Chính tả
Nêu rõ thế kỷ khi viết «Những năm 40» hay «thập niên 1940»
«Những năm 40» hay «thập niên 1940» đều đúng chính tả, chỉ khác ở chỗ câu có nêu thế kỷ hay không. Trang này chọn «những năm 40 của thế kỷ XX» khi câu phải đứng một mình, không để người đọc đoán.
Câu hỏi nên viết «Những năm 40» hay «thập niên 1940» có câu trả lời gọn: cả hai đều đúng, khác nhau ở chỗ câu có nói rõ thế kỷ hay không. Khi câu phải tự đứng vững, không để người đọc đoán, trang này viết «những năm 40 của thế kỷ XX».
Sự lúng túng này không riêng gì người Việt. Một cuộc thăm dò của YouGov ngày 2/12/2019 với 13.582 người trưởng thành ở Mỹ cho thấy 19% còn không chắc chắn thập kỷ mới bắt đầu từ năm nào. Bài dưới đây giải nghĩa từng cách viết, chỉ ra vì sao dễ nhầm và đưa ví dụ để bạn chọn đúng ngay lần sau.
«Những năm 40» hay «thập niên 1940» đều đúng
Hai cách «những năm 40» và «thập niên 1940» cùng chỉ một giai đoạn, không có cái nào sai. Các từ điển mà trang này tra chưa ghi cặp từ nào trong hai, nên quy tắc ở đây dựa vào cách các tòa soạn dùng trên báo chí Việt Nam.
Trên báo, hai cách xuất hiện song song. Một bài về phòng ăn gọi đồ nội thất theo «phong cách thập niên 40». Phụ nữ tập gym thời cũ được tả bằng «thập niên 40» và «những năm 1940» thay nhau trong cùng một bài. Không tòa soạn nào trong các bài ấy bỏ hẳn cách viết ngắn.
Cách gọi «thập niên» còn trải sang nhiều giai đoạn khác. Thời Lý Hùng và Giáng My chung trường quay được gọi là «thập niên 1990». Giá nhà Sài Gòn giai đoạn 2014-2018 gọi là «nửa thập niên». Đợt tăng thuế ở Anh khoảng 1993-2024 gọi là «ba thập niên». Cùng một từ, ghép với số năm, phân số hay chữ «mới» đều được, miễn người đọc hiểu đúng khoảng thời gian.
Vậy «những năm 40» không sai. Câu đã nêu rõ thế kỷ, ví dụ «những năm 40 của thế kỷ XX», thì đó là cách viết chuẩn và gọn. Câu đứng một mình, phía trước lẫn phía sau đều không thấy chữ «thế kỷ», thì nên viết «thập niên 1940» hay «những năm 1940». Như thế người đọc không hiểu nhầm thành những năm 1840 hay 2040. Đây chính là lý do: giữa «những năm 40 của thế kỷ XX» và «những năm 40», cách có nêu thế kỷ an toàn hơn cho câu văn đứng độc lập.
«Những năm 40 của thế kỷ XX» nghĩa là gì
«Thập niên» là khoảng thời gian 10 năm, còn gọi là thập kỷ, niên đại hay một trật.2 Từ này ghép hai tiếng Hán-Việt: «thập» nghĩa là mười, «niên» nghĩa là năm, nên «thập niên 40» nói gọn là mười năm gắn với số 40.
Cách chia mười năm thành một thập niên có hai lối theo lịch Gregorius. Lối thứ nhất lấy từ năm kết thúc bằng 0 đến năm kết thúc bằng 9, ví dụ 1960 đến 1969.2 Lối thứ hai lấy từ năm kết thúc bằng 1 đến năm kết thúc bằng 0, ví dụ 1961 đến 1970. Cách 0 đến 9 được dùng rộng rãi nhất, vì nhóm năm dựa trên hàng chục giống nhau.2 Theo cách này, «thập niên 1960» chỉ những năm từ 1960 đến 1969.1
Tranh cãi về mốc bắt đầu thập kỷ gắn thẳng với hai lối chia ấy. Cuộc thăm dò YouGov nói trên cho kết quả: 64% trả lời thập kỷ tiếp theo bắt đầu ngày 1/1/2020 và kết thúc ngày 31/12/2029, theo lối 0 đến 9.2 Ngoài ra, 17% chọn mốc 1/1/2021 đến 31/12/2030, theo lối 1 đến 0, còn 19% không chắc chắn.2
Áp vào cặp từ đang bàn, «thập niên 1940» hay «thập kỷ 1940» chỉ những năm từ 1940 đến 1949, kể cả hai năm đầu và cuối.4 Không chính thức, cách gọi này còn có thể gồm vài năm cuối thập niên trước hay đầu thập niên sau.3 Còn «những năm 40 của thế kỷ XX» nêu rõ thêm thế kỷ: XX là thế kỷ 20, nên cụm này chỉ trọn mười năm ấy, không lẫn với thế kỷ nào khác. Ai hỏi cụm ấy nghĩa là gì, cứ trả lời đúng một giai đoạn mười năm.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao dễ nhầm thế kỷ
Nguyên nhân gây nhầm nằm ở chính cách viết ngắn. Câu chỉ có hàng chục, như «thập niên 40» hay «sáu mươi», thì thế kỷ trở nên mơ hồ. Số 40 ấy có thể thuộc thế kỷ XIX, XX hay XXI, tùy ngữ cảnh. Người viết thường biết mình đang nói thời nào, nhưng người đọc thì không, nhất là khi câu bị tách ra làm tựa bài hay dòng chú dưới ảnh.
Thói quen viết gọn trên mạng cũng góp phần: «những năm 40» ít chữ, nhìn ngắn, nên xuất hiện khắp các bài viết mà ít ai để ý nó còn thiếu thế kỷ. Viết thiếu thế kỷ không phải lỗi nặng, chỉ là chỗ dễ gây hiểu nhầm. Khi bài được chia sẻ lại, phần tựa và ảnh thường tách khỏi đoạn văn đã nhắc thế kỷ, nên cái thiếu ấy lộ ra rõ hơn.
Hai cách viết khác nhau thế nào
«Thập niên 1940» là cách gọi theo số đầy đủ, bốn chữ số rõ ràng, dùng được ở bất kỳ đâu mà không sợ lẫn. «Những năm 40» là cách nói theo hàng chục, gọn và tự nhiên hơn trong lời kể, nhưng cần ngữ cảnh đỡ nó. Hai cách này không loại trừ nhau; các tòa soạn thường dùng song song cả hai. Chọn «những năm 40 của thế kỷ XX» hay «những năm 40» là chọn giữa đầy đủ và gọn, không phải giữa đúng và sai.
Cách dùng thay nhau ấy thấy rõ trong báo chí Việt Nam. Phim «Lưới trời» lấy bối cảnh «thập niên 40», rồi chính bài ấy lại viết «những năm 40» khi nói làm cho giống thời cũ. Chuyện xe biểu tượng cũng gọi «thập niên 60» và «những năm 1960» cho cùng một chủ đề. Hai bài, hai cách ghép khác nhau, và không bài nào bỏ hẳn cách viết ngắn: người viết chọn tùy câu, miễn ý nghĩa không lẫn.
Tám cặp câu dưới đây cho thấy chỗ nào viết ngắn được và chỗ nào nên nêu thế kỷ. Câu ngắn chỉ cần sửa khi nó đứng riêng, phía trước chưa nhắc tới thế kỷ; đoạn văn đã dẫn thế kỷ rồi thì viết ngắn vẫn chuẩn.
- Đúng: Cô giáo giao bài tìm hiểu đời sống thập niên 1940 cho cả lớp. Sai: Cô giáo giao bài tìm hiểu đời sống thập niên 40 cho cả lớp.
- Đúng: Bà ngoại kể chuyện Tết những năm 40 của thế kỷ XX, cả nhà gói bánh chung một nồi. Sai: Bà ngoại kể chuyện Tết những năm 40, cả nhà gói bánh chung một nồi.
- Đúng: Tấm ảnh chụp cụ bà thời thập niên 1940, nay đã ố vàng. Nên viết rõ hơn: Tấm ảnh chụp cụ bà thời thập niên 40, nay đã ố vàng.
- Đúng: Nhiều người muốn trang điểm làm cho giống những năm 40 của thế kỷ XX. Sai: Nhiều người muốn trang điểm làm cho giống những năm 40.
- Đúng: Anh ấy sưu tầm xe đạp của những năm 1940. Sai: Anh ấy sưu tầm xe đạp của những năm 40.
- Đúng: Công ty tròn một trăm năm, kho ảnh lưu từ thập niên 1940. Sai: Công ty tròn một trăm năm, kho ảnh lưu từ thập niên 40.
- Đúng: Sách giáo khoa in lần đầu từ thập niên 1940, nay chỉ còn bản chụp. Sai: Sách giáo khoa in lần đầu từ thập niên 40, nay chỉ còn bản chụp.
- Đúng: Gia đình bên ngoại mẹ chuyển vào thành phố vào những năm 1940. Sai: Gia đình bên ngoại mẹ chuyển vào thành phố vào những năm 40.

Mẹo nhớ để viết chuẩn
Trước khi xuống chữ, tự hỏi câu đã nêu thế kỷ chưa. Câu mở đầu, tựa bài, dòng chú dưới ảnh thường đứng một mình, nên đặt câu hỏi này ở ba chỗ ấy trước tiên; phần thân bài đã nêu thế kỷ rồi thì viết gọn được. Giữa «những năm 40 của thế kỷ XX hay những năm 40 đúng chính tả», cách chọn phụ thuộc vị trí câu, không có cách nào bị loại.
Con số 1940 đến 1949 là mốc để suy ra quy tắc ghép số. Thập niên 1940 gồm các năm từ 1940 đến 1949, kể cả hai năm đầu và cuối.4 Thế kỷ XX ứng với các năm bắt đầu bằng 19, lấy số hàng chục ghép vào sau là ra thập niên; thế kỷ XIX ứng với 18, thế kỷ XXI ứng với 20.
Khi một câu nhắc nhiều thập niên liền nhau, dùng số bốn chữ cho cả dãy. Viết «thập niên 1930, 1940, 1950» một lần trong câu thì các mốc không thể lẫn, còn viết «thập niên 30, 40, 50» thì mỗi mốc đều thiếu một mảnh ghép.
Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm
Câu hỏi thường gặp
«Những năm 40» hay «thập niên 1940»? Cách nào đúng? Cả hai đều đúng. Trong một bài dài, người viết có thể mở bài bằng cách đầy đủ rồi các đoạn sau dùng cách ngắn, miễn là đoạn đầu đã nhắc thế kỷ. Báo chí vẫn làm vậy.
Viết «những năm 40» có bị coi là sai chính tả không? Không. Cặp từ này chưa có trong các từ điển trang dùng, nên không có chuẩn nào để nói sai. Chỗ cần sửa chỉ là câu đứng một mình mà quanh nó không nhắc thế kỷ nào, khi đó thêm «của thế kỷ XX» hoặc đổi sang «thập niên 1940».
«Những năm 40 của thế kỷ XX» dùng trong hoàn cảnh nào? Dùng ở tựa bài, câu mở đầu, dòng chú dưới ảnh, chỗ người đọc có thể bắt đầu đọc từ đó. Trong thân bài, sau khi đã nhắc thế kỷ một lần, viết ngắn cho gọn.
Làm sao không nhầm «những năm 40 của thế kỷ XX» với «những năm 40» nữa không? Đọc lại đoạn văn và tìm chữ «thế kỷ». Không thấy thì thêm vào hoặc đổi sang số bốn chữ. Với bài dài, soát riêng tựa bài cùng các dòng chú ảnh, vì đó là chỗ hay bị bỏ sót nhất.
Soát lại trước khi đăng
Các cụm năm tháng như «những năm 40» hay «thập niên 1940» rơi vào nhóm lỗi chính tả hay gặp về viết rõ nghĩa. Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới soát nhanh các cụm dễ sai trong đoạn văn vừa viết. Dán cả đoạn vào ô rồi đọc lại từng câu có số năm; chỗ nào thiếu thế kỷ thì thêm vào hoặc đổi sang số bốn chữ.
Nhóm lỗi hay gặp được xếp theo kiểu sai ở Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm, còn Chuyên mục Chính tả gom các bài cùng loại. Với bài đăng lại trên mạng xã hội, nên soát riêng mấy dòng đứng một mình, vì ngữ cảnh gốc đã mất và người đọc chỉ thấy đúng chúng. Cách gọi theo số bốn chữ giữ nguyên con số qua mọi lần sửa bài.

Nhớ nhanh
- Tựa bài, dòng chú ảnh, câu mở đầu là ba chỗ câu đứng một mình; dùng số bốn chữ ở đó cho chắc.
- Đoạn đã nhắc thế kỷ một lần thì các câu sau viết gọn được.
- Số bốn chữ (1940) không bao giờ lẫn thế kỷ; số hai chữ (40) thì có.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Thập niên 1960 (Wikipedia) ↩
- Thập niên (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Thập niên 2000 (Wikipedia) ↩
- Thập niên 1940 (Wikipedia) ↩a ↩b