Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Lẫn hay lẩn: từ nào chính xác?

Lẫn hay lẩn là thắc mắc của không ít người khi viết, vì hai tiếng chỉ khác nhau một dấu thanh. Báo chí và tài liệu tiếng Việt dùng “lẫn lộn” với thanh ngã; tiếng “lẩn” mang nghĩa trốn tránh, đứng trong “lẩn trốn”, “lẩn tránh”.

11 phút đọc

Viết “lẫn” hay “lẩn”? Khi muốn nói hai thứ trộn vào nhau, khó tách ra, cách viết đúng là “lẫn lộn” với thanh ngã; còn “lẩn” mang dấu hỏi chỉ việc trốn, tránh mặt, nên chỉ đứng trong những cụm như “lẩn trốn”, “lẩn tránh”.

Thắc mắc ấy thường đến muộn. Có người viết “lẩn lộn” suốt nhiều năm trong email, trong đơn từ, trong tin nhắn nhóm, đến lúc bị đồng nghiệp nhắc mới ngồi tra lại. Hai tiếng chỉ khác nhau một dấu thanh, đọc lên gần như nhau, nên cái sai cứ thế lướt qua mắt người viết. Trong văn bản dài, mắt người soát dễ mệt, bỏ qua dấu sai vì não đã biết trước từ đó viết gì.

Nhìn vào báo chí thì câu trả lời đã rõ từ lâu. Báo Tuổi Trẻ đặt tiêu đề dùng đúng cụm này cho bài về ảnh giả trên mạng. VnExpress có bài “Những vùng đất ngày và đêm lẫn lộn”.1 VietnamNet đưa tin trường phải di dời với tiêu đề “Trường phải di dời, sinh viên buồn vui lẫn lộn”. Cách viết “lẩn lộn” thì không thấy ở nguồn nào đã tra.

Lẫn lộn hay lẩn lộn: từ nào đúng chính tả

Muốn biết lẫn lộn hay lẩn lộn là đúng, cách nhanh nhất là xem người viết chuyên nghiệp dùng thế nào. Năm tiêu đề báo trong bảng dưới đây đều chọn thanh ngã, thuộc năm cơ quan khác nhau. Không chỗ nào trong số đó viết “lẩn lộn”. Các từ điển tiếng Việt cũng ghi “lẫn lộn”.

Tài liệu dạy chính tả cũng đứng về phía thanh ngã. Các bài hướng dẫn sửa lỗi hay đặt tên mục theo đúng cụm ấy khi nói về việc viết nhầm hai phụ âm. Một bài tổng hợp từ vựng cũng chọn cách ghi này cho tiêu đề, liệt kê mười bốn cặp từ dễ nhầm. Cách dùng ấy lặp ở nhiều nơi, từ báo lớn đến tài liệu học, nên có thể coi là cách viết đang được dùng rộng rãi.

Trong các nguồn đã tra chưa thấy ai dùng “lẩn lộn”, nên đây là cách viết chưa có căn cứ; “lẫn lộn” mới là cách viết nên dùng. Cần nói thêm một điều: cách ghi chữ tiếng Việt vẫn còn những điểm tranh luận, việc dùng từ chưa hoàn toàn nhất quán trên thực tế.6 Vì thế với cặp từ này, căn cứ đáng tin nhất là thực tế sử dụng, và thực tế ấy đồng loạt chọn thanh ngã.

Bảng dưới gom những cụm ấy lại để thấy cùng một cách viết lặp ở nhiều nơi khác nhau.

Các cụm “lẫn lộn” xuất hiện trong tiêu đề báo chí và tài liệu tiếng Việt
Cụm từ Nghĩa hoặc chỗ dùng
Thật giả lẫn lộn khó phân biệt thật giả trên mạng
Ngày và đêm lẫn lộn nhịp ngày đêm xáo trộn
Buồn vui lẫn lộn cảm xúc đan vào nhau
Vui buồn lẫn lộn cảm xúc đan vào nhau
Lẫn lộn S và X nhầm hai phụ âm khi viết
Lẫn lộn L và N nhầm hai phụ âm khi viết
14 cặp từ hay bị sử dụng lẫn lộn nhầm giữa các cặp từ

Lẫn lộn nghĩa là gì

“Lẫn lộn là gì” là câu hỏi nối tiếp sau khi biết cách viết. Tiếng “lẫn” chỉ việc trộn vào nhau, lầm vào nhau; khi các thứ trộn đến mức khó tách, khó xếp lại thứ tự, người ta nói chúng lẫn lộn. Sự lẫn lộn có thể ở vật chất như giấy tờ, quần áo, sổ sách, cũng có thể ở cảm xúc hay ở tin tức.

Nghĩa thứ hai là nhầm giữa các âm khi nói và viết. Các bài sửa lỗi chính tả dùng chính cụm này làm tiêu đề mục: “Lẫn lộn S và X”, “Lẫn lộn L và N”, để chỉ tình trạng người viết đọc lẫn hai phụ âm rồi ghi sai. Ở nghĩa này, lẫn lộn là chuyện của người viết với con chữ.

Nghĩa thứ ba là nhầm giữa các từ với nhau. Bài tổng hợp mười bốn cặp từ dễ nhầm nói về những cặp từ tiếng Anh hay lẫn vào nhau, và chọn đúng cụm ấy cho tiêu đề.7 Như vậy chỉ một cụm “lẫn lộn” mà đã trùm được ba tình huống: trộn đồ vật, nhầm âm, nhầm từ.

Tiếng “lẫn” đứng một mình cũng giữ nghĩa trộn. Hai mùi thơm lẫn nhau trong nồi chè, tiếng cười xen lẫn tiếng nhạc trong đám cưới, cụm nào cũng nói sự đan vào nhau. Người cao tuổi nói năng lú lẫn cũng thuộc nhóm này: các ý trộn vào nhau, không tách ra được.

Tiếng “lẩn” thì khác hẳn. Nó chỉ hành động trốn, né tránh mặt người hay việc: đứa trẻ lẩn sau cánh cửa, người né câu hỏi khó thì lẩn tránh. Dấu thanh ở đây không phải chi tiết trang trí, nó chia hai tiếng thành hai nghĩa, chọn dấu nào là chọn nghĩa ấy.

Trong câu đời thường, “lẫn lộn” hay đứng sau chủ ngữ chỉ vật hoặc cảm xúc: hồ sơ lẫn lộn, niềm vui nỗi buồn lẫn lộn, tin thật tin giả lẫn lộn. Cách dùng này khớp với nghĩa trộn vào nhau mà các tiêu đề báo ở trên đang nói tới.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Kệ tre kê thùng các-tông, quần áo gấp và sách xếp chồng, thấy rõ lẫn lộn nghĩa là gì
Sách, quần áo và thùng để chung một kệ là cảnh lẫn lộn dễ gặp trong nhà.

Vì sao hay viết nhầm lẫn với lẩn

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở tai, không ở tay. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã không được phân biệt khi nói, nên khi viết hai thanh này thường nhầm. Với người lớn lên ở giọng ấy, “lẫn” và “lẩn” đọc ra hoàn toàn như nhau, và tay gõ theo tai nghe.

Lỗi dấu thanh nói chung thuộc nhóm lỗi phổ biến của tiếng Việt, và lỗi nhầm dấu hỏi với dấu ngã là một trong số đó. Từ quen thuộc như “chẳng lẽ” cũng thường bị viết thành “chẵng lẽ”. Một giáo sư từng đề xuất cần có chuẩn chính tả tiếng Việt, trong đó có vị trí đánh dấu thanh.

Lý do thứ hai là nghĩa gần nhau ở một điểm. Cả “lẫn” lẫn “lẩn” đều gợi sự không rõ ràng, khó kiểm soát, nên khi viết nhanh, người viết chọn theo thói quen gõ phím hoặc theo âm đọc của quê mình, và dấu hỏi thế chỗ dấu ngã. Thắc mắc lẫn hay lẩn vì thế không phải chuyện của riêng ai.

Lý do thứ ba là chính tả tiếng Việt vốn còn điểm chưa nhất quán, cách ghi chép và sử dụng khác nhau trên thực tế.6 Khi xung quanh có nhiều cách viết, người đọc dễ tin vào cái mình thấy nhiều nhất, mà trên mạng xã hội thì cách viết sai thường được lan nhanh hơn cách viết đúng.

Đọc thêm: Uẩn khúc hay uẩn khuất: từ nào chính xác?

Ví dụ câu đúng và câu sai

Cách chắc nhất để phân biệt lẫn hay lẩn là đặt từ vào câu. Tám cặp câu dưới đây viết theo cảnh ở nhà, ở cơ quan, ở trường lớp; dòng đầu là câu đúng, dòng sau là câu sai cần tránh, chỗ sai nằm ở dấu thanh của một tiếng.

  • Đúng: “Giấy tờ để lẫn lộn, tìm mãi mới ra.”, Sai: “Giấy tờ để lẩn lộn, tìm mãi mới ra.” (dấu hỏi thế vào chỗ dấu ngã)
  • Đúng: “Trong lớp, tên các bạn dễ lẫn lộn vì trùng âm đầu.”, Sai: “Trong lớp, tên các bạn dễ lẩn lộn vì trùng âm đầu.” (dấu ngã thế chỗ bằng dấu hỏi)
  • Đúng: “Tin thật với tin giả lẫn lộn trên mạng.”, Sai: “Tin thật với tin giả lẩn lộn trên mạng.” (dấu hỏi thế vào chỗ dấu ngã)
  • Đúng: “Mùi hương hoa và mùi bánh lẫn lộn trong bếp.”, Sai: “Mùi hương hoa và mùi bánh lẩn lộn trong bếp.” (ngã đã thành hỏi)
  • Đúng: “Đứa trẻ lẩn trốn sau cánh cửa.”, Sai: “Đứa trẻ lẫn trốn sau cánh cửa.” (ngã thế vào chỗ dấu hỏi)
  • Đúng: “Cậu ấy lẩn tránh câu hỏi khó.”, Sai: “Cậu ấy lẫn tránh câu hỏi khó.” (dấu hỏi thế chỗ bằng dấu ngã)
  • Đúng: “Hai anh em lẫn nhau về cách gọi tên.”, Sai: “Hai anh em lẩn nhau về cách gọi tên.” (gõ dấu hỏi thay cho dấu ngã)
  • Đúng: “Ông cụ lú lẫn vì tuổi cao.”, Sai: “Ông cụ lú lẩn vì tuổi cao.” (mất dấu ngã, thay bằng dấu hỏi)

Mẹo nhớ dấu thanh

Các nhà ngôn ngữ từng đặt ra những mẹo chính tả giản tiện, dễ nhớ, giúp người viết tìm ra cách viết đúng nhanh nhất mà không cần tra từ điển. Với cặp từ này, mẹo hữu ích nhất là gắn dấu với nghĩa: trộn vào nhau thì thanh ngã, trốn né thì thanh hỏi.

Mẹo thứ hai là nhớ theo từ đi kèm. “Lẩn” đi với nghĩa trốn tránh, nên “lẩn trốn”, “lẩn tránh” mang dấu hỏi ở tiếng đầu. “Nhầm lẫn” dấu ngã, nên “lẫn lộn” cùng nhóm cũng dấu ngã. Trước khi viết, tự hỏi một câu ngắn: từ này nói việc trộn hay việc trốn; câu trả lời quyết định dấu thanh.

Mẹo thứ ba là viết cả cụm thay vì viết lẻ một tiếng. Cụm “lẩn trốn” vừa đọc lên đã thấy ngay nghĩa trốn; “lẫn lộn” cũng vậy, đọc là hình dung sự trộn vào nhau. Nhớ cả cụm là nhớ luôn dấu của từng tiếng trong đó. Cách này áp dụng được cho cả những cặp khác cùng kiểu; phần quy tắc dấu hỏi, dấu ngã nói kỹ hơn.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Soát và tra khi chưa chắc

Với văn bản công việc, thao tác soát nên tách riêng cho dấu thanh. Mở email, quét mắt qua các tiếng có dấu hỏi và ngã rồi mới bấm gửi; dò kỹ tiêu đề trước, vì người nhận nhìn vào đó đầu tiên. Lỗi dấu thanh không phải chuyện nhỏ: dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ.

Khi chưa chắc một chữ nào, tra nhanh bằng các bài cùng nhóm. Chưa chắc chính tả thì tra từ điển, đừng đoán theo âm đọc, vốn dễ dẫn sai ở những vùng không tách rõ hai thanh. Thói quen tra một lần rồi nhớ mãi tiết kiệm thời gian hơn nhiều.

Soát dấu thanh còn có lợi thế riêng: nó nằm ngay trên mặt chữ, không cần hiểu ngữ pháp hay nghĩa của cả câu mới phát hiện được. Chỉ cần biết mình hay gõ sai nhóm hỏi ngã, một lượt dò mắt theo đúng nhóm ấy là bắt được phần lớn lỗi, nhanh hơn nhiều so với đọc lại từng chữ một.

Khi bản thảo đã dài và mắt đã mỏi, nhất là lúc phải gửi đi trong buổi sáng, một lượt rà bằng công cụ kiểm tra chính tả giúp bắt những lỗi lọt qua vòng soát bằng mắt.

Ba người đàn ông ngồi quanh bàn gỗ trong phòng làm việc nhỏ, trên bàn có tập giấy trắng
Ba người đàn ông ngồi quanh bàn gỗ trong phòng làm việc nhỏ, trên bàn có tập giấy trắng, một chiếc máy tính xách tay đóng và chén trà, nắng chiều chiếu qua cửa sổ.

Nhớ nhanh

  • Thanh ngã cho nghĩa trộn: lẫn lộn, nhầm lẫn, xen lẫn, lú lẫn, lẫn nhau.
  • Thanh hỏi cho nghĩa trốn: lẩn trốn, lẩn tránh.
  • Muốn nói đan vào nhau thì viết “xen lẫn”, đừng gõ thành “sen lẫn”.
  • Gõ xong một câu, đọc lại cụm mới viết; nghe ra nghĩa trốn mà dấu đang là ngã thì sửa ngay, ngược lại cũng thế.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com