Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Lãng phí hay lảng phí: từ nào chính xác?

Lãng phí hay lảng phí? Cách viết đúng chính tả là “lãng phí” với dấu ngã; “lảng phí” và “lãn phí” không phải từ tiếng Việt. Từ này chỉ việc dùng tiền, thời gian, nguồn lực vào những điều không cần thiết, không đáng giá.

11 phút đọc

Lãng phí hay lảng phí? Trả lời ngắn gọn: chỉ “lãng phí” với dấu ngã mới đúng chính tả, còn “lảng phí” và “lãn phí” không phải từ tiếng Việt. Đĩa thức ăn bỏ lại sau bữa cơm, món đồ mua xong cất xó, cơ hội vuột mất vì cứ chờ đợi: tất cả đều gọi bằng một từ ấy.

Chữ này có mặt khắp đời sống, từ bữa cơm gia đình đến quyết định lớn như chuyện giữ hay chuyển cảng Tiên Sa. Viết đúng chữ ấy cũng là viết đúng một điều ai cũng gặp mỗi ngày.

Lãng phí hay lảng phí: từ nào đúng

Các nguồn tra cứu chỉ ghi một mục duy nhất: “lãng phí”, dấu ngã. Từ điển tiếng Việt (Hồ Ngọc Đức) chép đúng như vậy, và ba bộ từ điển song ngữ cũng theo cách viết ấy. Không nơi nào ghi “lảng phí”.

Vậy khi tự hỏi lãng phí hay lảng phí, từ nào đúng, câu trả lời gọn là: chỉ “lãng phí” mới đúng. “Lãn phí” sai ngay ở chữ “lãn”; còn “lạng phí” với “loãng phí” thỉnh thoảng cũng lọt vào khi gõ nhanh. Cả ba đều phải sửa lại thành “lãng phí”.

Cần nói rõ mức độ. Các dạng sai này mới được ghi nhận qua số lần xuất hiện, chưa qua phép thử trên báo chí hay trong ngữ cảnh thực tế, nên đừng vội nói ai cũng viết sai hay chữ này luôn luôn bị nhầm. Điều chắc chắn là văn bản chuẩn chỉ dùng một cách viết.

Quy luật ấy không riêng gì cặp lãng, lảng. Cặp “lãn công” và “lãng công” cũng vậy: “lãn công” mới là từ đúng, còn “lãng công” sai chính tả, vô nghĩa, không được ghi trong bất cứ sách tra cứu nào. Hai cặp cùng mắc lỗi dấu thanh, nhớ được cặp này thì cặp kia cũng dễ nhớ.

Muốn soát thêm những cặp khác, bạn xem các bài trong chuyên mục Chính tả của chucmungnammoi.com.

Lãng phí nghĩa là gì

Lãng phí là gì? Đó là dùng tiền bạc, thời gian, sức lực hay tài nguyên cho những thứ không cần thiết, không đáng giá so với cái bỏ ra. Mua một món đồ rồi cất xó, mở đèn cả ngày trong nhà vắng người, nấu quá nhiều cơm rồi đổ đi: tất cả đều là lãng phí.

Ranh giới giữa một khoản chi đáng giá và một khoản lãng phí nằm ở chỗ giá trị nhận lại có tương xứng với tiền bỏ ra hay không. Một sản phẩm chăm sóc da như toner có thể là khoản đầu tư hợp lý nếu nó thật sự tạo ra khác biệt; nếu chỉ nằm im trên kệ sau vài lần dùng thử, số tiền ấy đã thành lãng phí.

Từ này dùng được ở nhiều quy mô. Ở tầm vĩ mô, lãng phí ngân sách chỉ tình trạng chi ngân sách tăng còn thu không bù nổi chi, gây hao hụt lớn.9 Ở tầm cá nhân, có cách nói “lãng phí cuộc đời vào chữ đợi”, ý nói để thời gian và cơ hội trôi qua vì cứ chờ đợi mà không hành động.

Trong câu, lãng phí thường đứng làm vị ngữ, đi kèm các từ như tiền, thời gian, cơ hội, tài nguyên: “Đừng lãng phí tuổi trẻ”, “Cần tránh lãng phí tài nguyên”. Sắc thái của từ nghiêng về phê bình nhẹ, nhắc người nghe xem lại cách mình tiêu tiền và dùng thời gian.

Lãng phí là động từ hay tính từ? Là động từ. Wiktionary tiếng Việt xếp “lãng phí” vào loại động từ, nghĩa là “Làm tốn kém, hao tổn một cách vô ích”; mục từ này không ghi “lãng phí” là tính từ. Ví dụ: mở máy lạnh cả đêm mà cửa sổ vẫn mở toang là lãng phí điện.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một phụ nữ trung niên ngồi nghiêng cạnh bàn gỗ nói vào micro, trên bàn có chén trà bốc khói và đĩa trái cây cắt sẵn
Người phụ nữ trung niên ngồi quay lưng trước bàn gỗ nói vào micro, bên cạnh có chén trà và đĩa trái cây, sau lưng là quạt đứng.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân chính nằm ở dấu thanh. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc gần như nhau, nên “lãng” và “lảng” nghe không khác mấy, viết ra cũng dễ theo thói quen miệng. Đây là lý do của cả một nhóm từ nhầm dấu, không riêng gì chữ lãng phí.

Lỗi dấu thanh đáng lưu tâm ở chỗ nó có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ. “Lãng” với dấu ngã ghép với “phí” thành một từ có nghĩa; đổi sang dấu hỏi hay dấu nặng, cụm chữ ấy lập tức rời khỏi vốn từ tiếng Việt.

Một lý do nữa đến từ thói quen gõ nhanh trên điện thoại. Khi gõ không dấu rồi chọn lại, các dạng “lãn phí”, “lạng phí”, “loãng phí” dễ lọt qua vì máy không phải lúc nào cũng cảnh báo. Với văn bản quan trọng, nên soát lại dấu của chữ này bằng mắt.

Cách khắc phục cũng đơn giản. Khi soát bài, đọc chậm từng âm tiết thay vì lướt cả câu, vì đọc nhanh thì tai tự động bỏ qua chỗ sai, mắt cũng theo đó mà bỏ sót. Từ nào còn phân vân thì tách riêng ra viết lại một lần để kiểm tra dấu, chẳng hạn viết riêng chữ “lãng” rồi mới ghép với “phí”. Ở những nơi cách phát âm làm hai thanh hỏi, ngã nghe gần giống nhau thì phần dấu càng cần soát kỹ khi viết.

Mẹo nhớ đơn giản: chỉ dấu ngã mới tạo ra từ có nghĩa; đổi sang dấu hỏi thì cụm chữ ấy không còn nghĩa gì. Câu hỏi lãng phí hay lảng phí đúng chính tả, suy cho cùng, chỉ xoay quanh một dấu thanh. Muốn chắc thì tra lại trước khi gửi bài.

Đọc thêm: Căng thẳng hay căn thẳng: từ nào chính xác?

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây giúp bạn đối chiếu ngay. Mỗi dòng có câu viết đúng bằng “lãng phí” và câu viết sai bằng một dạng biến thể, kèm chú thích.

  • Đúng: Những ngày gần Tết nhà nào cũng mua nhiều, lại bảo quản thực phẩm không đúng cách, thức ăn dễ thành lãng phí. — Sai: …dễ dẫn đến lãn phí (sai dấu, phải là lãng phí).
  • Đúng: Cần tránh lãng phí tài nguyên. — Sai: Cần tránh lạng phí tài nguyên (viết sai, phải là lãng phí).
  • Đúng: Đừng lãng phí cuộc đời vào chữ đợi. — Sai: Đừng lảng phí cuộc đời vào chữ đợi (sai dấu, phải viết là lãng phí).
  • Đúng: Cả nhà ăn hết cơm nấu hôm nay là tránh được lãng phí. — Sai: Cả nhà ăn hết cơm nấu hôm nay là tránh được lãn phí (sai dấu ở âm tiết đầu).
  • Đúng: Để máy tính mở cả đêm không tắt là lãng phí điện. — Sai: Để máy tính mở cả đêm không tắt là lạng phí điện (viết sai, đúng phải là lãng phí).
  • Đúng: Sổ tiết kiệm giúp gia đình bớt lãng phí tiền cho những khoản không cần thiết. — Sai: Sổ tiết kiệm giúp gia đình bớt loãng phí tiền cho những khoản không cần thiết (viết sai, đúng phải là lãng phí).
  • Đúng: Học một buổi rồi bỏ sách vào ngăn kéo là lãng phí công sức của chính mình. — Sai: Học một buổi rồi bỏ sách vào ngăn kéo là lãn phí công sức của chính mình (sai dấu, phải là lãng phí).
  • Đúng: Cửa hàng thu gom đồ cũ để giảm lãng phí tài nguyên trong khu phố. — Sai: Cửa hàng thu gom đồ cũ để giảm lạng phí tài nguyên trong khu phố (viết sai, đúng phải là lãng phí).
Một người phụ nữ đứng quay lưng bên chiếc xe gỗ chất rau xanh và trái cây chín
Một người quay lưng đứng cạnh xe gỗ chất rau xanh và trái cây chín trong con ngõ chiều tối, có ghế đẩu thấp và chậu cây.

Các cặp dễ nhầm cùng nhóm

Nhóm cặp nhầm dấu hỏi, ngã có “lãn công” và “lãng công”: “lãn công” đúng, “lãng công” sai hẳn, vô nghĩa. Cặp lãng, lảng ở bài này cũng thuộc kiểu một bên đúng, một bên không tồn tại trong vốn từ.

Nhóm nhầm âm đầu có cặp “trau chuốt”: chỉ cách viết với “tr” mới đúng, còn cách viết với “ch” là sai vì nhầm hai âm này. Cặp “giả thuyết” và “giả thiết” lại khác: cả hai đều đúng chính tả nhưng nghĩa khác nhau, không thể tùy tiện đổi chỗ.5

Còn cặp “trổ bông” và “trỗ bông” lại là trường hợp hiếm: cả hai cách viết đều đúng chính tả và là hai từ đồng nghĩa. Nhìn bốn cặp này cùng cặp lãng phí, thấy rõ mỗi cặp có số phận riêng, nên khi phân vân thì tra từ điển thay vì đoán theo âm đọc. Bài tổng hợp mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm sẽ giúp bạn gom chúng lại một chỗ.

Đọc thêm: Chậm rãi hay chậm rải: từ nào chính xác?

Lãng phí trong đời sống

Hiểu nghĩa rồi, nhìn quanh sẽ thấy lãng phí hiện ở nhiều mức độ. Ở quy mô lớn, báo chí từng cảnh báo nguy cơ lãng phí một cảng chiến lược nếu chuyển toàn bộ cảng Tiên Sa thành cảng du lịch.2 Ở đô thị, tài nguyên đất tại TPHCM khan hiếm nhưng nhiều nhà, đất chưa đưa vào sử dụng hoặc hoang hóa do đầu cơ hoặc vướng quy hoạch.4

Ở quy mô gia đình, lãng phí thực phẩm thường đến từ hai nguyên nhân. Thứ nhất là mua sắm quá đà, nhất là những ngày gần Tết, khi nhà nào cũng muốn chất đầy tủ nên đồ thừa không dùng hết. Thứ hai là bảo quản không đúng cách, làm giảm hương vị của đồ ăn, đến mức phải bỏ đi dù vẫn còn dùng được.

Cách tránh nằm ngay trong hai nguyên nhân ấy. Lập danh sách trước khi đi chợ, mua vừa đủ vài ngày, và cất thực phẩm đúng nơi, đúng nhiệt độ. Người viết về mẹo tránh lãng phí thực phẩm cũng khuyên chừng mực khi mua sắm những ngày cận Tết và bảo quản đồ ăn cho đúng cách, vì hai lỗi ấy dễ khiến thức ăn thành lãng phí.

Với người trẻ, lãng phí hiện ra trong cách chi tiêu.7 Chuyện ở chung cư cao cấp đặt nhiều người đứng giữa hai lựa chọn: đầu tư cho chất lượng cuộc sống hay chi tiêu lãng phí.7 Cùng một khoản tiền thuê nhà, người thấy mình sống tốt hơn mỗi ngày thì đó là đầu tư; người chỉ trả cho vẻ ngoài rồi chật vật cuối tháng thì đó là lãng phí.

Có một góc nhìn ngược lại đáng nhớ: đừng lãng phí một cuộc khủng hoảng. Nghĩa là khi gặp khó khăn, hãy tận dụng nó để thay đổi và học hỏi thay vì để nó trôi qua vô ích.

Ý này nối với danh sách mười điều bị coi là lãng phí trong cuộc đời: sức khỏe, thời gian, tiền bạc, tuổi trẻ, không đọc sách, cơ hội, nhan sắc, sống độc thân, không đi du lịch và không học tập. Trong danh sách ấy, cơ hội đứng cạnh thời gian và tuổi trẻ, ba thứ tiền không mua lại được.

Phòng khách vắng người với quạt điện và đèn trần đang bật, trên bàn gỗ có giỏ trái cây chín và chồng hộp nhựa
Căn phòng trống có quạt điện và đèn trần đang bật, trên bàn gỗ đặt giỏ trái cây chín và chồng hộp nhựa, cửa mở ra sân sáng.

Nhớ nhanh

  • Một chữ có nghĩa: lãng phí, dấu ngã, chỉ việc tiêu hao vô ích.
  • Người đọc hay gõ nhầm thành “lảng phí”, “lãn phí”, “lạng phí” hay “loãng phí”, nhưng cách viết đúng chỉ có một: “lãng phí”.
  • Gửi bài xong mà còn lấn cấn thì mở ô Kiểm tra chính tả của chucmungnammoi.com soát lại một lượt.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com