Tiền & nghề
Hợp đồng cộng tác viên áp dụng luật nào và bị khấu trừ thuế ra sao
Theo Công văn 833/CTBDI-TTHT của Cục Thuế tỉnh Bình Định, bên chi trả phải khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân trước khi trả thù lao từ 2 triệu đồng mỗi lần trở lên. Pháp luật chưa có định nghĩa riêng cho hợp đồng cộng tác viên, nên nội dung thực tế mới quyết định luật nào áp dụng.
Người bán hàng online, người viết bài tự do, chủ hộ kinh doanh nhỏ cộng tác với doanh nghiệp đều thường nhận việc qua loại giấy tờ này, dù pháp luật chưa có định nghĩa riêng cho nó.
Chuyện tiền thì đã có hướng dẫn cụ thể. Khi thù lao đạt từ 2 triệu đồng mỗi lần trở lên, bên chi trả phải khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân trước khi trả, theo Công văn 833/CTBDI-TTHT của Cục Thuế tỉnh Bình Định.
Tên gọi không quyết định bản chất hợp đồng cộng tác viên
Bộ luật Lao động và Bộ luật Dân sự của Việt Nam đều không nhắc tới hợp đồng cộng tác viên như một loại hợp đồng riêng. Cái tên này chỉ phổ biến trong môi trường tuyển dụng. Bản chất pháp lý của nó phải nhìn vào nội dung thực tế của quan hệ giữa hai bên, chứ không vào dòng chữ trên trang giấy.
Nghĩa là cùng một tờ giấy mang tên hợp đồng cộng tác viên, đọc nội dung khác nhau thì luật áp dụng cũng khác nhau. Khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động 2019 nói rõ điều này. Văn bản dù mang tên khác, cứ có tiền công trả cho người làm và có một bên quản lý, điều hành, giám sát bên kia, thì vẫn được xếp vào diện hợp đồng lao động. Ngược lại, nếu cộng tác viên là bên cung ứng dịch vụ, thực hiện công việc cho bên thuê theo Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015, thì quan hệ này là hợp đồng dịch vụ. Khi đó bên sử dụng chỉ có nghĩa vụ trả tiền dịch vụ.
Dấu hiệu nhận biết nằm ở cách làm việc. Cộng tác viên làm theo giờ giấc cố định, chịu phân công công việc hằng ngày, báo cáo trực tiếp cho người quản lý, chấm công và chịu nội quy thì hợp đồng mang bản chất lao động. Trường hợp này áp dụng đầy đủ quy định về lương, thời giờ làm việc và bảo hiểm. Làm theo dạng dịch vụ thì người cộng tác tự chủ về thời gian và cách thực hiện. Tiền công trả theo kết quả hay theo sản phẩm, hai bên bình đẳng, không ràng buộc kỷ luật lao động.
Thời hạn cũng là một ranh giới cần biết khi hai bên thỏa thuận. Nếu văn bản mang bản chất hợp đồng lao động xác định thời hạn, thời hạn không được quá 36 tháng theo điểm b khoản 1 Điều 20 Bộ luật Lao động 2019. Quan hệ dịch vụ thì không bị giới hạn này, vì thời hạn do hai bên tự thỏa thuận theo nội dung công việc.
Một ví dụ rất đời thường: bạn trẻ ký giấy mang tên hợp đồng cộng tác viên nhưng phải lên công sở từ 9 giờ đến 18 giờ, chấm công, báo cáo cho trưởng nhóm và nhận lương cố định hàng tháng. Khi có tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền vẫn xác định đây là quan hệ lao động, dù tên gọi trên văn bản nói gì.
Cách làm này gây rủi ro cho cả hai phía. Doanh nghiệp dùng sai mẫu hợp đồng cộng tác viên có thể bị xác định là quan hệ lao động trá hình. Hệ quả là truy thu thuế, truy thu bảo hiểm xã hội và xử phạt hành chính.5 Còn người đi làm thì mất quyền lợi đáng lẽ có: không được đóng bảo hiểm, không được hưởng các chế độ theo Bộ luật Lao động. Vì thế, trước khi ký, hai bên nên soi kỹ nội dung công việc thật thay vì tiêu đề của văn bản.
Ba mẫu hợp đồng theo ngành
Công việc cộng tác khác nhau thì điều khoản trong hợp đồng cũng khác nhau. Ba nhóm nghề thường gặp có mẫu riêng là bán hàng, kế toán và kinh doanh.
Mẫu hợp đồng cộng tác viên bán hàng thường quy định chỉ tiêu doanh số, tỷ lệ hoa hồng theo từng đơn hàng, thời điểm thanh toán hoa hồng, khu vực bán hàng và chính sách đổi trả. Người bán hàng online nên đối chiếu cả năm mục này trước khi nhận việc. Chỉ cần thiếu một mục như thời điểm thanh toán, tiền hoa hồng có thể treo lơ lửng nhiều tháng.
Mẫu dành cho cộng tác viên kế toán áp dụng cho việc ghi sổ, lập báo cáo thuế, quyết toán theo kỳ, phù hợp doanh nghiệp nhỏ. Văn bản này cần nêu rõ phạm vi nghiệp vụ, thời hạn nộp báo cáo và trách nhiệm bảo mật số liệu tài chính. Với công việc kế toán, điều khoản bảo mật càng quan trọng, vì số liệu tài chính của doanh nghiệp nằm trọn trong tay người cộng tác.
Còn mẫu hợp đồng cộng tác viên kinh doanh tính hoa hồng theo giá trị hợp đồng ký kết thành công, kèm thời hạn bảo lưu quyền lợi khi khách hàng tái ký. Điều khoản bảo lưu quan trọng.5 Nó quyết định người cộng tác có được hoa hồng khi khách cũ quay lại hay không.
Ngoài ba nhóm trên, dạng hợp đồng dịch vụ còn áp dụng cho viết bài, sáng tạo nội dung, marketing, môi giới khách hàng, giảng dạy ngắn hạn và các dự án thời vụ. Điểm chung của những công việc này là kết thúc trong thời hạn nhất định, thời gian và địa điểm làm việc tự do. Tiền công trả gọn theo công việc, có thể tạm ứng rồi tất toán khi xong.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Bước 1: Rà nội dung trước khi ký
Pháp luật không bắt buộc mọi quan hệ cộng tác phải lập văn bản; công việc vụ việc, giá trị nhỏ có thể thỏa thuận bằng lời. Tuy nhiên nhiều người cộng tác chỉ nhắn tin hoặc nói miệng. Mâu thuẫn về thù lao, thời gian và trách nhiệm khi đó rất khó giải quyết. Văn bản, kể cả dữ liệu điện tử, là căn cứ để đòi tiền và để doanh nghiệp hạch toán chi phí. Hợp đồng điện tử ký bằng chữ ký số hoặc phương thức xác thực điện tử có giá trị pháp lý theo Luật Giao dịch điện tử.
Về hình thức, pháp luật chưa ban hành mẫu hợp đồng cộng tác viên cụ thể. Khi soạn thảo cần bảo đảm văn bản có quốc hiệu, tiêu ngữ, ngày tháng; tên và số hiệu hợp đồng; phần căn cứ pháp lý; thông tin các chủ thể. Tiếp đó là các điều khoản về công việc, thời giờ, quyền lợi và nghĩa vụ, chấm dứt; cuối cùng hai bên ký và ghi rõ họ tên. Nếu soạn theo dạng hợp đồng dịch vụ, Điều 398 Bộ luật Dân sự 2015 nêu nội dung cần có để đối chiếu. Cụ thể là đối tượng của hợp đồng, số lượng và chất lượng công việc, giá và phương thức thanh toán, thời hạn, quyền và nghĩa vụ các bên. Còn lại là trách nhiệm khi vi phạm và cách giải quyết tranh chấp.
Một bản hợp đồng cộng tác viên chặt chẽ cần đủ các nội dung sau:
Thông tin hai bên: tên, địa chỉ, mã số thuế, số CCCD của bên thuê và của cộng tác viên.
Mô tả đầu việc kèm tiêu chí nghiệm thu, để hai bên cùng biết thế nào là làm xong.
Thời hạn hợp đồng, mức thù lao, cách tính và thời điểm thanh toán.
Khoản chi được hoàn, điều khoản bảo mật, quyền sở hữu kết quả công việc.
Các trường hợp chấm dứt hợp đồng và cách thức giải quyết tranh chấp.
Ví dụ với người viết bài: nên yêu cầu ghi rõ số bài mỗi tháng, đơn giá mỗi bài, tiêu chí duyệt bài và ngày thanh toán. Khi bên thuê chậm trả, những dòng này chính là căn cứ để gửi văn bản đòi tiền.
Bước 2: Tính thuế trước khi nhận thù lao
Tổ chức, cá nhân trả thù lao cho người không ký hợp đồng lao động, hoặc ký dưới 3 tháng, với tổng mức từ 2 triệu đồng mỗi lần trở lên phải khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân trước khi trả. Ví dụ thù lao 5 triệu đồng một lần, doanh nghiệp khấu trừ 500 nghìn đồng, cộng tác viên nhận về 4,5 triệu đồng.
Riêng hợp đồng dịch vụ có thời hạn từ 3 tháng trở lên, đơn vị trả thu nhập khấu trừ theo Biểu thuế lũy tiến từng phần tại điểm b.1 khoản 1 Điều 25 Thông tư 111/2013/TT-BTC, thay vì mức 10% cố định. Hợp đồng dịch vụ dưới 3 tháng thì khấu trừ 10% trên thu nhập chi trả từng lần từ 2.000.000 đồng trở lên. Hoặc căn cứ cam kết của người nhận thu nhập để tạm thời chưa khấu trừ. Người làm cam kết phải đăng ký thuế và có mã số thuế tại thời điểm cam kết, chịu trách nhiệm về cam kết của mình; nếu gian lận sẽ bị xử lý theo quy định.
Nếu cá nhân chỉ có một nguồn thu nhập duy nhất thuộc diện khấu trừ nhưng sau giảm trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp thuế, vẫn có cách giữ nguyên thu nhập. Người đó làm cam kết gửi tổ chức trả thu nhập để tạm thời chưa bị khấu trừ.
Các khoản chi kèm theo cũng cần biết để tính đúng thu nhập chịu thuế. Khoản khoán chi văn phòng phẩm, công tác phí cho người thực tế đi công tác, tiền điện thoại phù hợp điểm đ.4 khoản 2 Điều 2 Thông tư 111/2013/TT-BTC và Điều 4 Thông tư 96/2015/TT-BTC thì không tính vào thu nhập chịu thuế. Riêng tiền trang phục, phần vượt mức 5.000.000 đồng mỗi người mỗi năm sẽ tính vào thu nhập chịu thuế. Khi năm tính thuế khép lại, nơi chi trả vẫn phải lập danh sách những người chưa bị khấu trừ, kèm mức thu nhập của họ, rồi gửi cơ quan thuế.
Bảo hiểm xã hội: khi nào phải đóng
Nếu quan hệ cộng tác thực chất thuộc diện lao động và kéo dài từ đủ 3 tháng trở lên, doanh nghiệp phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp cho cộng tác viên. Căn cứ là Điều 2 Luật BHXH 2024, Điều 12 Luật BHYT 2008 sửa đổi 2014 và Luật Việc làm 2025. Người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng đến dưới 3 tháng cũng thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Ngược lại, nếu hợp đồng là hợp đồng dịch vụ, pháp luật không áp dụng bảo hiểm bắt buộc nào cho cộng tác viên.
Doanh nghiệp trốn đóng phải trả giá đắt. Khi phát hiện, cơ quan quản lý bảo hiểm buộc người sử dụng lao động đóng đủ số tiền trốn đóng.5 Ngoài ra phải nộp thêm 0,03% mỗi ngày, tính trên số tiền trốn đóng và số ngày trốn đóng, vào quỹ bảo hiểm xã hội.5 Theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp chậm đăng ký hoặc kê khai thiếu người thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc quá 60 ngày bị phạt 6 đến 12 triệu đồng khi vi phạm dưới 10 người lao động. Mức phạt tăng theo quy mô: từ 12 đến 20 triệu đồng khi vi phạm từ 10 đến dưới 50 người, từ 20 đến 30 triệu đồng khi từ 50 đến dưới 100 người, và từ 30 đến 40 triệu đồng khi từ 100 người trở lên.
Tranh chấp và chấm dứt hợp đồng
Đường giải quyết tranh chấp phụ thuộc vào bản chất của hợp đồng cộng tác viên. Nếu là hợp đồng dịch vụ, khi một bên vi phạm thỏa thuận, bên kia có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự 2015.
Cộng tác viên dạng dịch vụ cũng có những quyền đáng nhớ theo Điều 518 Bộ luật Dân sự 2015. Người cộng tác được yêu cầu bên thuê cung cấp thông tin, tài liệu, phương tiện để thực hiện công việc. Khi thay đổi điều kiện dịch vụ vì lợi ích của bên thuê mà chờ ý kiến sẽ gây thiệt hại, người cộng tác được làm ngay nhưng phải báo ngay cho bên thuê biết. Cuối cùng, người cộng tác được yêu cầu trả tiền dịch vụ. Ba quyền này giúp người cộng tác không bị rơi vào thế bị động khi bên thuê không hợp tác.
Tình huống thường gặp: doanh nghiệp nhận sản phẩm nhưng chậm thanh toán. Cộng tác viên có hợp đồng dịch vụ chỉ cần gửi văn bản yêu cầu trả tiền và đòi bồi thường thiệt hại, không cần qua thủ tục hòa giải lao động.
Nếu văn bản bị xếp vào diện lao động, tranh chấp phải đi qua hòa giải viên lao động, Hội đồng trọng tài lao động hoặc Tòa án. Đây là lý do nên xác định rõ bản chất quan hệ từ đầu, vì thủ tục hai đường này khác nhau khá xa.
Cảnh giác việc nhẹ lương cao
Tuyển cộng tác viên online đang là chiêu lừa đảo phổ biến. Hình thức thường thấy là giả mạo các sàn thương mại điện tử như Tiki, Shopee, Lazada để chiếm đoạt tài sản.1 Khoản tiền bị lừa thường từ vài triệu đến vài trăm triệu đồng, theo Cục An toàn thông tin, Bộ Thông tin và Truyền thông.1
Thủ đoạn có trình tự. Kẻ gian mồi nhử hoàn tiền cùng hoa hồng 10 đến 20% cho những đơn hàng nhỏ ban đầu. Sau đó yêu cầu thanh toán đơn hàng giá trị vài chục triệu đồng rồi không hoàn tiền, đưa lý do như lỗi nhiệm vụ, tài khoản bị treo, cần nạp thêm tiền để mở khóa.
Ba dấu hiệu để nhận biết ngay: được yêu cầu nộp tiền tạm ứng trước khi bắt đầu công việc; bị đòi thông tin tài khoản cá nhân hay thẻ tín dụng; quảng cáo công việc thu nhập cao, dễ dàng, không cần kỹ năng. Việc tuyển cộng tác viên online để lừa đảo còn có thể bị xử lý hình sự.4
Vụ việc có thật cho thấy mức thiệt hại không nhỏ. Một phụ nữ tại Hà Nội bị lừa hơn 3,24 tỷ đồng khi làm cộng tác viên online, liên tục bị yêu cầu nạp tiền với lý do cài sai ID tài khoản. Nạn nhân đã trình báo Công an phường Dịch Vọng Hậu, quận Cầu Giấy vào tháng 9/2022. Ngoài ra có nạn nhân tại Hà Nội thanh toán 10 đơn hàng tổng hơn 230 triệu đồng rồi không nhận lại được tiền.2 Tại Quảng Nam có người mất gần 100 triệu và gần 150 triệu đồng.2
Một người nhận việc cộng tác viên online mà bị yêu cầu nạp 20 triệu đồng để mở khóa tài khoản sau vài đơn nhỏ được hoàn tiền, nên dừng ngay và trình báo công an. Việc thật thì doanh nghiệp trả tiền cho người làm, chứ không thu tiền trước từ người nhận việc.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Lừa đảo tuyển dụng cộng tác viên online (nhandan.vn) ↩a ↩b
- Mất hàng trăm triệu đồng vì làm cộng tác viên bán hàng online (dantocphattrien.vietnamnet.vn) ↩a ↩b
- Hà Nội: Sập bẫy khi làm cộng tác viên online, người phụ nữ bị lừa hơn 3 tỷ đồng (dansinh.dantri.com.vn)
- Tuyển cộng tác viên online để lừa đảo có thể bị xử lý hình sự (money.vtv.vn) ↩
- Mức phạt trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.