Kiêng cữ hay kiêng cử: từ nào chính xác?

Cô em vừa sinh con xong, cả nhà được dặn đủ thứ: không gió, không nước lạnh, không đồ tanh. Một người họ hàng nhắn vào nhóm chat hỏi “kiêng cử bao lâu thì hết?”, người khác lại viết “kiêng cữ”. Hai cách viết nằm cạnh nhau trong cùng một nhóm, chẳng ai biết tin ai. Gõ vào ô tìm kiếm cũng ra cả hai.

Câu hỏi kiêng cữ hay kiêng cử có câu trả lời ngắn: “kiêng cữ” là cách viết đúng chính tả. “Kiêng cử” là lỗi viết sai, “kiên cữ” cũng sai và ít gặp hơn.

Kiêng cữ hay kiêng cử, kiên cữ: từ nào đúng?

Trong ba cách viết, chỉ “kiêng cữ” là từ có mặt trong từ điển. Các từ điển tiếng Việt đều ghi mục từ “kiêng cữ”, còn “kiêng cử” thì không. Đây là cặp viết nhầm chữ cái, kiểu lỗi âm cuối và dấu, chứ không phải trường hợp cả hai cách đều dùng được.

“Kiêng cử” hay gặp trên mạng nhất. Nó sai rõ vì “cử” không mang nghĩa tránh né. “Kiên cữ” hiếm hơn, sai ở tiếng đầu: “kiên” là bền vững, kiên trì, không dính gì tới chuyện nhịn ăn nhịn uống.

Còn cách viết đúng duy nhất, “kiêng cữ”, nghĩa là tránh làm, tránh ăn uống thứ gì đó để bảo vệ sức khỏe, tránh điều xui rủi hoặc theo quan niệm truyền thống.

Kiêng cữ nghĩa là gì

Nói gọn, đó là sự nhịn có chủ ý: nhịn miếng ăn không tốt cho bệnh, nhịn việc dễ tổn sức, nhịn cả những thứ ông bà truyền lại là nên tránh.

Nếu tách từng tiếng, “kiêng” là tránh, không làm; “cữ” cũng mang nghĩa tránh, nhịn, kiêng. Hai tiếng ghép lại thành một từ có nghĩa rõ, không phải cách nói ghép tùy tiện. Chữ “cữ” đã mang sẵn nghĩa tránh né nên “kiêng cữ” đứng một mình trong câu vẫn hiểu được.

Còn “cử” thường nói về cử động hoặc việc chỉ định ai làm gì. “Cử tay” là đưa tay ra, “cử người” là chỉ định một người nhận việc. Ghép “kiêng” với “cử” thì không ra từ có nghĩa: “kiêng cử” không tồn tại trong hệ thống từ ngữ tiếng Việt.

Từ này gắn chặt với hoàn cảnh mới sinh đẻ hoặc vừa trải qua bệnh tật. Bài về kiêng cữ khi mang thai nhắc đủ chuyện ăn uống, đi lại, nghỉ ngơi. Bài về sau sinh mổ dành phần lớn dung lượng cho việc mẹ nên tránh gì trong những ngày đầu. Người nổi tiếng còn chia sẻ kinh nghiệm ấy cho đồng nghiệp trẻ.

Nghĩa của từ cũng mở ra ngoài chuyện bệnh tật. Tháng 7 âm được gọi là tháng cô hồn, người ta bàn chuyện kiêng cữ trong làm ăn và cuộc sống. Vào dịp Tết, có dấu hiệu sức khỏe thì báo chí khuyên đừng kiêng cữ nữa mà nhập viện ngay. Muốn biết kiêng cữ là gì trong đời sống, cứ nhìn vào chính những dịp này: mỗi khi có chuyện cần tránh để giữ sức khỏe hoặc giữ may, người Việt lại dùng chữ “cữ”.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên là phát âm. Nhiều người đọc lẫn dấu hỏi và dấu ngã, lỗi này thường gặp ở các tỉnh miền Trung. Nghe “cữ” và “cử” na ná nhau, viết ra thì chọn sai dấu.

Lỗi cùng kiểu không hiếm. “Chẳng lẽ” cũng hay bị gõ sai dấu ngã ở chính tiếng đó. Bên cạnh đó là nhóm lỗi âm cuối, khi người viết lẫn âm n với âm ng; quy tắc phân biệt hai âm này có trong quy tắc âm cuối n và ng của nền tảng.

Thói quen chép nhau là nguyên nhân thứ hai. Thấy người trước viết “kiêng cử”, người sau chép theo mà không kiểm tra. Tra “kiêng cữ hay kiêng cử” trên mạng sẽ thấy cả hai đều hiện ra, càng dễ tưởng cả hai đều đúng. Trong khi đó, tiêu đề báo về chuyện sao Việt sau sinh vẫn dùng đúng “kiêng cữ”, nghĩa là cách viết chuẩn vẫn có trên mặt báo.

Đọc thêm: Trơ trọi hay trơ chọi: từ nào chính xác?

Mẹo nhớ chữ cữ

Cách dễ nhất là đối chiếu nghĩa hai chữ. “Cữ” là tránh, nhịn, kiêng; “cử” là cử động, chỉ định. Tự hỏi: ở đây mình đang nói chuyện tránh né hay chuyện làm một động tác? Nếu là tránh né thì viết “cữ”.

Tra từ điển cũng nhanh. Chỉ cần mở một cuốn từ điển tiếng Việt, tra tiếng “kiêng”, sẽ thấy ngay mục từ ấy.

Bám vào ngữ cảnh thì càng chắc. Khi muốn nói về việc tránh ăn, tránh uống, tránh làm điều gì đó có hại cho sức khỏe thì dùng “kiêng cữ”. Đây là tình huống gặp nhiều nhất trong đời sống, nên nhớ một câu là đủ dùng cho phần lớn trường hợp.

Cuối cùng, để máy soát hộ: dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của trang rồi đọc lại những chỗ được đánh dấu, cách nhanh nhất trước khi gửi tin nhắn hay đăng bài.

Các cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

Nhóm dễ nhầm dấu hỏi với dấu ngã có nhiều cặp quen mặt. Từ đúng lần lượt là chẩn đoán, chỉn chu, xán lạn, khuyến mãi, kết cục, bạt mạng, cọ xát, vô hình trung, tựu trung, chín muồi, nhậm chức, cảm ơn, chấp bút. Điểm chung của nhóm này là dấu ở tiếng thứ nhất hoặc tiếng thứ hai dễ bị đổi, nên khi viết phải đọc lại cả từ.

Một nhóm khác bị lẫn vì đọc gần giống nhau, không hẳn vì dấu. Từ đúng là độc giả, giả thuyết, chia sẻ, tham quan, sáp nhập, giành giật, súc tích. Ở nhóm này, nghĩa của từ quyết định cách viết: “độc giả” là người đọc, “tham quan” là đi xem tận nơi, còn “sáp nhập” là gộp hai đơn vị lại.

Đọc thêm: Đơn sơ hay đơn xơ? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây cùng nghĩa, chỉ khác một chữ. Câu đầu viết đúng, câu sau viết sai. Bạn đọc rồi tự soát những gì mình đã viết.

Viết đúng là “Sau sinh, phụ nữ cần kiêng cữ đúng cách để phục hồi nhanh.” Viết sai là bản có “kiêng cử” ở giữa câu. Tương tự, “Theo quan niệm dân gian, kiêng cữ sau sinh là hết sức quan trọng.” là câu đúng; đổi “cữ” thành “cử” là sai.

“Bác sĩ yêu cầu kiêng cữ hoàn toàn bia rượu trong 1 tháng.” đúng. “Bệnh nhân được dặn kiêng cữ thức ăn cay nóng.” cũng đúng. Hai câu này đặt trong ngữ cảnh y khoa, nên chữ “cữ” càng phải chuẩn.

Bốn cặp còn lại là câu tự viết, đời thường. “Mẹ tôi kiêng cữ đồ tanh trong tháng ở cữ.” đúng, còn bản có “kiêng cử” là sai. “Người ốm nên kiêng cữ rượu bia và thuốc lá.” đúng; bản có “kiêng cử” sai. “Cô ấy kiêng cữ nước đá vì đang viêm họng.” đúng; bản có “kiêng cử” sai. “Ông cụ kiêng cữ chuyện ăn mặn sau khi bị huyết áp cao.” đúng; bản có “kiêng cử” sai.

Kiêng cữ quá tay cũng hại

Kiêng cữ đúng mức thì tốt, nhưng kiêng quá mức có thể phản tác dụng. Bác sĩ Trương Hữu Khanh từng kể chuyện mắc Omicron nhẹ nhưng đuối vì kiêng cữ.

Chuyện sau sinh còn rõ hơn. Các bài về quan niệm sai lầm trong kiêng cữ sau sinh cho thấy nhiều bà mẹ bị dặn những điều không có căn cứ. Có người bị cấm gội đầu suốt 1 tháng đầu sau sinh, có người bị kiêng tuyệt đối một số món ăn. Một bài của bệnh viện cũng liệt kê các sai lầm về kiêng cữ sau sinh mà mẹ cần lưu ý. Hai nguồn độc lập cùng nhắc một chuyện, nên đây không phải trường hợp cá biệt.

Ranh giới nằm ở chỗ kiêng cái gì. Tránh rượu bia, tránh thức ăn cay nóng khi đang chữa bệnh là những việc có lý do. Còn kiêng những thứ không ảnh hưởng gì thì chỉ làm mình mệt thêm. Bác sĩ dặn kiêng rượu bia trong tuần đầu sau mổ, nhưng nếu sốt cao kéo dài thì phải đi khám lại ngay.

Chữ “cữ” vì thế không đồng nghĩa với cực đoan. Nó là sự nhịn có tính toán, có lý do, và điều chỉnh được. Khi đọc một lời dặn kiêng cữ nào đó, việc nên làm là hỏi lại người có chuyên môn đang theo dõi mình, thay vì làm theo lời truyền miệng. Muốn xem thêm các cặp từ hay viết lẫn khác, bạn ghé Chính tả của nền tảng.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Kiêng cữ sau sinh kéo dài bao lâu?

Các bài về kiêng cữ sau sinh mổ bàn từng việc một, không nêu một con số chung cho mọi người. Thời gian tùy vào việc gì và tùy cơ địa, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi là cách chắc nhất.