# Mùa mưa và lý do vùng khô hạn nhất cả nước dội mưa kỷ lục 64 năm

> Vì sao nơi khô hạn nhất cả nước lại dội mưa kỷ lục 64 năm? Câu trả lời nằm ở cách mùa mưa vận hành và ở đặc điểm rất riêng của những năm El Nino mạnh.

- Bài gốc: <https://chucmungnammoi.com/tap-chi/mua-mua>
- Chuyên mục: Học & lớn lên
- Tác giả: Ban Học & lớn lên
- Ngày đăng: 17/10/2026
- Chủ đề: Mưa lớn, El Niño, Mưa dông, Mùa mưa, Phan Thiết, Kỷ lục mưa
- Thời gian đọc: 13 phút

---

Cuối tháng 9 vừa qua, trạm đo Phan Thiết ghi nhận 176,8mm mưa trong một ngày. Đó là trận mưa ngày lớn nhất tháng 9 tại đây từ khi có số liệu quan trắc.[4]

Một vùng quen nắng gió quanh năm bỗng thấy nước dâng trắng phố sau một chiều dông. Vì sao vùng đất ít mưa bậc nhất cả nước lại dội mưa lớn đến vậy?

Mùa mưa là khoảng thời gian lượng mưa trung bình của một khu vực tăng lên rõ rệt, khái niệm dùng chủ yếu cho vùng nhiệt đới và chịu chi phối bởi chuyển động của vành đai mưa nhiệt đới. Hiểu nhịp điệu này, cùng với đặc điểm của những năm El Nino mạnh, sẽ giải thích được nghịch lý vừa nêu.

## Mùa mưa là gì

Mùa mưa không có nghĩa là trời mưa suốt ngày đêm. Thuật ngữ này chỉ giai đoạn lượng mưa trung bình của một khu vực tăng lên rõ rệt so với phần còn lại của năm, và dùng chủ yếu cho các vùng nhiệt đới, nơi mưa dồn vào một vài tháng nhất định thay vì rải đều quanh năm.

Ở Việt Nam, nhịp ấy hiện rõ nhất ở miền Nam: mùa mưa thường bắt đầu từ cuối tháng 4 hoặc đầu tháng 5, kéo dài đến hết tháng 10. Riêng duyên hải Trung Bộ, từ đèo Ngang tới mũi Dinh (Hà Tĩnh đến Ninh Thuận), mưa lệch về thu đông, từ tháng 8 đến tháng 12.[5] Cùng một đất nước mà nhịp mưa ở hai đầu chênh nhau gần nửa năm.

Một ngày điển hình ở vùng nhiệt đới mở đầu bằng nắng nóng, độ ẩm tích tụ từ sáng. Đến chiều và tối, hơi nước đã đủ lớn, mây dồn lại và mưa dông xối xả đổ xuống. Loại mưa dông buổi chiều tối này ở nước ta thường xuất hiện từ khoảng tháng Tư đến tháng Mười hằng năm, nên phần lớn các đợt mưa lớn nhất trong năm đều rơi vào đúng giai đoạn ấy.

**Đọc thêm:** [Mùa mưa Nam Bộ kéo dài đến tháng nào, đi miền Bắc mùa thu tháng mấy](https://chucmungnammoi.com/tap-chi/mua-mua-nam-bo-keo-dai-den-thang)

## Vành đai mưa di chuyển

Nguồn gốc của mùa mưa nằm ở một dải mây mưa rộng quanh xích đạo, gọi là vành đai mưa nhiệt đới. Vành đai này không đứng yên mà dịch chuyển theo mùa.

Khoảng tháng 11 đến tháng 3 năm sau, nó nằm ở Nam bán cầu.[5] Từ tháng 4 đến tháng 10, nó dịch lên Bắc bán cầu, mang theo mưa cho các vùng nhiệt đới phía bắc.

Vị trí của vành đai so với nơi mình ở quyết định số mùa mưa trong năm. Gần xích đạo, vành đai đi qua hai lần mỗi năm nên nơi này có hai mùa mưa và hai mùa khô; gần chí tuyến, nó chỉ đi ngang một lần nên mỗi năm chỉ có một mùa mưa, một mùa khô.[5] Có thể hình dung vành đai như một băng chuyền tưới nước di chuyển qua lại quanh xích đạo: nơi nào băng chuyền đi ngang thì nơi đó đón mưa.

Cách vận hành ấy cũng lý giải vì sao các vùng ven biển Nam Trung Bộ như Bình Thuận cũ lại khô hạn. Chúng nằm ở phần cuối mà vành đai quét qua, lượng mưa khiêm tốn, phần còn lại của năm gần như không có mưa đáng kể. Chính đặc điểm địa lý này khiến những con số vừa qua càng gây bất ngờ.

![Trên bàn gỗ cạnh cửa sổ có quả địa cầu, bát nước và chiếc quạt giấy mở, ngoài kia cây xanh mờ trong mưa](https://chucmungnammoi.com/covers/mua-mua-minh-hoa-1-mu4hnk-1200x800.webp)

*Ảnh minh họa*

## Mưa hình thành thế nào

Mưa hình thành khi hơi nước trong khí quyển ngưng tụ thành những giọt đủ nặng để rơi xuống đất.[6] Nguyên nhân chủ yếu là hơi nước di chuyển qua các khu vực có đối lập nhiệt độ và độ ẩm, tức frông thời tiết, hoặc không khí bốc lên cao do đối lưu, hay bị đẩy lên khi gặp rào cản như núi.

Trong ba con đường ấy, đối lưu là cơ chế quen thuộc nhất với người miền Nam vào mùa mưa. Không khí nóng gần mặt đất nở ra, nhẹ hơn và bay lên; cứ lên thêm 1.000 mét, nhiệt độ giảm khoảng 6,5 độ C, khiến hơi nước ngưng tụ thành mây, rồi thành mưa. Vì thế những đám mây dông thường hình thành vào buổi chiều, sau cả ngày mặt đất hấp thụ năng lượng và truyền nhiệt cho lớp không khí sát mặt.

Nguyên lý ngưng tụ có thể quan sát ngay trong nhà bếp: hơi nước bốc lên từ nồi cơm gặp nắp lạnh hơn, ngưng thành những giọt bám trên nắp. Trong khí quyển, hiện tượng ấy diễn ra trên quy mô rộng hơn nhiều lần, tạo thành mây và cuối cùng là mưa.

Cơ chế này cũng giải thích vì sao mưa dông thường đến đột ngột, kéo ngắn nhưng dữ dội, khác hẳn những trận mưa kéo dài cả ngày.

**Đọc thêm:** [Miền Bắc nắng hanh khô ráo, rét đậm giảm rõ rệt](https://chucmungnammoi.com/tap-chi/mien-bac)

## Vì sao vùng khô hạn mưa kỷ lục

Phan Thiết và Phan Rí nằm ở khu vực phía Đông tỉnh Lâm Đồng, trên đất Bình Thuận cũ. Vùng này quanh năm nhiều nắng gió, mưa hiếm đến mức thuộc nhóm ít ẩm nhất cả nước. Vậy mà cuối tháng 9 và đầu tháng 10 vừa qua, chính nơi đây liên tiếp hứng những trận mưa lớn hiếm thấy.

Ngày 23/9, trạm đo Phan Thiết ghi nhận 176,8mm, trận mưa ngày lớn nhất tháng 9 tại đây từ khi có số liệu quan trắc, phá kỷ lục 64 năm trước đó là 122,8mm ngày 25/9/1962. Cùng ngày, điểm đo Phan Rí ghi nhận 213,6mm, gấp 3 lần kỷ lục từng thiết lập năm 2018 tại chính điểm đo này.

Chưa dừng lại ở đó. Sang ngày 8/10, Phan Rí tiếp tục đo được 166,1mm, gần gấp đôi kỷ lục ngày 30/10/2025, trở thành ngày mưa nhiều nhất tháng 10 trong lịch sử điểm đo. Riêng tháng 9, tổng lượng mưa tại Phan Rí cao gấp 3,5 lần trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.[1]

Những con số ấy lớn đến mức nào? Chuẩn của ngành khí tượng thủy văn coi mưa trên 200mm/ngày là đặc biệt lớn.[4] Trận 213,6mm tại Phan Rí ngày 23/9 vượt ngưỡng ấy ngay trong một trong những vùng ít mưa nhất cả nước. Ở thang lớn hơn, trong đợt mưa tháng 10 ở miền Trung, có nơi ghi nhận lượng mưa vượt 1.000mm trong 24 giờ. Nhiều khu phố ở Huế và Hội An ngập sâu, hàng nghìn hộ dân phải sơ tán.

Về mức độ nguy hiểm, ông Trần Quang Hoài, người đứng đầu Tổng cục Phòng chống thiên tai, cho biết tình huống mưa lớn kéo dài trên 1.000mm rất phức tạp. Với cường độ như thế, lũ và ngập úng chắc chắn xảy ra, nên các địa phương cần rà soát vùng thấp trũng và chuẩn bị phương án sơ tán để bảo đảm an toàn cho dân.[4]

Về nguyên nhân, Tiến sĩ Trương Bá Kiên thuộc Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và Biến đổi khí hậu lý giải mưa cực lớn ở miền Trung xuất hiện khi bốn yếu tố hội tụ cùng lúc: không khí lạnh tăng cường, dải hội tụ nhiệt đới, nhiễu động trong đới gió Đông và địa hình đón gió. Ông dẫn số liệu đợt mưa tại Bạch Mã (Huế) ghi nhận gần 1.740mm trong 24 giờ, vượt xa mức 997mm/ngày trong lũ lịch sử năm 1999. Theo ông, con số này có thể trở thành kỷ lục mưa ngày không do bão lớn nhất thế giới nếu được báo cáo chính thức tới Tổ chức Khí tượng Thế giới.[1]

Riêng hiện tượng mưa kỷ lục giữa vùng khô hạn, đó là đặc điểm đã từng thấy ở những năm El Nino mạnh: dù khô hạn khắc nghiệt, kỷ lục mưa lớn vẫn xuất hiện. Tiền lệ đã có. Năm 2009, một năm El Nino mạnh, bão số 9 (Ketsana) đổ bộ vào Quảng Nam - Quảng Ngãi, gây mưa lũ lịch sử cuối tháng 9; đỉnh lũ các sông chính từ Quảng Bình đến Phú Yên vượt báo động 3, ngập lụt nghiêm trọng từ Quảng Bình đến Khánh Hòa và Kon Tum. Năm 2015, cũng trong một năm El Nino mạnh, Quảng Ninh ghi nhận mưa lịch sử cuối tháng 7.

Nhiệt độ Trái Đất tăng càng khuếch đại cường độ mưa: mỗi 1 độ C ấm lên cho phép khí quyển chứa thêm khoảng 7% hơi nước, khiến các hệ thống mưa và bão mạnh hơn, mưa cực đoan dữ dội hơn. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Advances in Climate Change Research, phân tích dữ liệu giai đoạn 1950-2022, cho thấy trong 7 thập kỷ qua lượng mưa cực đoan tăng 0,269mm mỗi năm. Tốc độ ấy nhanh gấp 9 lần mức tăng của tuyết cực đoan, làm gia tăng nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất ở các khu vực trung vĩ độ.

Cần nói rõ một điểm: cơ chế khí tượng cụ thể khiến riêng Phan Thiết và Phan Rí dội mưa kỷ lục trong các ngày nêu trên chưa được nguồn nào phân tích trực tiếp. Mưa kỷ lục giữa khô hạn là đặc điểm của năm El Nino mạnh, còn chuỗi sự kiện khí tượng chi tiết tại từng điểm đo vẫn đang chờ làm rõ.

![Bãi cát ven biển với các đụn cát và cỏ khô, vài chiếc thuyền nhỏ đậu trên bờ](https://chucmungnammoi.com/covers/mua-mua-minh-hoa-2-srjwjg-1200x800.webp)

*Ảnh minh họa*

## Hiểu lầm về mưa lớn

Nhiều người đọc tin mưa kỷ lục ở Bình Thuận cũ và tưởng năm nay mưa ướt khắp nơi, trong khi vườn cây nơi mình ở vẫn đang khát nước. Đó là hiểu lầm phổ biến: mưa kỷ lục tại một điểm không đồng nghĩa cả nước mưa nhiều.

Thực tế đang diễn ra trái ngược. Tháng 9, tổng lượng mưa vùng núi Bắc Bộ thấp hơn trung bình nhiều năm từ 20% đến 50%, có nơi thấp tới 70-90%. Nửa đầu tháng 10, tổng lượng mưa toàn miền Bắc thấp hơn trung bình từ 30% đến 80%.

Ở Tây Nguyên và Nam Bộ, năm nay bất thường theo kiểu khác: đầu mùa ít mưa hơn thường lệ, nhưng đến tháng 9 lượng mưa cao hơn trung bình 30-60%, có nơi vượt 120%. Nửa đầu tháng 10, Nam Bộ cùng tỉnh Lâm Đồng liên tiếp đón mưa dông vào buổi chiều tối.

Siêu El Nino vẫn đang diễn ra, và từ tháng 11 xu thế thiếu hụt mưa có thể mở rộng trên phạm vi cả nước. Riêng miền Trung, tháng 11-12 vẫn là cao điểm mùa mưa, các đợt mưa vừa và mưa to có khả năng tập trung từ Hà Tĩnh đến Huế và duyên hải Nam Trung Bộ, nhưng cơ quan khí tượng lưu ý tổng lượng mưa có thể thiếu hụt so với trung bình nhiều năm ngay trong chính những tháng này.

Toàn cảnh cuối năm cũng khác thường. Trong ba tháng từ tháng 11 đến tháng 1 năm sau, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm; không khí lạnh hoạt động yếu hơn, rét đậm rét hại xuất hiện muộn hơn quy luật, số ngày rét ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ phổ biến thấp hơn trung bình.

Mưa kỷ lục một nơi và thiếu mưa nơi khác là hai mặt của cùng một năm thời tiết bất thường, chứ không phải hai câu chuyện riêng biệt.

**Đọc thêm:** [Khối ngoại xả hàng kỷ lục, VN-Index vẫn tăng hơn 12%](https://chucmungnammoi.com/tap-chi/khoi-ngoai-xa-hang)

## Chuẩn bị khi mưa dông lớn

Khi bản tin của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cảnh báo mưa dông cục bộ trên 80mm, người dân cần đặc biệt lưu ý các rủi ro đi kèm. Bản tin ngày 16/10 dự báo khu vực Nam Bộ và tỉnh Lâm Đồng có mưa rào và dông rải rác, lượng 10-30mm, cục bộ có nơi trên 80mm, trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.

Trước đó, ngày 31/5, cơ quan này từng cảnh báo mưa rất to tại Đắk Lắk, Lâm Đồng, Khánh Hòa và miền Đông Nam Bộ với lượng phổ biến 25-55mm, cục bộ trên 100mm. Trong cảnh báo ấy có cả nguy cơ mưa có cường độ lớn trên 80mm trong 3 giờ.[1]

Mưa lớn gây ngập úng tại vùng trũng thấp, khu đô thị và khu công nghiệp, gây lũ quét trên sông suối nhỏ và sạt lở đất trên sườn dốc. Cảnh báo khu vực nguy cơ lũ quét, sạt lở đất được cập nhật trực tuyến tại địa chỉ https://luquetsatlo.nchmf.gov.vn để theo dõi thời gian thực.[1] Về phía chính quyền, cơ quan khí tượng thủy văn kiến nghị các cơ quan chức năng kiểm tra trước những chỗ dễ ách tắc dòng chảy cùng các điểm xung yếu trên địa bàn, chuẩn bị sẵn phương án ứng phó khi mưa lớn ập đến.

An toàn điện là ưu tiên hàng đầu trong mưa dông có gió giật. Cây đổ gãy vào đường dây, cột điện nghiêng, nước tràn vào trạm điện gây cháy nổ hoặc rò điện đều là sự cố cần đề phòng. Khi có nguy cơ nhà bị ngập, việc cần làm ngay là ngắt nguồn điện cả gia đình. Tay ướt hay chân trần trên nền nhà ẩm thì tuyệt đối không đụng vào thiết bị điện nào.

Một gia đình ở nhà trệt gần kênh rạch, thấy dự báo mưa dông kèm gió giật, cất đồ điện lên cao và ngắt aptôm trước khi nước dâng là làm đúng.

Dông nhiệt thường xuất hiện buổi chiều tối sau một ngày nắng nóng, hình thành do đối lưu rất mạnh. Thời gian ngắn nhưng mưa rất lớn, thậm chí kèm mưa đá, vòi rồng, rất nguy hiểm cho người ở ngoài đường.[2] Vì vậy, khi bản tin dự báo có mưa dông, hạn chế ra đường vào khung giờ chiều tối, đặc biệt ở khu vực trũng hoặc gần sông suối, là cách giảm rủi ro đơn giản nhất mà mỗi người tự làm được.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của [Chúc Mừng Năm Mới](https://chucmungnammoi.com/).

## Nguồn tham khảo

1. [Bốn hình thái thời tiết hội tụ gây mưa kỷ lục lịch sử tại miền Trung](https://baotintuc.vn/bon-hinh-thai-thoi-tiet-hoi-tu-gay-mua-ky-luc-lich-su-tai-mien-trung-post939630.html) (baotintuc.vn)
2. [Sau cơn mưa kỷ lục 36 năm ở Hà Nội: Cảnh báo sẽ có mưa đá, úng ngập](https://dttc.sggp.org.vn/sau-con-mua-ky-luc-36-nam-o-ha-noi-canh-bao-se-co-mua-da-ung-ngap-post94828.html) (dttc.sggp.org.vn)
3. [Hướng dẫn cấp mới, gia hạn thẻ BHYT năm 2017](https://soyte.haiphong.gov.vn/thong-bao/huong-dan-cap-moi-gia-han-the-bhyt-nam-2017-739683) (soyte.haiphong.gov.vn)
4. [Miền Trung mưa lớn kéo dài](https://tuoitre.vn/nld/thoi-su/mien-trung-mua-lon-keo-dai-20201006222154693.htm) (tuoitre.vn)
5. [Mùa mưa](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_m%C6%B0a) (Wikipedia)
6. [Mưa](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C6%B0a) (Wikipedia)