Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 79 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên: từ nào chính xác?

Ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên, từ nào đúng? Cách viết đúng là ngẫu nhiên, dấu ngã ở tiếng đầu. Ngẫu nhiên là gì, dùng trong hoàn cảnh nào, vì sao hay nhầm dấu? Bài trả lời từng câu một.

11 phút đọc

Ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên? Câu trả lời ngắn gọn: ngẫu nhiên, dấu ngã đặt trên tiếng đầu. Tra từ điển tiếng Việt hay các bộ từ điển song ngữ, mục từ nào cũng ghi dạng này; dạng viết dấu hỏi không nơi nào ghi nhận.

Người gõ cụm ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên vào ô tìm kiếm thường chỉ cần một câu xác nhận trước khi gửi văn bản. Nhưng từ này còn lắm ngữ cảnh: một kết quả lấy mẫu xét nghiệm ngẫu nhiên, một cuộc gặp tình cờ, hay nghi vấn một sự việc trên báo là ngẫu nhiên hay đã được sắp đặt. Nắm được nghĩa, bạn viết đúng dấu và dùng từ chắc chắn hơn.

Ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên: từ nào đúng?

Các từ điển tiếng Việt trực tuyến đều ghi mục từ ngẫu nhiên với dấu ngã; các bộ từ điển song ngữ cũng theo dạng ấy. Chính tả tiếng Việt là hệ thống quy tắc về cách viết âm vị, âm tiết, từ, cách dùng dấu câu và lối viết hoa.7 Vì thế mỗi từ thường chỉ có một dạng được ghi nhận, và khi phân vân, chọn dấu ngã là cách an toàn.

Ngẫu nhiên nghĩa là gì? Nghĩa của từ khá rộng. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngẫu nhiên là thiếu khuôn mẫu hay khả năng dự báo trong các sự kiện: nhìn vào chuỗi sự kiện, người ta không tìm ra trật tự hay quy luật nào. Cái được chọn ngẫu nhiên là cái được chọn chẳng vì lý do nào, nên được coi là hoàn toàn tình cờ.6

Trong đời sống, từ này thường xuất hiện khi nói về việc xảy ra không có kế hoạch trước: một cuộc gặp ở quán cà phê, một cơn mưa giữa buổi dã ngoại, một món quà trong trò rút thăm. Trong khoa học, nội dung chặt hơn: kết quả không thể đoán trước dù đã biết các điều kiện ban đầu.

Con người còn chủ động tạo ra sự ngẫu nhiên.8 Máy tính lượng tử tạo ra được tính ngẫu nhiên, ứng dụng này có thể nâng cấp toàn ngành công nghệ. Trong công việc văn phòng, hàm Random trong Excel tạo dữ liệu ngẫu nhiên nhanh, dùng để thử nghiệm bảng tính hoặc chia nhóm. Cả hai ví dụ đều cho thấy ngẫu nhiên là công cụ hữu ích trong tay người dùng.

Nên phân biệt với cách nói “tình cờ”. Hai từ gần nghĩa nhưng sắc thái khác nhau: tình cờ thường nói về một cuộc gặp hay sự việc bất ngờ trong đời thường; ngẫu nhiên dùng được cho cả hiện tượng tự nhiên, kết quả thống kê, cách chọn mẫu. Viết về xác suất hay một chuỗi sự kiện không theo quy luật, ngẫu nhiên phù hợp hơn.

Đọc thêm: Bạt mạng hay bạc mạng: từ nào chính xác?

Vì sao hay viết nhầm thành ngẩu nhiên

Lỗi này trước hết đến từ phát âm. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã không được phân biệt khi nói, nên khi viết hai thanh ấy dễ nhầm lẫn. Với người nghe quen, hai âm gần như nhau; đến lúc viết ra giấy hay gõ lên bàn phím, người viết phải chọn một trong hai dấu mà trong đầu không có căn cứ rõ ràng.

Lỗi dấu thanh không phải chuyện nhỏ. Chỉ cần sai một dấu, nghĩa của từ có thể thay đổi hoàn toàn, thậm chí một câu rõ ràng trở thành câu tối nghĩa. Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp từng đề xuất xây dựng chuẩn chính tả cho chữ quốc ngữ, trong đó có vị trí đánh dấu thanh. Khi cần ôn lại, tra trực tiếp từ điển tiếng Việt sẽ cho kết quả chính xác nhất.

Lý do khác là thói quen gõ nhanh trên điện thoại. Khi nhắn tin, nhiều người gõ theo phản xạ và không nhìn lại dấu. Từ ngẫu nhiên lại ít xuất hiện trong các cuộc trò chuyện hằng ngày so với những từ như “buổi sáng” hay “ăn cơm”. Đến lúc cần dùng, người viết phải đoán và dễ chọn sai thanh.

Có khi lỗi lan ra từ cách đọc theo giọng địa phương rồi viết lại y nguyên. Người ở nơi khác nghe một cách phát âm lệch chuẩn có thể không nhận ra đó là giọng vùng miền, mà tưởng là cách viết đúng. Lâu dần, dạng sai lan trong một nhóm người dùng và trở thành thói quen khó sửa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một chiếc bát sứ nghiêng đổ trên bàn gỗ cũ, các loại đậu màu nâu, đỏ và xanh rải lộn xộn ra mặt bàn
Một chiếc bát sứ trắng nghiêng trên bàn gỗ cũ, đậu đen và đậu xanh rải lộn xộn trên mặt bàn, ánh sáng ban ngày dịu từ cửa.

Câu đúng và câu sai

Để nhớ lâu, cách tốt nhất là gắn từ với câu cụ thể. Dưới đây là vài câu đúng, lấy từ cách dùng thực tế trong đời sống và trên báo chí; đọc to lên sẽ giúp mắt và tai quen với dấu ngã.

Câu đúng: “Không có thành công nào đến một cách ngẫu nhiên hay từ hư không”.2 Câu này thường dùng khi nói về nỗ lực học tập, làm việc. Một câu đúng khác: “Cơn mưa ngẫu nhiên làm hỏng chuyến dã ngoại của cả lớp”, cách nói xuất hiện khi người ta muốn diễn tả sự việc xảy ra ngoài dự kiến.

Trong ngữ cảnh học tập, từ này còn dùng để phủ định sự tình cờ. Khi bàn về sáu đặc điểm chung của học sinh giỏi, người ta nói “không phải ngẫu nhiên mà có”, nghĩa là phía sau kết quả ấy có lý do và thói quen. Cách nói tương tự gặp ở câu “Không phải ngẫu nhiên mà rất nhiều người thành đạt có thói quen thức dậy sớm”.3 Ở cả hai câu, ngẫu nhiên đứng sau chữ “không phải” để nói rằng có nguyên nhân rõ ràng.

Dạng sai thường gặp là viết dấu hỏi ở tiếng đầu. Cách viết ấy không có trong từ điển, dù vẫn xuất hiện trong tin nhắn hay bài đăng mạng xã hội; trong văn bản chính thức thì không nên dùng. Nhớ lại quy tắc đã nêu: ngẫu nhiên viết bằng dấu ngã, đặt đúng vị trí quen thuộc của thanh trong tiếng.

Đọc thêm: Sáo rỗng hay xáo rỗng: từ nào chính xác?

Mẹo nhớ mặt chữ

Mẹo chính tả là những cách giản tiện, dễ nhớ do các nhà ngôn ngữ đặt ra, giúp người viết tìm ra cách viết đúng nhanh mà không cần lật từ điển. Với cặp ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên, hai cách dưới đây dựa vào cụm quen và thói quen soát bài.

Cách thứ nhất là đặt từ vào cụm quen: “một cách ngẫu nhiên”, “chọn ngẫu nhiên”, “lấy mẫu ngẫu nhiên”. Đọc cả cụm, âm điệu thường giúp tai nhận ra dấu ngã dễ hơn đọc từ đơn lẻ. Cách thứ hai là tự lập một danh sách nhỏ những từ hay nhầm hỏi ngã mà bạn thường gặp, rồi mỗi lần gửi văn bản quan trọng thì rà lại theo danh sách đó. Việc nhớ khi ấy biến thành việc kiểm tra, đỡ phụ thuộc vào trí nhớ.

Cần nói rõ giới hạn: quy luật máy móc kiểu “từ Hán Việt bắt đầu bằng phụ âm này thì mang dấu ngã” không đủ tin cậy để áp dụng tràn lan, bài này không dựa vào đó. Khi không chắc, tra từ điển trực tiếp hoặc dùng ô Kiểm tra chính tả của trang này; kết quả rõ ràng, nhanh hơn nhiều so với đoán theo cảm giác.

Một người đứng quay lưng bên bàn gỗ, hai chiếc khay tre đựng giấy trắng xếp gọn, cạnh ghế gỗ trống, tường xanh nhạt
Một người đứng quay lưng bên bàn gỗ cũ, trên bàn có hai chiếc khay tre đựng giấy xếp chồng, cạnh hai ghế gỗ trống, tường xanh lục.

Các cặp từ dễ lầm

Ngoài cặp ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên, tiếng Việt còn nhiều cặp từ dễ viết nhầm tương tự, phần lớn cũng vì phát âm địa phương hoặc vì mặt chữ gần giống nhau.

Cặp trau chuốt và dạng đánh vần sai bằng “ch” ở đầu từ: chỉ trau chuốt là cách viết đúng chính tả. Cặp giả thuyết và giả thiết: cả hai đều đúng chính tả nhưng nghĩa và cách dùng khác nhau, phải đặt vào ngữ cảnh mới chọn được.5 Cặp an nhiên và an yên: an nhiên đã có trong từ điển; an yên là cách nói mới, từ điển chưa ghi, nhưng không sai chính tả. Cặp trổ bông và trỗ bông: cả hai đều đúng chính tả, đồng nghĩa, dùng được khi viết về cây cối ra hoa.

Những cặp nhầm lẫn dấu hỏi, dấu ngã khác cũng nên rà lại trước khi gửi bài. Khi cần tra nhanh nhiều cặp một lúc, bạn xem thêm chuyên mục Chính tả của trang.

Nhìn nhận sự ngẫu nhiên

Cùng một chữ ngẫu nhiên, cách người ta đánh giá sự việc lại khác nhau tùy hoàn cảnh. Trong đời thường, có hộ gia đình nhận hóa đơn tiền điện ba tháng giống hệt nhau và được lý giải là do ngẫu nhiên. Sự trùng hợp ấy khiến người trong cuộc nghi ngờ, nhưng xét về xác suất, những con số giống nhau vẫn có thể xảy ra mà không cần ai sắp đặt.

Một nhân viên y tế mặc áo choàng trắng đứng quay lưng bên bàn gỗ, ba người ngồi chờ phía sau
Một người mặc áo choàng trắng đứng quay lưng bên bàn gỗ dài, ba người ngồi chờ, khay ống nghiệm thủy tinh và một mảnh vải xanh đặt trên bàn.

Trong khoa học và y tế, ngẫu nhiên lại là phương pháp có chủ đích. Lấy mẫu xét nghiệm ngẫu nhiên là cách chọn người kiểm tra không theo tiêu chí nào, để có cái nhìn khách quan về một cộng đồng. Sàng lọc ngẫu nhiên từng phát hiện 76% ca mắc Omicron trong một đợt kiểm tra. Ở đây, ngẫu nhiên là cách làm việc cần quy trình rõ ràng, không phải việc tùy hứng chọn ai cũng được.

Trong báo chí và trên mạng, người đọc thường đặt câu hỏi ngược lại: sự việc này là ngẫu nhiên hay dàn dựng? Một ví dụ là vụ hàng loạt cô giáo khóc, quỳ xin được dạy, khiến dư luận phân vân giữa hai khả năng. Tình huống gần gũi hơn: lướt mạng xã hội và thấy quảng cáo trùng đúng ý mình, trong khi bên quảng cáo nói đó chỉ là ngẫu nhiên. Cùng một từ, khi dùng để nhận xét một sự kiện, nó mang theo nghi vấn về ý định của người trong cuộc, có khi là sự thật khách quan, có khi chỉ là cách nói để miễn trách nhiệm.

Ở tầm khái quát hơn, người ta thường đặt ngẫu nhiên cạnh tất nhiên để lý giải một hiện tượng: một mặt là cái tình cờ, mặt khác là cái có lý do nằm trong quy luật. Cách đặt cặp này giúp câu chuyện bớt rơi vào hai cực “hoàn toàn tình cờ” và “đã an bài”.

Cũng có câu hỏi lớn hơn không dễ trả lời: sự ra đời của con người là ngẫu nhiên hay có sự sắp đặt? Đây là câu hỏi mở, người viết không kết luận thay bạn đọc. Với những câu như vậy, điều hữu ích là chỉ rõ mình đang dùng chữ ngẫu nhiên theo nghĩa nào: một kết quả không dự báo được, một cách nói để né trách nhiệm, hay một giả thuyết cần bằng chứng.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Ngẫu nhiên hay ngẩu nhiên? Cách nào đúng?

Về chính tả, dấu ngã đặt trên chữ “â” của tiếng đầu, như đã nêu ở trên. Dạng viết dấu hỏi không có trong từ điển tiếng Việt lẫn các bộ từ điển song ngữ, nên khi gõ văn bản chính thức cần sửa lại ngay.

Viết “ngẩu nhiên” có bị coi là sai chính tả không?

Trong văn bản chính thức thì không nên dùng, vì từ điển không ghi dạng ấy. Nếu đang soạn bài, hãy sửa lại thành ngẫu nhiên để tránh bị đánh giá là viết sai.

Ngẫu nhiên nghĩa là gì?

Ngẫu nhiên chỉ điều xảy ra không theo khuôn mẫu, không dự báo được. Trong toán học, từ này nói về kết quả không thể đoán trước một cách đáng tin cậy.6 Riêng trong kỹ thuật lấy mẫu, ngẫu nhiên lại là cách chọn có chủ đích.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com