, từ nào đúng vì thế cũng có cùng câu trả lời: tùy trang viết, tùy người đọc.

Bảng tra bốn cặp từ cùng nhóm và cặp nhức - nhứt đã được kiểm chứng.
Cặp từ Cách ghi âm phổ thông Cách ghi theo âm đọc vùng miền
Nhất - nhứt nhất nhứt
Thật - thiệt thật thiệt
Bệnh - bịnh bệnh bịnh
Kính - kiếng kính kiếng
Nhức - nhứt nhức (đúng chính tả) nhứt (sai chính tả)

Bước 2: So sánh hai dạng trong câu

Chữ nhất chỉ thứ bậc đứng đầu hoặc mức cao nhất trong một phép so sánh; cụm “nhất là” dùng để nêu trường hợp nổi bật, kiểu “nhất là mấy hôm trời trở gió”. Theo cách hiểu phổ thông, nhứt là lối ghi khác của chính chữ nhất, nghĩa không đổi một chút nào. Tương tự, thật là đúng sự thực, không giả dối; bệnh là trạng thái cơ thể không khỏe; kính là tỏ lòng tôn trọng, hoặc chỉ vật liệu trong suốt.

Đặt hai lối ghi của cùng một chữ vào câu đời thường sẽ thấy nghĩa đứng yên, chỉ vẻ ngoài đổi. Trong nhà: “Con thi đỗ nhất lớp” và “Con thi đỗ nhứt lớp” cùng nói một chuyện, đứa trẻ đứng đầu lớp. Ai đọc cũng hiểu, dù ghi theo kiểu nào.

Ở công sở: “Anh ấy nói thật là chưa kịp làm báo cáo” và “Anh ấy nói thiệt là chưa kịp làm báo cáo”. Cả hai câu cùng một lời xác nhận, chỉ khác giọng ghi lại.

Trong phòng khám: “Bệnh của bà nhẹ lắm” và “Bịnh của bà nhẹ lắm”. Ý về tình trạng sức khỏe không đổi theo cách ghi.

Dịp Tết: “Xin kính chúc năm mới” và “Xin kiếng chúc năm mới”. Lời chúc vẫn trọn vẹn, dù chữ kính được ghi theo hai kiểu.

Thêm một cặp cho quen mắt: “Cái kính này hơi chật” và “Cái kiếng này hơi chật”. Người bán hàng ở hai miền đều hiểu ngay người mua nói tới vật gì.

Đọc các cặp câu trên, điều cốt lõi hiện ra: đây là chuyện ghi lại âm đọc, không phải chuyện hai từ khác nghĩa. Khi viết cho người ở vùng khác đọc, chọn dạng phổ thông giúp câu không gây dừng mắt.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mâm tre hai tầng bày bưởi, cam, chuối bên ấm đất, gợi câu hỏi nhất nghĩa là gì
Đặt quả bưởi cạnh cam và chuối trên mâm tre cũng như đặt nhất cạnh nhứt: nghĩa đứng yên, chỉ vẻ ngoài đổi.

Bước 3: Chọn cách viết cho văn bản

Việc trộn hai kiểu trong cùng một trang dễ khiến người đọc dừng lại, chẳng hạn nửa đoạn viết nhất, nửa đoạn viết nhứt. Nếu đã quyết định theo phổ thông, nên áp dụng luôn từ dòng đầu đến dòng cuối, kể cả tiêu đề và chú thích.

Khi viết chung, cho người ở nhiều vùng đọc, nên chọn nhất, thật, bệnh, kính. Lý do nằm ở chính cấu trúc tiếng Việt: ba vùng phương ngữ Bắc, Trung, Nam khác nhau chủ yếu ở ngữ âm rồi đến từ vựng, nên lối ghi phổ thông dễ đọc nhất với số người đọc rộng nhất. Còn ghi theo giọng miền thì hợp với lời thoại, tin nhắn trong nhóm bạn hay gia đình cùng quê, nơi mọi người đọc ra đúng giọng quen thuộc.

Một dấu hiệu thực tế để quyết định: nếu văn bản sẽ đi ra ngoài vòng quen biết, như email cho khách, bài đăng công khai, đơn từ hay bài thi, hãy chọn lối phổ thông. Nếu là lời nhắn trong nhóm người cùng xứ, ghi theo giọng quen cũng không sao, miễn người nhận hiểu.

Vậy nên khi viết văn bản, chọn nhất, còn nhứt để dành cho lời nói thân quen. Không cần tranh luận bên nào đúng, chỉ cần biết văn cảnh nào dùng kiểu nào. Cách phân chia này giúp người viết quyết nhanh mà không mang nặng tâm lý đúng sai.

Một chỗ dễ vấp là tiêu đề và tên riêng trong cùng văn bản. Nếu đã chọn nhất cho thân bài thì tiêu đề, phụ đề, chú thích ảnh cũng theo nhất; đổi giữa chừng sẽ làm người đọc thấy lệch. Quy tắc này áp dụng cho cả bốn cặp, không riêng cặp nào.

Bài dài thì cách giữ thống nhất dễ nhất là ghi sẵn bốn chữ nhất, thật, bệnh, kính ra một dòng ngay đầu tệp nháp. Mỗi lần phân vân, liếc lên dòng ấy là biết mình đã chọn kiểu gì. Người viết chuyên nghiệp thường làm vậy với cả những nhóm chữ khác, vì trí nhớ rất dễ trượt sau vài nghìn chữ.

Đọc thêm: Xúng xính hay xúng sính, súng sính: từ nào chính xác?

Bước 4: Nhớ bằng cặp âm tương tự

Mẹo nhớ của nhóm này dựa trên một điều đã kiểm chứng: cặp nhức - nhứt bị nhầm vì phát âm tương tự nhau. Bốn cặp nhất - nhứt, thật - thiệt, bệnh - bịnh, kính - kiếng cũng lẫn theo đúng kiểu đó, tức chữ trong vần đổi cùng lúc với chữ khác phát âm gần.

Áp dụng rất gọn: khi gặp một chữ có lối ghi lạ, đọc to cả cụm từ lên để đối chiếu. Đọc “nhứt đầu” thành tiếng, tai sẽ so với “nhức đầu” và thấy cách quen thuộc hơn là nhức. Làm tương tự với “nhứt lớp” đối chiếu “nhất lớp”, “thiệt lòng” đối chiếu “thật lòng”.

Mẹo thứ hai là nhớ theo từ ghép. Trong mỗi cặp, dạng ghép được với nhiều từ khác của tiếng Việt thường là dạng phổ thông. Chữ bệnh ghép thành bệnh viện, bệnh nhân, bệnh án; chữ kính ghép thành kính chào, kính lão, kính mến. Ghi nhớ theo từ ghép giúp tay gõ đúng mà không phải dừng lại suy nghĩ.

Riêng với cặp nhức - nhứt, mẹo nhớ đơn giản hơn: nhức đi với đầu, nhứt thì không, vì “nhứt đầu” đã bị kết luận là sai chính tả. Cách nhớ này chỉ dùng cho đúng cặp đó, đừng suy rộng ra bốn cặp kia, kẻo lại hoang mang thêm.

Mẹo thứ ba dành cho người hay viết trên điện thoại: bật chế độ gõ có gợi ý từ, rồi gõ thử cụm quen. Máy sẽ đề xuất dạng xuất hiện nhiều trong kho ngữ liệu, thường là dạng phổ thông. Đây chỉ là gợi ý tham khảo, không phải trọng tài, nhưng tiết kiệm được khá nhiều lần mở từ điển.

Hai ấm đất nâu trên kệ gỗ, cạnh chén nhỏ và rổ lá khô, gợi nhất là gì
Hai ấm đất đứng cạnh nhau dễ lẫn, cũng như nhất với nhứt chỉ khác một âm đọc.

Bước 5: Soát bài trước khi đăng

Viết xong chưa phải xong việc; bước cuối là rà lại toàn văn một lượt để tìm chỗ trộn hai kiểu ghi. Cách làm nhanh nhất là dùng tính năng tìm của trình soạn thảo, gõ lần lượt nhứt, thiệt, bịnh, kiếng; mỗi kết quả hiện ra đều phải được đổi về nhất, thật, bệnh, kính nếu bài viết cho nhiều vùng đọc.

Làm ngược lại cũng được: nếu bài cố ý ghi theo giọng vùng miền cho một đoạn hội thoại, tìm nhất, thật, bệnh, kính để chắc rằng ngoài đoạn hội thoại ấy không còn chỗ nào lẫn kiểu. Cách soát hai chiều này bắt được cả lỗi do người viết lẫn lỗi do người biên tập chèn vào.

Một lượt đọc thành tiếng là bước soát thứ hai. Chỗ nào đọc lên thấy trúc trắc thường là chỗ hai kiểu ghi đứng cạnh nhau. Bài dài thì nhờ thêm một người ở vùng khác đọc hộ cũng đáng, vì họ sẽ dừng lại đúng những chữ mà người cùng vùng đọc lướt qua.

Công cụ Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp rà nhanh cả bài trong một lượt, kể cả những chữ không nằm trong bốn cặp này. Dán văn bản vào, đọc danh sách chỗ cần xem lại, rồi tự quyết theo văn cảnh. Máy chỉ chỉ chỗ, người viết vẫn là người chọn.

Một kinh nghiệm nhỏ: không nên rà lỗi ngay sau khi viết xong. Để bài nguội vài tiếng rồi đọc lại, mắt sẽ bắt được những chỗ trước đó đọc lướt qua. Bài đăng công khai thì một lượt soát muộn thường cứu được vài lỗi đáng kể.

Đọc thêm: Giỏi giang hay giỏi dang: từ nào chính xác?

Nhứt, thiệt, bịnh, kiếng có phải viết sai không: chốt lại cách chọn

Quay lại câu hỏi ban đầu: nhứt, thiệt, bịnh, kiếng có phải viết sai không? Câu trả lời giữ nguyên như ở đầu bài. Trong lời nói và tin nhắn thân quen, hai lối ghi cùng đứng được, không ai mắc lỗi; trong văn bản, chọn nhất, thật, bệnh, kính và giữ một kiểu duy nhất cho cả bài.

Người phụ nữ đội nón lá nhìn hai chiếc nón trên bàn gỗ, cân nhắc nhất hay từ nào đúng
Chọn nhất hay nhứt cũng như chọn chiếc nón vừa đầu: hợp cả ba vùng mới là cách viết nên theo.

Nếu vẫn lưỡng lự giữa hai lối, chọn lối phổ thông. Đó là lựa chọn an toàn nhất cho người đọc ở cả ba vùng, và cũng là cách viết mà các bài trong chuyên mục Chính tả của trang đang áp dụng.

Còn một điều nên nhớ: người viết khác mình không có nghĩa là người ta sai. Biết vì sao họ ghi như vậy sẽ giúp bạn đọc bài của người khác dễ chịu hơn, và giúp bạn chọn đúng kiểu cho bài của chính mình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhớ nhanh

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com