Lúng túng hay núng túng: từ nào chính xác?

Trong hộp thư của tòa soạn, câu hỏi lúng túng hay núng túng quay lại vài lần mỗi tháng, thường kèm một đoạn email đang viết dở. Người gửi không sai nghĩa, chỉ phân vân chữ đầu. Trang này viết lúng túng, chữ l.

Chữ l ở đây không phải chuyện cảm tính. Tiếng Việt có hai phép thử để biết một từ mở đầu bằng L hay N, và cả hai đều đứng về phía chữ l. Phần dưới nói rõ cách viết, nghĩa của từ, rồi cách nhớ.

Lúng túng hay núng túng: từ nào đúng?

Cách viết đúng là lúng túng, chữ l, không phải núng túng. Trên báo chí, mặt chữ này xuất hiện thống nhất. Dạng bắt đầu bằng n thì không thấy ở tiêu đề nào.

Sài Gòn Giải Phóng có tin “Lúng túng quản lý, P2P biến tướng”. Thanh Niên đặt tiêu đề “Lúng túng dán nhãn hàng Việt”. Báo Sức khỏe và Đời sống viết “Phụ huynh lúng túng khi con bị bắt nạt ở trường”.

CafeBiz ghi “Ngân hàng và nhiều bên liên quan lúng túng” trong bài phỏng vấn Chủ tịch ACB Trần Hùng Huy về vướng mắc nhận thế chấp bất động sản. Dân Trí nêu “3 lỗi thí sinh tự do lúng túng khi làm hồ sơ thi THPT Quốc gia”.

Trang 24h có tiêu đề “Lúng túng dạy 2 buổi/ngày: Bộ GD&ĐT sẽ xây dựng chính sách huy động kinh phí”. Báo Công dân Khuyến học viết “Lúng túng trong xây dựng lại tổ hợp” sau khi điều chỉnh môn Lịch sử.

Từ này đã xuất hiện trên nhiều tờ báo thuộc các lĩnh vực như tài chính, hàng hóa, học đường, ngân hàng, thi cử và giáo dục phổ thông, lần nào cũng viết chữ l. Báo in có người soát bài trước khi phát hành, nên mặt chữ ở đó đáng tin hơn những dòng gõ nhanh trên mạng. Thắc mắc lúng túng hay núng túng từ nào đúng, đến đây coi như đã ngã ngũ.

Đọc thêm: Căng thẳng hay căn thẳng: từ nào chính xác?

Lúng túng nghĩa là gì

Lúng túng nghĩa là gì, nhìn cách báo chí dùng từ này là thấy. Từ luôn miêu tả tình huống chưa rõ cách xử lý. Người trong cuộc đứng trước nhiều lựa chọn mà chưa biết chọn đường nào. Nó gắn với người đang gặp việc mới, việc khó, không gắn với vật.

Ở tin quản lý P2P, lúng túng nằm ở phía cơ quan quản lý trước một mô hình biến tướng.^{11 Lúng túng quản lý, P2P biến tướng (dttc.sggp.org.vn)} Trong tin dán nhãn hàng Việt, lúng túng thuộc về doanh nghiệp chưa biết áp quy định mới ra sao. Phụ huynh có con bị bắt nạt ở trường lúng túng vì chưa biết liên hệ ai, nói thế nào.

Ngân hàng và các bên liên quan lúng túng khi xử lý tài sản thế chấp. Thí sinh tự do lúng túng lúc làm hồ sơ thi. Chính quyền và người dân còn lúng túng khi áp dụng luật mới về đất đai, bất động sản.

Ba ví dụ nữa cho thấy từ này hay đi kèm việc triển khai cái mới. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường lúng túng khi dạy 2 buổi/ngày, phải tính chuyện xây dựng chính sách huy động kinh phí. Sau khi điều chỉnh môn Lịch sử, các trường lúng túng trong xây dựng lại tổ hợp môn. Ở chuyện đất đai, chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất còn bất cập nên người dân lúng túng lúc áp dụng. Cái chung của cả ba: quy định đã có, việc phải làm đã rõ, nhưng đường đi cụ thể thì chưa ai vạch sẵn.

Cách dùng ấy cho thấy sắc thái của từ. Lúng túng là biết có việc phải làm nhưng chưa tìm được lối ra, không phải là không biết gì. Người lúng túng thường đang đứng giữa hai hoặc nhiều phương án. Trên CafeF có tin về những nông dân sau hạn mặn, đứng trước lựa chọn trồng lúa hay nuôi tôm mà chưa quyết được. Trồng lúa là đường cũ, nuôi tôm là đường mới, mà nước mặn thì cả hai đều khó.

Một điểm nữa về cách dùng: từ này thường đứng sau chủ thể và trước việc gây ra tình trạng ấy. Phụ huynh lúng túng khi con bị bắt nạt; thí sinh lúng túng khi làm hồ sơ; nông dân lúng túng chọn lúa hay tôm. Cấu trúc ấy lặp lại ở hầu hết các tin, và nó cho thấy từ gắn với hành động cụ thể, không phải trạng thái chung chung.

Xét từng tiếng trong từ. Tiếng “túng” mang nghĩa hết đường xoay, như trong “túng thế”, “cùng túng”. Ghép với “lúng” thành từ láy vần. Đọc lên nghe như có cái gì nghẹn ở cổ họng, đúng cái cảm giác lời nói bị chặn, việc làm bị kẹt. Đây là cách giải nghĩa qua cấu tạo từ và cách dùng thực tế, không phải định nghĩa chép từ một cuốn từ điển cụ thể.

Có một từ gần mặt chữ dễ lẫn vào đây, là “lung tung”. Báo Ngày Nay có bài “Cấm đòi nợ lung tung, cần có mức trần lãi suất vay tiêu dùng”. “Lung tung” viết như thế là đúng, nhưng nó là từ khác, nghĩa là làm việc thiếu suy nghĩ, tùy tiện, không có trật tự. Nó không phải biến thể của “lúng túng”, cũng không phải lỗi chính tả của từ này. Phân biệt được hai từ là bớt một chỗ nhầm: đòi nợ lung tung khác với việc người đi vay lúng túng vì chưa biết trả cách nào.

Hoàn cảnh dùng của từ cũng khá hẹp. Người ta nói lúng túng khi đối diện tình huống thực tế cần quyết: làm hồ sơ, áp luật mới, chọn giống cây, xử lý thế chấp. Ít ai dùng nó cho sở thích hay cảm xúc riêng. Muốn diễn tả tâm trạng nặng hơn, tiếng Việt có “bối rối”; muốn nói trạng thái khổ hơn, có “cùng quẫn”. Lúng túng đứng ở mức vừa: việc chưa thông, người chưa quyết.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay nhầm l với n

Viết nhầm chữ đầu của từ này không phải chuyện cá biệt. Lẫn lộn phụ âm đầu L và N là một trong những lỗi chính tả phổ biến nhất tiếng Việt. Lỗi về phụ âm đầu nói chung chiếm vị trí hàng đầu trong các lỗi chính tả thường gặp. Nên thắc mắc lúng túng hay núng túng vẫn quay lại thường xuyên.

Lý do đầu tiên nằm ở giọng nói. Ở một số nơi, l và n đọc lẫn với nhau; có giọng lại đọc lẫn -n với -ng, nên khi viết dễ nhầm. Hai âm phát ra gần nhau, tai nghe khó phân biệt. Khi viết tay hay gõ bàn phím, chữ đầu dễ chạy theo cái tai đã quen.

Lý do thứ hai đơn giản hơn: hai phím l và n nằm gần nhau trên bàn phím, gõ nhanh thì ngón tay trượt. Người viết vẫn biết từ này, chỉ là tay đi trước đầu một nhịp.

Cả hai phép thử dưới đây đều dựa vào ngữ âm. Phép thứ nhất: L đứng được trước âm đệm, N thì không. Đọc “lưa thưa” rồi đọc “nưa thưa” là thấy ngay một từ có, một từ không. Phép thứ hai: tiếng bắt đầu bằng L có thể láy âm với nhiều phụ âm khác nhau, còn tiếng bắt đầu bằng N gần như chỉ láy được với GI và với trường hợp không có phụ âm đầu. “Lúng túng” là từ láy vần, tiếng đầu là L, nên theo cả hai phép thì chữ đầu thuộc về L.

Gặp một từ láy mà phân vân chữ đầu, bạn thử hai phép trên. Đọc từ ấy kèm một âm đệm xem có xuôi tai không. Rồi thử tìm một từ láy khác mở đầu bằng cùng phụ âm ấy. Mẹo chính tả kiểu này giúp tìm cách viết đúng nhanh, không cần tra từ điển mỗi lần.

Cần nói thêm: chữ n không phải lúc nào cũng sai. Có những từ mở đầu bằng n là chuẩn, như “nung nóng” trong cụm “thuốc lá nung nóng” mà Bộ Y tế đề xuất cấm. Vấn đề chỉ là từng từ một, và với từ đang bàn thì chữ đầu là l.

Dạng bắt đầu bằng n vẫn xuất hiện lẻ tẻ trong bài viết trên mạng. Phần vì thói quen gõ theo tiếng địa phương, phần vì người viết ít có dịp nhìn lại mặt chữ ấy trên giấy. Số lần xuất hiện trên mạng không phải thước đo: một dạng sai được gõ nhiều lần vẫn là sai.

Nhóm lỗi phụ âm đầu là nhóm hay gặp nhất, nên những cặp từ cùng kiểu không hiếm. “Trau chuốt” là cách viết đúng; dạng viết chữ “ch” ở đầu là sai. “Áy náy” mới đúng, còn “áy láy” và “náy láy” đều sai. Một từ mà có tới ba dạng, thấy mặt chữ dễ rối thế nào.

Chuyện nhầm chính tả phổ biến đến mức chương trình “Ai Là Triệu Phú” từng đặt câu hỏi yêu cầu tìm từ viết đúng trong bốn lựa chọn “Chằn chọc - Chằn trọc - Trằn chọc - Trằn trọc”. Đáp án đúng là “trằn trọc”, và câu hỏi này khiến nhiều khán giả lúng túng.^{22 Câu hỏi "Ai Là Triệu Phú" yêu cầu tìm từ viết đúng chính tả khiến nhiều khán giả lúng túng (hoahoctro.tienphong.vn)} Một câu hỏi về chính tả làm khán giả lúng túng, mà từ dùng để miêu tả họ lại là từ đang bàn ở bài này.

Những cặp như vậy gom về một chỗ thì học nhanh hơn. Có những bản hướng dẫn quy tắc chính tả tiếng Việt khá chi tiết; đọc để nắm quy tắc chung, còn từng từ thì vẫn nên đối chiếu cách viết đang dùng.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Soát chính tả khi viết văn bản

Trước khi gửi email cho sếp, nộp tờ trình, hay đăng thông báo cho phụ huynh, dành một phút rà lại những từ có phụ âm đầu dễ nhầm. Cách làm là đọc thành tiếng từng câu. Chỗ nào tai ngập ngừng thì dừng lại tra.

Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới làm việc đó ngay trên điện thoại: gõ từ vào, xem kết quả, rồi sửa. Việc kiểm tra chính tả tiếng Việt tự động cũng được đặt thành một bài toán riêng trong nghiên cứu.

Soát như vậy không phải chỉ để cho đẹp. Một tờ trình có lỗi chính tả khiến người đọc mất vài giây để đoán ý. Với văn bản công việc, vài giây ấy đủ làm giảm sự chỉn chu của cả nội dung. Ngược lại, một email sạch lỗi cho thấy người viết tôn trọng người đọc.

Chuyện chuẩn chính tả được quan tâm ở tầm cao hơn từng cá nhân. Có giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt, vì thực tế viết sai vẫn tồn tại dai dẳng, từ văn bản hành chính tới mạng xã hội. Chừng nào chuẩn ấy chưa có, người viết vẫn phải tự lo. Cách tự lo hiệu quả nhất là nắm quy tắc phân biệt l và n cùng các nhóm lỗi mình hay mắc.

Nhớ nhanh

Ba điều đáng nhớ gói trong mấy dòng. Câu hỏi lúng túng hay núng túng đúng chính tả đã có đáp án: viết là lúng túng, chữ l, vì nhiều tiêu đề báo ở các lĩnh vực khác nhau đều dùng như vậy. Nghĩa của từ là đứng trước việc khó mà chưa tìm được lối ra, khác với “lung tung” là làm tùy tiện. Cách phân biệt L với N dựa vào hai phép thử: L đứng trước âm đệm được, L tạo từ láy với nhiều phụ âm, còn N thì không.

• Viết đúng là “lúng túng”; dạng bắt đầu bằng n không thấy dùng trên báo chí.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.