In lụa là gì: một khuôn lưới in được hàng nghìn logo áo, cốc, túi vải

Logo trên áo đồng phục công ty, hình in trên cốc sứ, họa tiết trên túi vải canvas: những hình đó nhìn qua tưởng cần máy in đắt tiền, thực tế đa số làm bằng một kỹ thuật thủ công lâu đời. Kỹ thuật ấy có tên quen thuộc trong giới thợ và các xưởng in nhỏ: in lụa.

Vậy in lụa là gì? Đó là kỹ thuật in dùng một khuôn có tấm lưới căng trên khung. Mực được gạt qua lưới và chỉ thấm vào những vùng không bị bít kín, tạo hình ảnh trên vật liệu cần in.

In lụa là gì

In lụa, tiếng Anh gọi là silk screen printing, là kỹ thuật in ấn sử dụng khuôn in có tấm lưới để định vị hình in. Mực đổ vào lòng khung, người thợ dùng thanh gạt kéo mực đi qua mặt lưới. Ô lưới nào bị bít kín thì mực không qua; ô nào còn hở thì mực thấm xuống, in lên vật liệu đặt bên dưới. Hình in hiện lên đúng theo phần lưới hở, nghĩa là đúng theo mẫu thiết kế đã bít mạch từ trước.

Cách dễ hình dung nhất là so với con dấu khổng lồ. Chỗ khắc nổi thì mực in xuống, chỗ lõm thì trống; in lụa cũng vậy, chỉ khác là mực không nằm trên bề mặt khuôn mà được ép xuyên qua các mắt lưới. Vì nguyên lý này giống in mực dầu trên giấy nến, nhiều thợ đời trước còn gọi in lụa là in khuôn thấm.

Cái tên in lụa không phải để chỉ in trên vải lụa. Ban đầu, tấm lưới của khuôn in được làm bằng tơ lụa, nên giới thợ đặt tên theo vật liệu. Sau này tơ lụa được thay bằng vải bông, sợi tổng hợp hoặc lưới kim loại vì bền và rẻ hơn, tên gọi cũng mở rộng thành in lưới. Ngày nay hai tên này dùng thay nhau, người trong nghề hiểu ngay là cùng một kỹ thuật.

Điểm khiến in lụa sống lâu trong ngành in là khả năng bám trên gần như mọi bề mặt: vải, giấy, nilon, gỗ, thủy tinh, gốm sứ, kim loại, thậm chí mặt đồng hồ, mạch điện tử và gạch men. Không nhiều kỹ thuật in nào làm được điều đó với một bộ khuôn đơn giản như vậy.

Mực thấm qua mắt lưới

Nguyên lý cốt lõi của in lụa là sự thấm mực dưới áp lực. Mực được đổ vào lòng khung làm bằng gỗ hoặc hợp kim, sau đó lưỡi dao gạt bằng cao su ép mực lướt trên mặt lưới. Áp lực ấy đẩy mực xuyên qua các ô lưới chưa bị bít, in lên vật liệu bên dưới; phần lưới đã bít kín thì mực dồn lại, không đi qua đâu được.

Mỗi màu trong thiết kế cần một khung lưới riêng, vì mỗi màu cần một vùng thấm mực khác nhau. Một mẫu in 5 màu buộc thợ chuẩn bị 5 bản lưới và căn chỉnh chồng màu thật khéo, lệch một chút là hình in xê dịch khỏi vị trí gốc.

Trước khi làm khuôn, người thợ phải chuẩn bị file thiết kế đúng chuẩn. In lụa đạt hiệu quả tốt nhất với file đơn sắc, mỗi màu được tách thành một bản phim riêng; file cần ở dạng vector, còn file ảnh thông thường thường không dùng được. Hai phần mềm soạn file phổ biến trong ngành là Adobe Illustrator và CorelDraw.

Hơn 1000 năm lịch sử

Ý tưởng căng sợi tơ trên khung gỗ để sao chép hình ảnh nhiều lần đã xuất hiện từ hơn 1000 năm trước; có nguồn cho rằng kỹ thuật này bắt nguồn từ Trung Quốc cổ đại, vào những thế kỷ đầu Công nguyên.

Thợ in thời kỳ đầu tạo phần lỗ trống trên lưới bằng cách rất thủ công: khắc hoa văn lên lớp nến trắng, lớp đất sét khô hoặc lớp dầu bóng đã khô, dùng bút gỗ, tre hoặc kim nhọn. Sau đó mới có phương pháp gián tiếp: khắc hình trên giấy nến, úp lên lưới, dùng bản ủi làm nóng chảy nến để bít những chỗ không cần in.

Châu Âu bước vào cuộc chơi muộn hơn. Các nghiên cứu dùng vải tơ làm lưới in được tiến hành tại Pháp và Đức khoảng thập niên 1870. Năm 1907, tại Anh, Samuel Simon sáng chế ra quy trình làm lưới bằng các sợi tơ. Năm 1914, tại San Francisco, John Pilsworth phát triển phương pháp in lưới nhiều màu, mở đường cho in lụa nhiều màu như ngày nay. Đến năm 1925, châu Âu dùng kỹ thuật này rộng rãi để in trên giấy, bìa, thủy tinh, tấm kim loại và vải giả da.

Bước nhảy lớn nhất nằm ở thế kỷ 20, khi kỹ thuật cảm quang thay thế cách bít mạch thủ công. Nhờ đó đường nét mẫu thiết kế được giữ nguyên trên khuôn, bản in sắc nét hơn và in nhiều màu trở nên khả thi trên hầu hết vật liệu.

Ba cách phân loại

Cách thức thực hiện chia in lụa làm ba loại. In thủ công làm hoàn toàn bằng tay từ khâu gạt mực đến sấy khô, chỉ hợp đơn hàng nhỏ. In bán tự động vẫn cần người thao tác nhưng máy hỗ trợ vài công đoạn, giúp tăng năng suất. In tự động để máy đảm nhiệm toàn bộ quy trình, phù hợp sản xuất số lượng lớn trong thời gian ngắn.

Hình dạng khuôn quyết định vật liệu in được. Khuôn lưới phẳng dạng tấm dùng cho vật liệu mềm và bề mặt phẳng như vải, giấy, cao su; khuôn lưới tròn dạng hình trụ dùng cho bề mặt cong như cốc, chai, gốm sứ, bình hoa. In logo lên cốc sứ cong phải dùng khuôn tròn, còn in lên áo thun thì khuôn phẳng là đủ.

Phương pháp in là cách chia cuối cùng. In trực tiếp lên vật liệu nền trắng hoặc màu nhạt cho bản in sắc nét; in phá gắn, khi mực phá màu nền rồi gắn màu cần in, dùng cho sản phẩm có màu nền và hạn chế nhòe lem; in dự phòng dùng khi vật liệu có màu nền nhưng không thể áp dụng phá gắn.

Quy trình từng bước

Một mẻ in lụa đi qua các khâu cố định, từ làm khung đến sấy thành phẩm. Người mới có thể theo dõi chuỗi công việc dưới đây để hình dung cả quy trình trước khi bắt tay vào làm.

Khâu pha mực cũng có nguyên tắc riêng. In lụa dùng 5 gam màu cơ bản là vàng, xanh, đỏ, đen, trắng, từ đó pha ra các màu khác theo công thức quen thuộc: đỏ trộn xanh dương cho màu tím, xanh dương trộn vàng cho xanh lá, vàng trộn đỏ cho cam. Trên vải, mực gốc nước được chọn nhiều nhất vì mùi nhẹ, dễ pha loãng, in xong bề mặt mềm, hợp áo cotton, thun 3 chiều và vải lụa.

Về chi phí, người muốn mở xưởng in lụa nhỏ có thể tham khảo mức giá tại thời điểm các nguồn ghi nhận. Khung lụa lưới khoảng 100.000 đồng, nên chọn khung nhôm với mặt lụa căng; chất lụa khoảng 150.000 đồng mỗi mét, trong đó lụa vàng 180 sợi trên cm được khuyên dùng vì bắt sáng tốt. Bàn in khoảng 900.000 đồng; dao gạt mực cán nhôm khoảng 350.000 đồng; keo chụp bản 300.000 đồng; máng tráng keo khoảng 200.000 đồng; mực in lưới khoảng 900.000 đồng.

Tổng các vật dụng cơ bản để in hoàn thiện một bức in lụa vào khoảng gần 5 triệu đồng, mức đủ để một người mới sắm dần và bắt đầu.

• Chuẩn bị khung in hình chữ nhật, pha keo PVA với độ sệt nhất định.
• Chụp phim lên lưới bằng đèn hoặc phơi nắng, rồi xịt nước rửa trôi lớp keo ở vùng chụp để tạo vùng thấm mực.
• Cố định vật liệu lên bàn in, đặt khuôn, gạt mực qua lưới, lặp lại ít nhất 2 lần.

Ưu nhược và ứng dụng

In lụa thắng ở hai điểm: giá rẻ khi in số lượng lớn và độ bền màu cao. Một khuôn in chuẩn bị một lần có thể dùng để in hàng nghìn bản, nên chi phí trên mỗi sản phẩm giảm mạnh. Mực thấm sâu vào vật liệu, bám chắc, khó phai, chịu giặt tốt; ngoài ra ngành in còn có các loại mực đặc biệt như dạ quang, kim tuyến, in nổi để tạo hiệu ứng riêng.

Con số nói lên sức phổ biến của kỹ thuật này. Theo số liệu được các nguồn trong ngành đưa ra, khoảng 70% đồng phục hiện nay dùng kỹ thuật in lụa để in hình, logo và slogan lên áo.

Mặt hạn chế cũng rõ. Mỗi màu cần một khuôn riêng nên tốn thời gian và chi phí chuẩn bị; hình ảnh nhiều màu chuyển sắc phức tạp khó in đẹp; chất lượng bản in phụ thuộc tay nghề thợ. Mực in lụa bám rất chắc, nên khi bị nhòe hoặc lem màu sẽ khó giặt tẩy sạch. Vì vậy phương pháp này không hợp với đơn hàng cần nhiều màu và lấy gấp.

Ứng dụng của in lụa phủ khắp đồ dùng hằng ngày: áo thun đồng phục, túi vải, thiệp cưới, phong bì, lịch tết, danh thiếp, poster quảng cáo, bao bì giấy, nhãn sản phẩm, băng rôn, bảng hiệu, decal, ly chén, chai lọ, vỏ thùng sơn và cả thẻ cào cao cấp. Trên giấy, ngành còn dùng các loại mực bóng, mờ, đục, trong, dạ quang, kim tuyến hay mực in nổi tùy yêu cầu sản phẩm.

In lụa hay in decal nhiệt

Người cần in áo hay túi vải thường đứng trước hai lựa chọn: in lụa và in decal nhiệt. Câu trả lời phụ thuộc vào số lượng, số màu và mức độ chịu giặt mà bạn cần.

Về chi phí, in lụa tốn công chuẩn bị ban đầu vì phải làm khung, chuẩn bị phim và căn chỉnh màu; nhưng khi số lượng tăng lên, giá trên mỗi sản phẩm giảm mạnh. In decal nhiệt ngược lại, gần như không tốn công chuẩn bị, hợp đơn hàng nhỏ hoặc mẫu cá nhân hóa từng chiếc.

Về độ bền, mực in lụa thấm sâu, bám chắc, chịu giặt nhiều lần mà ít bong tróc; decal nhiệt dễ bong, nứt, mờ nếu ép hoặc sấy kém chất lượng, nhất là sau nhiều lần giặt. Về màu sắc, in lụa hợp thiết kế màu đơn, nền rõ ràng; decal nhiệt xử lý tốt hình đa màu, chuyển sắc và chi tiết nhỏ. Còn về thời gian, in lụa chuẩn bị lâu hơn do phải làm khung và căn chỉnh màu, nhưng sẵn sàng xong thì sản xuất rất nhanh với số lượng lớn; decal nhiệt ít công chuẩn bị, thuận tiện cho đơn hàng nhỏ và thay đổi mẫu nhanh.

Riêng trên áo thun, in lụa thường đặt hàng với số lượng tối thiểu khoảng 10 đến 15 áo; dưới ngưỡng này chi phí không còn lợi thế, và hình in chủ yếu đơn sắc, bị giới hạn số màu. Ngưỡng đó cũng là con số hợp lý để nhóm lớp hay nhóm sự kiện tính toán trước khi đặt xưởng.

Hai phương pháp không loại trừ nhau. Nhiều xưởng kết hợp trên cùng một sản phẩm: phần logo hoặc chi tiết nhỏ in bằng decal nhiệt, còn họa tiết chính in số lượng lớn bằng lụa, vừa tiết kiệm chi phí vừa giữ thẩm mỹ. Bảng dưới đây tóm tắt các tiêu chí so sánh.

Một ví dụ cụ thể: nhóm lớp cần in 10 đến 15 áo với hình đơn giản, ít màu, sẽ lợi hơn khi chọn in lụa vì giá rẻ và áo bền hơn; còn một chiếc áo in ảnh chụp nhiều màu cho riêng mình thì decal nhiệt là lựa chọn hợp lý. Chọn đúng kỹ thuật ngay từ đầu, chiếc áo in mới giữ được hình như ý sau cả năm giặt.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.