Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Lãnh hay lảnh: từ nào chính xác?

Lãnh hay lảnh? Cả hai chữ đều có trong tiếng Việt, nhưng nói về thái độ thờ ơ thì phải viết “lãnh đạm” với dấu ngã; “lảnh” dấu hỏi chỉ dùng tả tiếng cao, trong như “lảnh lót”, “lanh lảnh”.

8 phút đọc

Trên bàn phím điện thoại, dấu ngã nằm xa tay hơn dấu hỏi, nên tin nhắn gửi vội hay rơi mất dấu. Chữ “lãnh” vì thế mà thành “lảnh” trong không ít câu, dù người viết chẳng hề muốn nói tới âm thanh nào.

Lãnh đạm hay lảnh đạm: từ nào đúng

Khi ai đó hỏi lãnh đạm hay lảnh đạm mới đúng, câu trả lời nằm ở chữ đầu: viết dấu ngã. Cụm “lảnh đạm” không mang nghĩa thờ ơ, gặp trong văn bản thì gần như luôn là lỗi dấu.

Lãnh đạm là gì? Đó là thái độ thiếu cảm xúc, thiếu quan tâm tới người và việc quanh mình. Cách giải thích quen thuộc xếp lãnh đạm cùng nhóm với thờ ơ và mặc kệ, đều chỉ sự thiếu cảm giác, cảm xúc hoặc mối quan tâm về điều gì đó.3 Một người lãnh đạm thường ít để tâm tới đời sống tình cảm, xã hội, tinh thần hay thế giới xung quanh.3

Xét từng tiếng, “đạm” nghĩa là nhạt, mờ, ít; ghép với “lãnh” là lạnh, cụm từ gợi vẻ lạnh nhạt trong cách cư xử. Sắc thái khá nặng: gọi ai đó lãnh đạm thường là lời nhận xét trái ý, khác hẳn “ít nói” hay “điềm tĩnh” vốn trung tính.

Đừng lẫn với “lạnh nhạt”. Từ này cũng có thật, nói về quan hệ xa dần, nhưng chữ đầu là “lạnh” chỉ nhiệt độ, viết dấu nặng. Còn “thờ ơ” là không chú ý tới việc đang diễn ra, “mặc kệ” hàm ý buông xuôi, phó mặc. Ba từ gần nghĩa, chọn từ nào tùy câu, riêng dấu ngã ở chữ “lãnh” thì không đổi.

Lãnh đạm hay lảnh đạm đúng chính tả? Câu hỏi này chỉ có một đáp án, và đáp án ấy không phải chuẩn riêng của một vùng hay một cuốn sách. Các từ điển tiếng Việt đều ghi “lãnh đạm” với dấu ngã; “lảnh” chỉ xuất hiện trong nhóm từ tả tiếng. Trong thư từ, bài luận hay tin nhắn công việc, cứ viết dấu ngã là yên tâm.

Vì sao hay viết nhầm? Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc gần như nhau, tai không phân biệt được thì tay viết theo cảm tính. Ba giọng Bắc, Trung, Nam cũng khác nhau về thanh điệu: giọng Bắc có đủ 6 thanh, giọng Trung và Nam chỉ còn 5.1

Chuyện còn rối hơn ở tầng lý thuyết. Chính tả tiếng Việt vẫn đang được nghiên cứu, chuẩn hóa cho toàn quốc, và vẫn còn điểm tranh luận, chưa nhất quán.2 Thời kỳ 1954–1975, hai miền từng viết khác nhau trong cách ghi âm và ký tự. Đã có giáo sư ngôn ngữ học đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Lỗi một dấu vì thế là chuyện ai cũng gặp, không nói gì về trình độ người viết.

Số thanh điệu của ba giọng Bắc, Trung, Nam.
Giọng vùng miền Số thanh điệu
Bắc Bộ 6
Trung Bộ 5
Nam Bộ 5

Lãnh hay lảnh: phân biệt hai chữ

Chữ “lãnh” dấu ngã là yếu tố Hán Việt, mang ba nghĩa: nhận, dẫn, lạnh. Nghĩa “nhận” có trong lãnh hội, nhận lãnh, bảo lãnh; nghĩa “dẫn” có trong lãnh đạo, lãnh tụ, nhà lãnh đạo; nghĩa “lạnh” nằm trong lãnh đạm. Báo chí dùng chữ này đúng dấu ngã: “Lãnh đạo Đảng, Nhà nước vào Lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh”, “Lãnh đạo Cục Hàng không” bàn về Bamboo Airways.

Chữ “lảnh” dấu hỏi là từ thuần Việt, tả âm thanh cao, trong và vang. Tiếng chim hót lảnh lót, tiếng cười lanh lảnh của lũ trẻ là hai chỗ gặp nhiều nhất. Ngoài nhóm này, “lảnh” hầu như không đứng một mình với nghĩa nào khác.

Quy tắc nằm sau cặp từ này thuộc nhóm dấu hỏi và dấu ngã: dấu hỏi thường gặp ở từ thuần Việt, dấu ngã thường gặp ở từ Hán Việt. Lỗi đánh nhầm hai dấu rất phổ biến, chẳng hạn “chẳng lẽ” bị viết thành “chẵng lẽ”. Gói cách nhận nhanh vào một câu: nói về lòng người, quyền hạn hay đất đai thì dấu ngã; tả tiếng kêu trong veo thì dấu hỏi.

Tám cặp câu dưới đây lấy từ cảnh quen: gia đình, công việc, trường lớp, ngày Tết. Dòng đầu viết đúng, dòng sau viết sai để đối chiếu.

  • Đúng: Anh ấy trả lời tin nhắn rất lãnh đạm, hỏi gì cũng nhận một chữ. — Sai: Anh ấy trả lời tin nhắn rất lảnh đạm, hỏi gì cũng nhận một chữ.
  • Đúng: Đường biên giới phân định lãnh thổ giữa các nước. — Sai: Đường biên giới phân định lảnh thổ giữa các nước.
  • Đúng: Buổi họp đầu năm, lãnh đạo công ty công bố kế hoạch mới. — Sai: Buổi họp đầu năm, lảnh đạo công ty công bố kế hoạch mới.
  • Đúng: Người thân ở quê đứng ra bảo lãnh cho anh vay vốn mở tiệm. — Sai: Người thân ở quê đứng ra bảo lảnh cho anh vay vốn mở tiệm.
  • Đúng: Cô nhận lãnh nhiệm vụ phụ trách sạp hàng Tết của lớp. — Sai: Cô nhận lảnh nhiệm vụ phụ trách sạp hàng Tết của lớp.
  • Đúng: Tiếng cười lanh lảnh của lũ trẻ làm căn nhà Tết ấm hẳn lên. — Sai: Tiếng cười lanh lãnh của lũ trẻ làm căn nhà Tết ấm hẳn lên.
  • Đúng: Đơn xin thị thực nộp tại cơ quan lãnh sự của nước sở tại. — Sai: Đơn xin thị thực nộp tại cơ quan lảnh sự của nước sở tại.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Trên bàn gỗ cạnh cửa sổ có chiếc khay mây đựng hai chén men trắng, một ấm trà nhỏ đặt trên khăn vải gấp
Trên bàn gỗ cạnh cửa sổ có chiếc khay mây đựng hai chén men trắng, một ấm trà nhỏ đặt trên khăn vải gấp, bên cạnh là ghế gỗ trống, ánh sáng ban mai chiếu vào.

Mẹo nhớ và câu hỏi thường gặp

Khi phân vân, thay thử một từ trong nhóm Hán Việt đã nêu vào câu, chẳng hạn “lãnh đạo” hay “lãnh thổ”. Nếu câu đọc vẫn thuận tai, nghĩa vẫn nguyên vẹn, thì viết dấu ngã. Cách thay từ này cũng giúp bắt được lỗi kiểu “chẵng lẽ” thay cho “chẳng lẽ”.

Mẹo thứ hai dựa vào nghĩa, đúng như câu tóm ở trên: lòng người thì dấu ngã, tiếng kêu thì dấu hỏi. Không cần nhớ gốc từ, chỉ cần tự hỏi câu này đang nói về cái gì.

Người hay soạn văn bản hành chính nên luyện tay bằng bài tập điền từ vào chỗ trống với hai ba lựa chọn. Làm vài chục câu, mắt quen mặt chữ đúng, phản xạ nhanh hơn khi viết thật. Đọc thành tiếng cũng là cách tốt: đọc chậm, bật rõ thanh hỏi và thanh ngã thay vì đọc lướt.

Trước khi gửi văn bản quan trọng, dán đoạn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để rà một lượt. Mấy giây ấy tiết kiệm cả lần phải giải thích với sếp hay với thầy cô.

Vài câu hỏi vẫn được tra nhiều. Lãnh hay lạnh khác nhau ở đâu? “Lãnh” dấu ngã là yếu tố Hán Việt nghĩa nhận, dẫn, lạnh; “lạnh” là từ thuần Việt chỉ nhiệt độ thấp, như nước lạnh, tay lạnh. Với “lãnh đạo hay lảnh đạo”, báo chí luôn viết dấu ngã, “lảnh đạo” là lỗi dấu. “Bảo lãnh hay bảo lảnh” cũng vậy: chuẩn là bảo lãnh, như khi người thân đứng ra cam kết với ngân hàng cho mình vay vốn.

Với “lãnh vực hay lảnh vực”, dạng đúng là “lãnh vực” dấu ngã, “lảnh vực” là lỗi dấu; nhiều người hiện viết “lĩnh vực” với chữ “lĩnh”. Còn cặp “lanh lảnh”: tả tiếng cười, tiếng chuông trong veo thì viết “lanh lảnh”, cả hai chữ đều dấu hỏi; “lanh lãnh” sai vì chữ “lãnh” dấu ngã không dùng cho nghĩa âm thanh. “Nhận lãnh hay nhận lảnh” cũng theo lối ấy: nhận lãnh dấu ngã, nghĩa là nhận lấy một việc, một trách nhiệm.

Cặp lãnh hay lảnh không đứng một mình; gần như mọi từ trong nhóm Hán Việt kể trên đều có phiên bản viết nhầm với dấu hỏi. Chuyên mục Chính tả của trang còn nhiều cặp hỏi–ngã khác được phân tích theo cùng lối.

Nhớ nhanh

Ghi một câu cho chắc: “lãnh” dấu ngã đi với các từ Hán Việt, “lảnh” dấu hỏi chỉ tả tiếng cao, trong. Cả nhóm chữ “lãnh” đều viết dấu ngã: lãnh đạo, lãnh thổ, bảo lãnh, nhận lãnh, lãnh sự. Trước khi gửi văn bản quan trọng, bạn nên rà lại một lượt bằng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com