Chính tả
Mát-xcơ-va (gạch nối) hay mát xcơ va: từ nào chính xác?
Mát-xcơ-va (gạch nối) hay mát xcơ va, từ nào đúng chính tả? Viết đúng là Mát-xcơ-va: gạch nối ngắn, hai bên không có khoảng trắng. Quyết định số 1989 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2018 dẫn đúng mẫu này khi hướng dẫn viết tên riêng nước ngoài.
Mát-xcơ-va (gạch nối) hay mát xcơ va: cách nào đúng?
Mát-xcơ-va (gạch nối) hay mát xcơ va, câu trả lời là cách thứ nhất. Tên thủ đô nước Nga viết bằng gạch nối ngắn, hai bên không có khoảng trắng. Quyết định số 1989 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2018 dẫn đúng mẫu này khi hướng dẫn viết tên riêng nước ngoài.4
Chỗ đáng nói nằm ở cái dấu. Nó ngắn, không phải dấu câu, và chỉ làm một việc: buộc ba âm tiết Mát, xcơ, va lại thành một cái tên trọn vẹn. Bỏ dấu đi thì người đọc thấy ba tiếng rời, không biết đó là tên một thành phố.
Ở bậc học cao hơn, sách vở có thể ghi thẳng Moscow, vì tên riêng viết bằng chữ Latin được giữ nguyên dạng.4 Người đọc gặp cả hai lối trên báo, trên sách. Mỗi lối thuộc một phạm vi riêng, nên thấy khác nhau cũng đừng vội cho là một trong hai chỗ viết sai.
Trang này chọn lối phiên âm có gạch nối và giữ nguyên tắc ấy suốt bài: tên phiên âm thì nối bằng gạch nối, liên danh thì dùng gạch ngang.
Hai dấu, hai việc khác nhau
Gạch nối ngắn, không phải dấu câu, làm việc bên trong một từ.2 Nó nối các thành tố của từ đa tiết phiên âm, để cả cụm đọc lên thành một khối.
Gạch ngang dài hơn, là dấu câu thật sự, có khoảng trắng trước và sau. Nó mở phần chú thích, đánh dấu lời nói trực tiếp, đứng đầu dòng liệt kê, nối các tên trong một liên danh và nối hai con số chỉ khoảng.2
Đại từ điển tiếng Việt ghi theo hướng ấy: gạch ngang dài hơn gạch nối, dùng tách phần chú thích, liên danh và liệt kê. Nói gọn thì gạch nối ghép các bộ phận của một từ lại, còn gạch ngang tách câu thành những ý riêng biệt.
Đặt cạnh nhau sẽ rõ. “Hà Nội - Hải Phòng” là liên danh, hai địa danh ngang hàng, nên dùng gạch ngang có khoảng trắng. Cùng lối ấy có “Việt - Lào”, “Bắc - Trung - Nam”, “22–25°C”. Còn Mát-xcơ-va là một từ phiên âm, ba âm tiết của một cái tên, nên dùng gạch nối không khoảng trắng.
“Hà Nội - Thủ đô yêu dấu” là kiểu chú thích: phần sau dấu giải thích, bổ sung cho phần trước. Ở đó dấu dài đứng giữa hai ý và tách hẳn ra. Gạch nối thì không tách gì cả, nó chỉ buộc hai mảnh của một từ.
Lời thoại cũng vậy. “– Chào cháu!” mở đầu bằng gạch ngang dài, có khoảng trắng phía sau, vì đó là dấu câu chứ không phải bộ phận của từ. Dùng gạch nối ở vị trí ấy, dòng thoại lẫn ngay vào đoạn văn và đọc rất xấu.
Phần việc còn lại của gạch nối hẹp hơn: nó nối các con số trong ngày tháng năm, ví dụ 31-1-2012. Gạch ngang có việc riêng trong toán: làm phép trừ và dấu âm. Tiếng Anh cũng chia việc theo lối ấy, nên nhìn sang cũng dễ nhớ: gạch nối nằm trong từ, gạch ngang chèn một lời nhận xét vào giữa câu, vì thế văn bản trang trọng bên ấy ít dùng.
| Dấu | Độ dài | Khoảng trắng hai bên | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Gạch nối (-) | Ngắn | Không có | Nối âm tiết tên phiên âm, nối số trong ngày tháng |
| Gạch ngang (–) | Dài hơn | Có | Liên danh, liên số, chú thích, lời thoại, liệt kê |
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm
Phần mềm soạn thảo là thủ phạm quen mặt. Gõ hai dấu gạch ngang liền nhau, Word tự đổi thành một gạch dài, nên câu văn có thể mọc ra dấu mà không ai gõ. Người viết thấy dấu hiện ra đúng chỗ mình định đặt, tưởng thế là xong. Cái tên phiên âm vỡ ra từ lúc nào không hay.
Trên báo, cùng một cái tên lúc nào cũng hiện ra đủ kiểu: chỗ viết đúng là “Mát-xcơ-va”, chỗ lại dính liền một khối hoặc rời ra thành ba tiếng. Chính cảnh lộn xộn ấy làm người đọc hoang mang, cứ hỏi nhau mát xcơ va hay Mát-xcơ-va (gạch nối) mới là cách viết gọn đúng.
Còn câu hỏi Mát-xcơ-va (gạch nối) nghĩa là gì thì trả lời ngắn: đó là tên gọi tiếng Việt của thủ đô nước Nga. Ba âm tiết Mát, xcơ, va ghép lại thành một tên riêng, còn dấu nối không mang nghĩa riêng nào. Nó khác hẳn gạch ngang, thứ luôn mở ra một ý chú thích phía sau.
Trong trường học, hai dấu nằm ở hai bài khác nhau nên ít khi được so trực tiếp với nhau. Dấu gạch ngang được dạy trong môn Tiếng Việt lớp 4 và lớp 5, còn lối phiên âm có gạch nối thì học sinh gặp từ sớm qua tên riêng trong sách. Vì học riêng từng dấu, lúc viết vội tay dễ đặt nhầm dấu này sang chỗ của dấu kia.
Thêm nữa, hai dấu đứng cạnh nhau trên cùng trang giấy, cỡ chữ nhỏ, nhìn gần giống nhau. Mắt đọc lướt chỉ thấy một vạch ngang, không phân biệt dài ngắn, và tay cứ thế gõ tiếp. Đến khi in ra mới thấy chỗ đáng sửa.
Đọc thêm: Bách niên giai lão nghĩa là gì? Cách viết đúng chính tả
Quy định nào đang áp dụng
Quyết định số 1989 ban hành năm 2018 dành Điều 5, chương II cho việc này. Sách giáo khoa và tài liệu dành cho học sinh tiểu học phải phiên âm tên riêng nước ngoài, có gạch nối giữa các âm tiết trong cùng một bộ phận của tên.4 Văn bản dẫn mẫu Mát-xcơ-va (Moscow).4
Phạm vi ấy hẹp hơn nhiều người tưởng. Bậc học cao hơn thì tên riêng viết bằng chữ Latin được giữ nguyên dạng; tên không viết bằng chữ Latin thì viết theo cách viết tiếng Anh.4 Trong bài học của học sinh lớn, thủ đô nước Nga vì thế hiện ra là Moscow, không có gạch nối nào.
Cách làm báo cũng đổi theo. Báo Nhân Dân đã chuyển sang dùng tên riêng gốc, mở ngoặc phiên âm ở lần nhắc đầu tiên, thay vì chỉ phiên âm tiếng Việt như trước.4 Người đọc quen dần với cả hai lối: gặp Mát-xcơ-va ở đây, Moscow ở nơi khác.
Chưa có văn bản riêng của cơ quan nhà nước quy định cách viết Mát-xcơ-va ngoài quy tắc chung ấy. Chọn gạch nối là chọn lối phiên âm quen thuộc, hợp với người đọc phổ thông. Trong văn bản học đường cấp lớn, tên gốc Latin lại là lựa chọn đúng.
Ai cần tra kỹ hơn về dấu ngắt câu trong câu tiếng Việt có thể mở quy tắc dấu câu tiếng Việt; phần ấy nói về dấu câu, không bàn tới tên riêng.

Các tên cùng nhóm gạch nối
Nếu còn băn khoăn Mát-xcơ-va (gạch nối) là gì, hãy nhìn cả nhóm tên phiên âm mà nó đứng: Lê-nin, Lê-nin-grát, Phi-đen Cát-xtơ-rô, La Ha-ba-na, Ru-dơ-ven, I-rê-na Quy-ri, Ê-đi-xơn, Ma-ri Quy-ri, Đi-ô-phan-tôs. Những từ chỉ đồ vật, đơn vị đo phiên âm theo lối cũ cũng vậy: Ra-đi-ô, ki-lô-gam.
Gạch nối từng được dùng rộng hơn thế, cho cả từ ghép thuần Việt. Trong Đường Kách mệnh, Nguyễn Ái Quốc viết “tự-do”, “Việt-Nam”, “Chính-Phủ”.3 Lối ấy từng phổ biến trong quá khứ, nhưng nay đã hẹp lại, ít dùng cho từ ghép thuần Việt. Nó chỉ còn đậm ở tên phiên âm và vài ký hiệu văn bản.
Dãy tên trên cho thấy một lẽ: tên càng xa lạ với người Việt thì càng cần gạch nối, để người đọc ngắt hơi đúng chỗ và đọc trôi. Tên đã quen, đọc liền được, thì dấu ấy cũng thưa dần.
Có một chỗ hay trượt tay: tên ghép bằng gạch nối mà viết hoa từng khúc, như “Mát-Xcơ-Va”, thì lệch với mẫu trong sách. Mẫu dẫn trong Quyết định 1989 viết hoa chữ đầu cả tên, các âm tiết sau để chữ thường.
Đọc thêm: Tháo vát hay tháo vác: từ nào chính xác?
Mẹo nhớ và kiểm tra
Ba mẹo đủ dùng. Thứ nhất, nhìn khoảng trắng: có khoảng trắng hai bên là gạch ngang, không có là gạch nối. Thứ hai, hỏi xem dấu ấy đang làm việc trong từ hay trong câu: trong từ là gạch nối, trong câu là gạch ngang. Thứ ba, đọc thành tiếng: chỗ nào tách được thành một ý riêng thì đó là gạch ngang.
Cặp đầu tiên, về chính cái tên đang bàn. Đúng: “Mát-xcơ-va là thủ đô của nước Nga.” Sai: “Mát–xcơ–va là thủ đô của nước Nga.” Chuyện đi chơi hè: Đúng: “Gia đình tôi định đi Mát-xcơ-va vào hè.” Sai: “Gia đình tôi định đi Mát xcơ va vào hè.”
Tàu chạy ban đêm cũng vậy. Đúng: “Tàu Hà Nội - Hải Phòng chạy ban đêm.” Sai: “Tàu Hà Nội-Hải Phòng chạy ban đêm.” Lời chào bà: Đúng: “– Cháu chào bà ạ!”2 Sai: “- Cháu chào bà ạ!”
Kế hoạch đã duyệt thì viết “giai đoạn 2020–2025”, vì khoảng số dùng gạch ngang dài có khoảng trắng hai bên; viết “giai đoạn 2020-2025” là sai. Ba miền ghi liền một hàng: Đúng: “Bắc - Trung - Nam”. Sai: “Bắc-Trung-Nam”.
Chuyện công ty: Đúng: “Công ty mở chi nhánh ở Mát-xcơ-va.” Sai: “Công ty mở chi nhánh ở Mátxcơva.” Chuyện học hành: Đúng: “Lớp tiếng Nga mở dạ hội Từ Hà Nội đến Mát-xcơ-va.” Sai: “Lớp tiếng Nga mở dạ hội Từ Hà Nội đến Mát- xcơ - va.”
Soát một văn bản dài thì đừng dò bằng mắt từng dòng. Dán bài vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để nó chỉ ra chỗ đáng ngờ, rồi tự quyết theo hai câu hỏi ở trên. Muốn xem các bài khác cùng việc, mở chuyên mục Chính tả.

Nhớ nhanh
- Tên phiên âm nhiều âm tiết: gạch nối, ví dụ Mát-xcơ-va, Lê-nin-grát.
- Liên danh và khoảng số: gạch ngang, ví dụ Hà Nội - Hải Phòng, 22–25°C.
- Ngày tháng năm và ký hiệu văn bản cũng dùng gạch nối ngắn, ví dụ 31-1-2012; gõ xong nhớ soát lại dấu.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Dấu gạch nối (Wikipedia)
- Dấu gạch ngang (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Chính tả tiếng Việt (Wikipedia) ↩
- Quy định khiến sách giáo khoa phiên âm tên riêng nước ngoài (v1.ou.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f