Chính tả
Lì xì hay lì sì: từ nào chính xác?
Đang gõ thiệp chúc Tết, nhiều người dừng lại phân vân chữ sau “lì” là s hay x. Từ điển tiếng Việt chỉ ghi nhận “lì xì”, nghĩa mừng tuổi bằng tiền; “lì sì” là cách viết nhầm do lẫn âm s và x.
Đang gõ thiệp chúc Tết hay nhắn tin mừng tuổi, bạn dừng lại giữa chừng: chữ sau “lì” là s hay x? Câu hỏi lì xì hay lì sì có đáp án gọn: “lì xì”. Từ điển tiếng Việt chỉ ghi nhận cách viết này với nghĩa mừng tuổi ngày Tết, còn “lì sì” không có trong mục từ nào.
Thắc mắc ấy thường nảy ra đúng lúc phải viết thiệp, đăng ảnh phong bao hay trả lời tin nhắn của họ hàng. Người nói giọng các tỉnh miền Bắc khó phân biệt hai âm “s” và “x” khi nghe, nên nghe ai đó nói “lì xì” rồi ghi lại thành “lì sì” là chuyện dễ hiểu.
Cuốn từ điển do Viện Ngôn ngữ học, Trung tâm Từ điển học biên soạn định nghĩa “lì xì” là mừng tuổi bằng tiền, kèm ví dụ “tiền lì xì cho các cháu ngày mùng một Tết”. Không mục từ nào ghi “lì sì”, nên văn bản, tin nhắn hay thiệp chúc đều nên theo cách viết có trong từ điển.
Lì xì hay lì sì: cách viết đúng
Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, 2010) ghi “lì xì” với nghĩa mừng tuổi bằng tiền.2 “Lì sì” thì không nằm ở mục từ nào. Cách viết có trong từ điển là cách nên theo khi soạn thiệp, đăng bài hay nhắn tin chúc Tết.
PGS.TS Phạm Văn Tình cho biết có người đọc từ này thành “lầy xì”; ban đầu nó chỉ thấy ở miền Nam, chủ yếu vùng Chợ Lớn - Sài Gòn, sau lan dần ra toàn quốc.2 Biến thể phát âm ấy không đổi cách viết chuẩn trong văn bản. Nghe quen “lầy xì” cũng không vì thế mà ghi “lầy xì” lên phong bao.
Thiệp chúc Tết, tin nhắn hay bài đăng mạng xã hội nên thống nhất một cách. Chọn “lì xì” giúp người đọc khỏi dừng lại phân vân, nhất là với ai đang tìm lời giải cho thắc mắc lì xì hay lì sì. Một chữ viết đúng, cả tấm thiệp đọc lên đã thấy chỉn chu. Trong nhà, nếu ông bà, bố mẹ và con cháu cùng viết một kiểu thì phong bao trao tay cũng liền mạch hơn.
Cần tra thêm những cặp dễ nhầm khác, có thể xem chuyên mục Chính tả để đối chiếu trước khi đăng bài hay gửi tin nhắn.
Lì xì nghĩa là gì: gốc từ “lợi thị”
Muốn hiểu lì xì nghĩa là gì, phải lần về gốc từ. “Lì xì” là người Việt đọc theo âm Quảng Đông (Trung Quốc); viết ra chữ Hán - Việt là “lợi thị”, nghĩa là điều tốt lành, có lợi lộc, có vận may, vận tốt, PGS.TS Phạm Văn Tình giải thích như vậy.2 Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cũng cho rằng từ này gốc Trung Quốc, phát âm “Lợi Thị” (lãi chợ), người Việt đọc lệch dần thành “lì xì”.
Cao Sơn giải thích “lì xì” tiếng chữ là “lợi thị”, đọc theo âm Quảng Đông, Triều Châu thành “Lê, i, xị”. Từ này chỉ tiền người ta cho, tặng vào dịp đầu năm, lúc khai trương, và cả lễ thành hôn, chứ không bó hẹp trong Tết Nguyên đán.
Nghĩa “lợi thị” gói trong hai chữ: điều tốt lành, có lợi lộc, có vận may.2 Gốc “lãi chợ” mà Nguyễn Hùng Vĩ nhắc tới cũng nằm trong mạch ấy. Người xưa cầu lợi lộc, cầu may đầu năm, rồi cái tên ấy theo chân người Hoa sang vùng Chợ Lớn, hòa vào tiếng Việt.
Từ gốc ấy giải thích vì sao “lì xì” dùng cả ngoài dịp Tết. Người ta còn dùng từ này khi khai trương cửa hàng, khi đám cưới, khi mừng thọ hay mừng nhà mới, bởi điều gửi gắm vẫn là chữ “lợi” và chữ “may”.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Phong bao đỏ và ý nghĩa lì xì
“Lì xì” là tục người lớn mừng tuổi trẻ con, đặt tiền vào những chiếc phong bì đỏ, hàm ý chúc bé mạnh khỏe, ngoan ngoãn trong năm mới. Bên trong phong bao là một số tiền nhỏ, thay cho lời chúc may mắn, mạnh khỏe, thành công trong công việc, học tập mà người lớn muốn gửi đến các em.1
Tục lệ này không riêng Việt Nam. Nó phổ biến ở nhiều nước Á Đông; ở Trung Quốc, phong bao ấy gọi là “hồng bao” và dùng cả ngoài dịp Tết. Cách gọi khác nhau nhưng ý nghĩa chung vẫn là trao nhau lời chúc tốt lành đầu năm.
Đời sống gần đây có thêm nhiều cách trao phong bao. Chuyển đổi số cho phong tục lì xì đầu năm đang được thúc đẩy qua phong bì điện tử. Giới trẻ Singapore đón Tết theo hướng “chuẩn xanh”, dùng bao lì xì làm bằng vải tái chế. Trước Tết Nguyên đán Canh Tý, từng có loại tiền lì xì in hình chuột hút khách.
Số tiền trong phong bao không phải điều quan trọng nhất. Điều người lớn gửi gắm là lời chúc đầu năm. Khi nhận hay tặng, nên nhìn vào ý nghĩa ấy thay vì so đo mệnh giá.
Đọc thêm: Trơ trọi hay trơ chọi: từ nào chính xác?
Lì xì và mừng tuổi khác nhau thế nào
Phạm vi của “lì xì” rộng hơn tên gọi “mừng tuổi”. Mọi hình thức phong bao như mừng tuổi, mừng thọ, mừng nhà mới, mừng lên chức, lên lương, mừng sinh nhật đều có thể gọi là lì xì, PGS.TS Phạm Văn Tình cho biết.2 Dùng từ “mừng tuổi” thì phạm vi hẹp hơn nhiều.2
Ở miền Trung, ông bà cha mẹ, người tôn trưởng cho con cháu tiền mới vào dịp Tết gọi là “tiền mừng tuổi”; tục mừng tuổi phổ biến ở miền Nam ngày Tết. “Lì xì” được dùng rộng hơn, gồm cả những dịp không phải Tết.
Vậy nếu chỉ nói về tiền mừng tuổi ngày Tết, cả “lì xì” và “mừng tuổi” đều dùng được. Nhưng khi nói về phong bao trong đám cưới, khai trương hay mừng thọ, nên dùng “lì xì” để câu rõ nghĩa. Hiểu được phạm vi này cũng là cách trả lời gọn cho câu hỏi lì xì là gì trong từng hoàn cảnh.
Vì sao hay nhầm s và x
Hai phụ âm “s” và “x” thường bị lẫn lộn, đặc biệt với người nói giọng các tỉnh miền Bắc. Nhiều người viết theo thói quen phát âm nên ghi “lì sì” thay vì “lì xì”. Ba mẹo dưới đây giúp nhớ lâu hơn.
Nhớ bằng nghĩa trước hết. “Lì xì” gốc “lợi thị”, chữ “lợi” là lợi lộc, may mắn.2 Cách nói vui trong nhà: tiền lì xì là tiền “xì” ra cho con cháu lấy lộc đầu năm, nên chữ sau phải viết bằng phụ âm x, chứ không phải “sì”.
So với từ cùng nhóm cũng ra. Theo VnDoc, “xì” có nghĩa động từ là hơi bị nén thoát mạnh ra theo khe hẹp, như bóng bị xì hơi, xì lốp xe. Theo trang vanvn.net, “xầm xì” là từ đúng chính tả, “sầm sì” là cách viết sai do nhầm lẫn “s” và “x”. Một loạt từ quen dùng đều viết x.
Cuối cùng là tự soát. Viết từ ra giấy, đọc to lên, rồi đối chiếu với hai từ chuẩn vừa nêu: “xầm xì” và “đen sì”. Thấy chữ “sì” xuất hiện ở vị trí đáng lẽ là “xì” thì sửa ngay. Muốn nắm chắc quy tắc chung của nhóm này, xem bài phân biệt s và x.
Ví dụ câu đúng, câu sai
Dưới đây là tám cặp câu đời thường, câu đầu viết đúng, câu sau viết sai; chỗ sai đều nằm ở chữ “sì” đáng lẽ phải là “xì”.
Mẹ đưa phong bao cho bé: “Con chúc ông bà rồi nhận tiền lì xì nhé.” / Mẹ đưa phong bao cho bé: “Con chúc ông bà rồi nhận tiền lì sì nhé.”
Sáng mùng một, cả nhà quây quần mừng tuổi và lì xì cho các cháu. / Sáng mùng một, cả nhà quây quần mừng tuổi và lì sì cho các cháu.
Chị gửi thiệp chúc Tết kèm dòng “Chúc em năm mới nhiều lì xì”. / Chị gửi thiệp chúc Tết kèm dòng “Chúc em năm mới nhiều lì sì”.
Cửa hàng khai trương, đối tác tặng phong bao lì xì lấy may. / Cửa hàng khai trương, đối tác tặng phong bao lì sì lấy may.
Lớp mẫu giáo tổ chức trò chơi nhận lì xì cho các bé cuối buổi. / Lớp mẫu giáo tổ chức trò chơi nhận lì sì cho các bé cuối buổi.
Anh đồng nghiệp nhắn trong nhóm chat: “Năm nay lì xì ít thôi, vui là chính.” / Anh đồng nghiệp nhắn trong nhóm chat: “Năm nay lì sì ít thôi, vui là chính.”
Bà ngoại gói sẵn mấy phong bao lì xì để các cháu đến chơi. / Bà ngoại gói sẵn mấy phong bao lì sì để các cháu đến chơi.
Nhà trai in dòng “lì xì” lên thiệp cưới để khách mừng. / Nhà trai in dòng “lì sì” lên thiệp cưới để khách mừng.
Cả tám câu đều cho thấy chữ “sì” chen vào chỗ không thuộc về nó. Đọc lại một lượt trước khi gửi, lỗi lì xì hay lì sì ấy hiện ra rất rõ.
Đọc thêm: Giẻ lau hay rẻ lau: từ nào chính xác?
Áp lực so đo tiền lì xì
Mừng tuổi ngày càng giống một nghĩa vụ, người lớn so đo số tiền cho bao nhiêu là đủ. Câu hỏi “có nên so đo tiền lì xì như tiền đi đám cưới không” vì thế xuất hiện mỗi dịp Tết, khi người ta phải tính toán cho đủ các cháu, đủ các mối quan hệ.
Đối chiếu với chi phí đám cưới mới thấy chuyện này khập khiễng. Tiền mừng cưới thường tính theo suất ăn và mối quan hệ, còn phong bao đỏ ngày Tết vốn chỉ để gói lời chúc. Lấy thước đo của đám cưới áp vào lì xì là tự tạo áp lực không cần thiết.
Điều đáng lo hơn là những chiêu trò lừa đảo tiền lì xì, lừa đảo đổi tiền xuất hiện nhiều vào dịp Tết Nguyên đán. Người nhận tin nhắn, đường liên kết xin lì xì hay đề nghị đổi tiền nên cảnh giác, kiểm tra kỹ trước khi làm theo.
Khi đã hiểu “lì xì” nghĩa là gì, có thể thấy tiền trong phong bao chỉ tượng trưng.2 Giữ được ý nghĩa ấy giúp việc mừng tuổi nhẹ nhàng hơn, và một phong bao đỏ trao tay kèm câu chúc ngắn còn đọng lại lâu hơn con số bên trong.
Cách viết có trong từ điển là “lì xì”. Trước khi gửi thiệp hay tin nhắn, có thể soát nhanh bằng ô Kiểm tra chính tả của trang; cần câu chúc hay thì xem mục lời chúc Tết.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Viết “lì sì” có bị coi là sai chính tả không?
Có, vì không mục từ nào của từ điển ghi nhận “lì sì”. Người đọc quen chính tả sẽ nhận ra ngay đây là cách viết nhầm. Khi phát hiện, chỉ cần sửa chữ “sì” thành “xì” là xong.
“Lì xì” dùng trong hoàn cảnh nào?
Ngoài mừng tuổi ngày Tết, từ này còn gói cả phong bao mừng thọ, mừng nhà mới, lên chức, sinh nhật.2 Ở miền Trung người ta quen nói “tiền mừng tuổi”, còn “lì xì” là cách gọi phổ biến ở miền Nam trước khi lan ra cả nước.
Có cách nào để không nhầm “lì xì” với “lì sì” nữa không?
Nhớ chữ sau là “xì” với phụ âm x, đọc to khi viết để tự soát.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.