Kĩ hay kỹ, lí hay lý: sau phụ âm viết i hay y đều đúng

Đi qua Nha Trang, bạn sẽ thấy biển trường ghi “Lý Tự Trọng” với y dài. Sách giáo khoa do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành lại in “Lí Tự Trọng” với i ngắn.^{44 Chuẩn chính tả tiếng Việt: Việc đã cấp bách! (khoavanhoc-ngonngu.edu.vn)} Hai lối viết cùng tồn tại trên sách và biển hiệu, nên câu hỏi kĩ hay kỹ, lí hay lý: sau phụ âm viết i hay y đều đúng khiến nhiều người dừng lại giữa trang giấy.

Trả lời ngắn: cả hai cách đều được chấp nhận là đúng chính tả. Nền tảng này chọn viết kĩ, lí, mĩ, kỉ với i ngắn cho thống nhất trong toàn bài; bạn đọc dùng kỹ, lý cũng không sai. Chỗ đáng sửa là những dạng lai như “kỷ thuật”, và thói quen đổi dạng giữa chừng trong cùng một văn bản.

Muốn chọn có cơ sở, cần biết từ mình đang viết gốc Việt hay gốc Hán. Các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chia từ Hán Việt thành ba lớp theo thời điểm hình thành, gồm Hán Việt cổ, Hán Việt và Hán Việt Việt hóa. Ba lớp ấy giải thích vì sao nhiều từ tưởng thuần Việt lại là gốc Hán.

Vì sao kĩ hay kỹ, lí hay lý đều đúng

Gốc rễ chuyện kĩ hay kỹ nằm ở chỗ i ngắn và y dài đều là nguyên âm. Khi đứng cuối âm tiết, cả hai đều được chấp nhận và mang nghĩa như nhau. Người viết chọn dạng nào thường theo thói quen được dạy ở trường hoặc theo cách cơ quan mình đang dùng.

Lịch sử chính tả để lại nhiều văn bản chồng lên nhau. Quyết định 240/QĐ ngày 5/3/1984 của Bộ Giáo dục quy định chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt dùng cho sách giáo khoa, văn bản ngành giáo dục.^{44 Chuẩn chính tả tiếng Việt: Việc đã cấp bách! (khoavanhoc-ngonngu.edu.vn)} Sau đó sách giáo khoa do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành viết “Lí Tự Trọng” với i ngắn, dù biển trường ở Nha Trang ghi y dài.⁴ Quy định hiện hành còn có Quyết định 1989/2018/QĐ-BGDĐT về chính tả trong chương trình, sách giáo khoa phổ thông.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)}

Giới nghiên cứu đã nói về chuyện này từ lâu. GS-TS Trần Trí Dõi, Khoa Ngôn ngữ học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, nhận định chữ Quốc ngữ sau hơn 60 năm vẫn chưa được dùng thống nhất. Ông cho rằng sự bất nhất như trường hợp chữ i với chữ y gây tác động tiêu cực cho xã hội và cần được chuẩn hóa. Tác giả Nguyễn Quảng Tuân từng đề nghị Bộ Giáo dục xem xét lại Quyết định 240/QĐ vì cho rằng cách dùng i và y gây bất nhất, báo chí không áp dụng theo.^{44 Chuẩn chính tả tiếng Việt: Việc đã cấp bách! (khoavanhoc-ngonngu.edu.vn)}

Tại tọa đàm kỷ niệm 100 năm chữ quốc ngữ ở Đại học Văn Lang, GS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, nêu cách viết y hay i là một trong những vấn đề chính tả chưa có chuẩn.^{11 Giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt (vnexpress.net)} Ông cho rằng cần xây dựng chuẩn chính tả cho tiếng Việt.¹ Chữ quốc ngữ vẫn giữ diện mạo như trong từ điển Taberd 1838, chưa có cải cách lớn nào.¹

Gọn lại: chưa có văn bản chính thức nào phán quyết kĩ hay kỹ cái nào chuẩn hơn. Cũng chưa có khuyến nghị của Bộ Giáo dục và Đào tạo hay Viện Ngôn ngữ học về việc thống nhất i hay y trong xuất bản phẩm hiện nay. Cả hai lối viết đều đứng được trong văn bản tiếng Việt.

Kĩ/kỹ nghĩa là gì: chọn theo gốc từ

Bước tiếp theo là xác định từ gốc Việt hay gốc Hán. Quy tắc thường được nhắc: từ thuần Việt dùng i ngắn, từ Hán Việt dùng y dài. Nhưng quy tắc ấy chỉ đáng tin khi ta biết chắc từ mình đang viết thuộc lớp nào. Muốn vậy, phải trả lời được kĩ/kỹ nghĩa là gì và từ đó ra đời lúc nào.

Ba lớp từ Hán Việt theo thời điểm hình thành gồm: Hán Việt cổ tiếp nhận trước thời Đường, ví dụ mùi, xưa, chè, búa; Hán Việt tiếp nhận từ thời Đường đến đầu thế kỷ 10, ví dụ lịch sử, gia đình, tự nhiên; Hán Việt Việt hóa, ví dụ gương, về, vợ, giường, sức.

Cách phân loại này giải thích vì sao nhiều người tưởng mình đang viết từ thuần Việt. Hán Việt cổ và Hán Việt Việt hóa hòa nhập sâu vào tiếng Việt, hầu hết người Việt coi chúng là từ thuần Việt. Tên gọi “từ thuần Việt” ở nước ta cũng hay bị dùng tùy tiện, gán cho bất cứ từ nào người ta nghĩ là do người Việt tự nghĩ ra. Nhiều từ được gọi là thuần Việt thực chất là Hán Việt mà người dùng không biết.

Trong ba lớp, từ Hán Việt tiếp nhận thời Đường dễ nhận ra nhất vì âm Hán Việt là hệ thống hoàn chỉnh, mọi chữ Hán đều có âm Hán Việt. Đây là những từ và ngữ tố tiếng Việt bắt nguồn từ tiếng Hán, hoặc do người Việt ghép các ngữ tố gốc Hán lại với nhau.^{55 Từ Hán-Việt (Wikipedia)}

Với câu hỏi kĩ hay kỹ, lí hay lý, cách phân loại cho lời giải thích chứ không cho phán quyết. Kĩ, lí, mĩ đều là âm tiết Hán Việt nên lối viết y dài có cơ sở. Nhưng lối viết i ngắn đã vào sách giáo khoa từ lâu nên không thể nói người viết i là sai. Hai nguồn tài liệu ghi khác nhau, mỗi bên có lý lẽ riêng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Áp dụng theo từng vị trí

Chữ i và y không đứng ở vị trí nào cũng theo cùng một luật. Khi đứng một mình, từ thuần Việt dùng i ngắn (ầm ĩ, ì ạch), từ Hán Việt dùng y dài (y phục, ý niệm). Khi đứng đầu âm tiết, từ thuần Việt cũng dùng i ngắn (im lặng, ít nhiều), còn từ Hán Việt dùng y dài (yêu thương, yểm trợ).

Ở vị trí cuối âm tiết sau các phụ âm h, k, l, m, s, t, cách dùng i ngắn hay y dài tùy từng trường hợp. Đây là nhóm chứa kĩ/kỹ, lí/lý, mĩ/mỹ, hi/hy. Với nhóm này, cả hai dạng đều có chỗ đứng trong văn bản.

Có chỗ dễ lẫn cần phân biệt: vần ui và vần uy. Trong vần ui, u là âm chính, i là âm phụ nên viết i ngắn.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Trong vần uy, u chỉ là âm đệm, y là âm chính nên viết y dài.

Một chi tiết nữa về cách đặt dấu: dấu thanh đặt trên hoặc dưới ký tự ghi âm chính. Nếu âm chính chỉ có một nguyên âm thì dấu đặt ngay trên nguyên âm đó. Nếu có nguyên âm đôi và có âm cuối thì dấu đặt trên nguyên âm đứng sau cùng của âm chính. Nếu có nguyên âm đôi mà không có âm cuối thì dấu đặt trên nguyên âm đầu. Với kĩ, kỹ, lí, lý, âm chính chỉ có một nguyên âm nên dấu ngã hoặc dấu sắc đặt ngay trên i hoặc y; không có quy định riêng nào cho việc đặt dấu trên i so với y. Quy tắc đầy đủ hơn có trong Viết i hay y.

Đọc thêm: Chí hay trí? Cách viết chuẩn và dùng đúng nghĩa trong tiếng Việt

Ví dụ đúng và sai

Chín cặp câu dưới đây lấy từ chuyện gia đình, học hành, công việc, ngày Tết, trường lớp và phim ảnh. Điểm chung: i ngắn hay y dài đều dùng được, sai hẳn chỉ khi viết dạng lai hoặc lệch nghĩa.

Trong gia đình: “Mẹ dặn con phải làm việc kĩ trước khi đi chơi” (i ngắn, đúng) và “Mẹ dặn con phải làm việc kỹ trước khi đi chơi” (y dài, đúng). Viết lẫn sang kỷ thì câu mất nghĩa cẩn thận.

Chuyện học hành: “Bạn ấy có kĩ năng thuyết trình rất tốt” và “Bạn ấy có kỹ năng thuyết trình rất tốt” đều đúng, còn đổi sang kỷ là sai chính tả. Chuyện lí do: “Chị ấy xin nghỉ vì lí do gia đình” và “Chị ấy xin nghỉ vì lý do gia đình” đều đúng, chỉ khi viết lệch vần mới là sai chính tả.

Chuyện công việc: “Anh thợ sửa máy rất kĩ, kiểm tra từng con ốc” và “Anh thợ sửa máy rất kỹ, kiểm tra từng con ốc” đều đúng; dùng kỷ ở đây là lạc nghĩa. Chuyện kỉ niệm: “Cả nhà chụp ảnh kỉ niệm ngày cưới” và “Cả nhà chụp ảnh kỷ niệm ngày cưới” đều đúng; viết kỹ ở đây không còn nghĩa.

Chuyện Tết: “Mâm cỗ ngày Tết được bày biện rất kĩ càng” và “Mâm cỗ ngày Tết được bày biện rất kỹ càng” đều đúng; “kỷ càng” sai nghĩa. Chuyện trường lớp: “Cô giáo giảng bài rất kĩ cho học sinh cuối cấp” và “Cô giáo giảng bài rất kỹ cho học sinh cuối cấp” đều đúng; lẫn sang kỷ là sai.

Chuyện kĩ thuật: “Đội ngũ kĩ thuật kiểm tra hệ thống điện trước giờ khai mạc” và “Đội ngũ kỹ thuật kiểm tra hệ thống điện trước giờ khai mạc” đều đúng. Riêng “kỷ thuật” sai hoàn toàn, không được dùng trong văn bản tiếng Việt.

Chuyện phim ảnh: “Bộ phim có tình tiết li kì khiến khán giả nín thở” và “Bộ phim có tình tiết ly kỳ khiến khán giả nín thở” đều được từ điển tiếng Việt công nhận, cùng chỉ tình tiết lạ lùng, hấp dẫn. Riêng cặp li ti/ly ti thì nên viết li ti với i ngắn cho khớp nghĩa của từ.

Điểm chung của chín cặp trên: chỗ đáng sửa không nằm ở việc chọn i hay y, mà ở việc chọn đúng từ. Khi từ đã đúng, cả hai dạng đều đứng vững trong câu. Câu hỏi kĩ/kỹ là gì trong từng ngữ cảnh chỉ còn là chuyện giữ cho đều tay.

Các cặp dễ nhầm cùng nhóm

Nhóm i/y cuối âm tiết sau phụ âm kéo theo nhiều cặp khác, và cách trả lời cho mỗi cặp đều giống nhau: hai dạng đều đúng. Mĩ thuật hay mỹ thuật đều chỉ lĩnh vực nghệ thuật tạo hình. Kĩ càng hay kỹ càng đều nghĩa là làm cẩn thận, tỉ mỉ. Hi vọng hay hy vọng đều là mong điều tốt đẹp sẽ đến. Công ty hay công ti đều dùng để gọi đơn vị kinh doanh. Lí luận hay lý luận đều chỉ hệ thống quan điểm được trình bày có căn cứ. Sĩ quan hay sỹ quan đều chỉ người chỉ huy trong quân đội.

Riêng kĩ thuật hay kỹ thuật thì các nguồn ghi khác nhau. Có tài liệu coi cả hai đều đúng chính tả, chỉ khác i ngắn với y dài, và từ điển Lạc Việt cũng nhận kĩ thuật là từ đúng. Có ý kiến lại cho rằng vì đây là từ Hán Việt nên viết y dài chính xác hơn. Không có văn bản chính thức nào phân xử chỗ này, còn kỷ thuật thì sai hoàn toàn.

Cặp li kì và ly kỳ cũng đáng nói. Có ý kiến nên viết ly kỳ với y dài vì cách viết ấy trang trọng hơn, tạo cảm giác đầy đủ, cân bằng, theo nguyên tắc viết y sau phụ âm l, k với từ Hán Việt. Báo chí dùng ly kỳ trong nhiều tựa bài về phim ảnh và vụ cướp kho tiền. Dù vậy, li kì vẫn là cách viết đúng, được từ điển công nhận.

Với những từ khó, cách xử lý an toàn là tra từ điển khi thấy từ có vẻ sai, ghi nhớ những từ mình hay viết nhầm và tự sửa. Chuyện kĩ/kỹ nghĩa là gì cũng nằm trong nhóm này: nghĩa không đổi theo cách viết, chỉ có hình thức chữ khác nhau.

Đọc thêm: Chiều lòng hay chìu lòng: viết sao cho đúng?

Giữ một dạng cho cả bài

Sau khi đã rõ kĩ hay kỹ, lí hay lý: sau phụ âm viết i hay y đều đúng, việc còn lại là chọn một dạng rồi giữ cho đều trong cả bài. Một văn bản lúc đầu dùng kĩ, đoạn sau đổi sang kỹ, rồi chen vào kỷ sẽ khiến người đọc thấy lấn cấn dù không câu nào sai chính tả.

Cách làm gọn nhất là đặt quy ước riêng cho từng loại văn bản. Bài giảng, đề thi, tài liệu học tập thường theo lối sách giáo khoa với i ngắn. Bản tin, nội dung quảng cáo có thể theo lối y dài cho trang trọng, hoặc i ngắn cho gọn. Trước khi viết, người trong cùng một đơn vị nên thống nhất với nhau.

Nếu đang soạn văn bản dài và muốn rà lại, ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp phát hiện những chỗ viết lẫn giữa i và y. Các cặp từ hay nhầm khác có thêm trong Chuyên mục Chính tả. Chúc Mừng Năm Mới - Cả nhà cùng lo Tết gắn kết yêu thương!

Với người viết nhiều, một mẹo nhỏ rất tiết kiệm thời gian: lập danh sách những từ mình hay phân vân, ghi kèm dạng đã chọn, rồi dán lên chỗ dễ thấy. Khi đã có danh sách ấy, câu hỏi kĩ/kỹ là gì không còn làm bạn dừng lại giữa trang giấy nữa.

Còn khi đọc văn bản của người khác, thấy họ viết kỹ thay vì kĩ, hay lý thay vì lí, bạn có thể yên tâm rằng họ không sai. Việc cần bàn chỉ là hai bên có cùng một quy ước hay không, và điều đó nên được nói ra trước khi bản thảo đi in.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.