Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Hợp chúng quốc hay hợp chủng quốc: từ nào chính xác?

Ông Lê Chí Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ châu Mỹ, Bộ Ngoại giao, cho biết văn bản chính thức của Bộ từ trước tới nay đều viết “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”. Cách viết này theo đúng nguyên gốc Hán Việt của quốc hiệu, dù “Hợp chủng quốc” vẫn xuất hiện khá nhiều trên báo chí.

11 phút đọc

Hợp chúng quốc hay hợp chủng quốc là thắc mắc của rất nhiều người khi viết tên nước Mỹ.2 Câu trả lời: Hợp chúng quốc mới đúng, với dấu sắc trên chữ chúng. Ông Lê Chí Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ châu Mỹ, Bộ Ngoại giao, xác nhận: từ trước tới nay, văn bản của Bộ đều dùng “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”.2

Vậy tại sao chữ chủng với dấu hỏi vẫn thấy khắp nơi, từ bài báo cho tới trang thông tin điện tử của một số cơ quan? Bài dưới đây giải nghĩa từ đúng, chỉ ra lý do gây nhầm lẫn, kèm ví dụ và mẹo nhớ để lần sau bạn không phải do dự nữa.

Hợp chúng quốc hay hợp chủng quốc: từ nào đúng?

Trả lời ngắn gọn: Hợp chúng quốc đúng, Hợp chủng quốc nhầm. Sự khác nhau chỉ nằm ở dấu: chúng mang dấu sắc, chủng mang dấu hỏi. Nhưng đổi dấu là đổi hẳn ý nghĩa của tên gọi quốc gia.

Theo nguyên gốc Hán Việt, cụm từ chỉ một nước do nhiều bang liên hợp mà thành, không dính gì đến chuyện giống nòi. Tiến sĩ giáo dục Lê Vinh Quốc khẳng định đây là cách dịch chính xác của United States, nghĩa là các nước hay các bang liên hợp, đồng nghĩa với liên bang. Theo ông, đổi dấu từ Chúng thành Chủng là làm biến đổi ý nghĩa tên gọi.

Điều đáng nói là lỗi này không hề hiếm. Một bài báo ngày 22 tháng 7 năm 2022 trên Báo Hà Giang viết cả “Hợp chủng quốc Mexico” lẫn “Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ”. Trang thông tin điện tử của thành phố Đà Nẵng khi giới thiệu thành phố Oakland cũng gọi nơi đây thuộc “Hợp chủng quốc Hoa Kỳ”. Báo chí lẫn một số trang của cơ quan nhà nước đều từng dùng, nên người đọc gặp đâu cũng thấy và càng thêm phân vân.

Về hợp chúng quốc hay hợp chủng quốc, đúng chính tả là hợp chúng quốc.2 Các nguồn ghi khác nhau, còn trang này chọn cách viết đúng nguyên gốc Hán Việt.

Hợp chúng quốc nghĩa là gì

Hợp chúng quốc là gì? Muốn hiểu rõ, hãy bóc tách từng tiếng: hợp là liên hợp, quốc là nước, còn chúng mang nghĩa số đông. Ghép lại, hợp chúng quốc là nước do nhiều bang liên hợp mà thành, tương đương với United States trong tiếng Anh, đôi khi cũng được dịch là liên bang.23

Cách dịch đầy đủ theo lối Hán Việt là Hợp Chúng Quốc Á Mỹ Lợi Gia, gọi tắt là Hợp Chúng Quốc châu Mỹ hay Hợp Chúng Quốc Hoa Kỳ. Trong tiếng Trung, quốc hiệu đầy đủ của Mỹ cũng dịch theo lối này.4 Ở đó, cụm hợp chúng quốc mang ý quốc gia do nhiều tiểu bang liên hợp lại mà thành.4

Về mặt chính trị học, đây là thuật ngữ chỉ nước theo thể chế liên bang, lấy đoàn kết dân chúng và thực hiện dân chủ làm ý nghĩa cốt lõi.3 Một nước liên bang có các bang tham gia liên minh. Mỗi bang có hiến pháp riêng, hệ thống pháp luật riêng và quyền qua lại về đối ngoại.3 Cách tổ chức này khác với nước đơn nhất, nơi chỉ có một chính phủ trung ương, một hiến pháp và một hệ thống pháp luật chung.3

Tên gọi này gắn với lịch sử nước Mỹ. Cụm từ United States xuất hiện lần đầu năm 1776, lúc đó chỉ có 13 bang.4 Tuyên ngôn Độc lập ngày 4 tháng 7 năm 1776 dùng tên đầy đủ “Tuyên ngôn nhất trí đồng thuận của 13 tiểu bang Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”.4 Sau độc lập, 13 thuộc địa trở thành 13 bang đầu tiên, rồi mở rộng dần thành 50 bang. Mỗi bang có chủ quyền, ngành hành pháp do dân bầu, ngành lập pháp do dân bầu và ngành tư pháp độc lập.2 Ngày nay nước này gồm 50 bang, Đặc khu Columbia và 326 Biệt khu thổ dân châu Mỹ.4

Chữ Hợp trong tên gọi gợi ngay đến những từ quen thuộc như Liên hợp quốc, Hiến chương Liên Hợp Quốc, đều nói về sự liên kết của nhiều thành viên. Hợp chúng quốc cũng vậy: nhiều bang, nhiều chính quyền địa phương, cùng hợp lại thành một nước.3

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Hai ấm trà men nâu đặt cạnh nhau trên bàn gỗ, bên cạnh khay tre đựng nhiều chén nhỏ, ánh sáng sớm từ cửa sổ
Hai ấm trà men nâu đặt trên bàn gỗ, cạnh khay đan nhiều chén nhỏ, ánh sáng sớm từ cửa sổ.

Vì sao hay viết nhầm và cách phân biệt chúng, chủng

Nguyên nhân chính nằm ở thanh điệu: người Việt hay nhầm sang chữ chủng trong chủng tộc. Từ đó, nhiều người gọi nhầm thành hợp chủng quốc, vì cho rằng nước Mỹ do nhiều chủng tộc hợp thành.4 Cách gọi này không chính xác, vì quốc hiệu tiếng Anh của nước Mỹ không có từ nào đề cập đến chủng tộc.4

Lời giải thích sai ấy nghe rất thuyết phục nên được truyền miệng rộng rãi, khiến hợp chủng quốc trở thành cách gọi phổ biến trong đời thường và trên một số phương tiện truyền thông. Lỗi này còn đi vào cả những trang đáng lẽ chỉn chu về chữ nghĩa, và lặp lại nhiều năm. Người đọc khó tránh phân vân, nhất là khi cách sai lại có sẵn một lời giải thích nghe hợp lý.

Đặt hai chữ cạnh nhau thì sự khác biệt hiện ra rõ. Chúng nghĩa là đông, gặp trong công chúng, đại chúng, quần chúng nhân dân; còn chủng nghĩa là giống, loại, gặp trong chủng tộc, chủng loại.2 Thanh điệu cũng khác nhau: chúng mang dấu sắc, còn chủng thì hẳn một dấu hỏi.

Trên giấy, đổi dấu là đổi ý. Viết đúng là nói nhiều bang liên hợp; viết sai thì vô tình biến quốc hiệu thành chuyện nhiều giống nòi hợp lại, nghĩa hoàn toàn không có trong tên gọi gốc. Quốc hiệu nói về các bang hợp lại, tức số đông đơn vị hành chính, nên chữ phải viết là chúng.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Hai quốc gia còn giữ quốc hiệu này

Hợp chúng quốc không phải tên riêng của nước Mỹ.2 Trên thế giới từng có tám nước mang quốc hiệu này rồi ngưng dùng. Bốn nước đầu là Hợp chúng quốc Bỉ (1790), Hợp chúng quốc Brasil (1891–1969), Hợp chúng quốc châu Trung Mỹ (1823–1838) và Hợp chúng quốc Colombia (1863–1886). Bốn nước còn lại là Hợp chúng quốc Indonesia (1949–1950), Hợp chúng quốc Quần đảo Ionia (1815–1864), Hợp chúng quốc Venezuela (1864–1953) và Hợp chúng quốc Ả Rập (1958–1961).

Đến nay chỉ còn hai nước dùng quốc hiệu này làm tên gọi chính thức là Hoa Kỳ và México.3 México từng được báo chí Việt Nam viết theo cả hai cách: có bài ghi Hợp chủng quốc Mexico, có bài ghi Hợp chúng quốc México, đúng như tình trạng hai cách viết song song ở tên nước Mỹ.

Nhà sảnh cũ với bàn gỗ dài, hai hàng ghế gỗ trống, một tủ gỗ đóng kín ở sau và hai chiếc chiếu trải trên nền
Căn phòng cũ có bàn gỗ dài kê giữa hai hàng ghế trống, hai tấm thảm trải sàn, tủ gỗ đóng kín phía sau, ánh chiều hắt vào.

Quan điểm chuyên gia và hướng thống nhất

Tranh luận hợp chủng quốc hay hợp chúng quốc từng kéo dài nhiều năm. Theo một bài viết ngày 28 tháng 6 năm 2011, “Hợp Chúng Quốc” chính xác hơn theo cách phiên dịch Hán Việt. Nhưng lúc đó, tên gọi “Hợp Chủng Quốc” hoặc “Hiệp Chủng Quốc” tại Việt Nam được dùng phổ biến hơn, kể cả trong văn kiện chính thức.

Thực tế sau đó đã ngả về một hướng. Các văn bản chính thức của Bộ Ngoại giao từ trước tới nay đều viết “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”.2 Bản tin Thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam cũng chọn cụm này làm tên chính thức, thay cho “Hợp chủng quốc Hoa Kỳ”.2 Khi cơ quan đối ngoại và đài truyền hình quốc gia cùng viết một cách, người làm văn bản có chỗ dựa rõ ràng.

Có ý kiến cho rằng ngôn ngữ thay đổi theo thời gian, lấy ví dụ Huế đúng ra là Hóa, cám ơn từ cảm ơn, Tết từ Tiết. Nhưng khi các cơ quan có văn bản chính thức cùng chọn một cách viết, người làm văn bản nên theo cách đó. Chưa có quy định bắt buộc từ cơ quan quản lý ngôn ngữ nhà nước, song thực tế văn bản chính thức đã thống nhất.

Câu ví dụ đúng và sai

Tám cặp câu dưới đây đặt trong cảnh đời thường; mỗi cặp có một câu viết đúng và một câu viết sai, kèm chỗ cần sửa.

  • Đúng: Tòa Đại sứ Việt Nam tại Hợp chúng quốc Hoa Kỳ là cơ quan đại diện ngoại giao. — Sai: Tòa Đại sứ Việt Nam tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ là cơ quan đại diện ngoại giao (chữ đúng là chúng).
  • Đúng: Ông Lê Chí Dũng cho biết văn bản của Bộ Ngoại giao đều viết Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. — Sai: Ông Lê Chí Dũng cho biết văn bản của Bộ Ngoại giao đều viết Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (thay chủng bằng chúng).
  • Đúng: Chương trình Thời sự chọn Hợp chúng quốc làm tên chính thức. — Sai: Chương trình Thời sự chọn Hợp chủng quốc làm tên chính thức (viết lại là Hợp chúng quốc).
  • Đúng: Thành phố Oakland thuộc Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. — Sai: Thành phố Oakland thuộc Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (đổi dấu hỏi thành dấu sắc).
  • Đúng: Hợp chúng quốc México là một trong hai nước còn giữ quốc hiệu này. — Sai: Hợp chủng quốc México là một trong hai nước còn giữ quốc hiệu này (chữ đúng là chúng).
  • Đúng: Hợp chúng quốc Indonesia chỉ tồn tại trong giai đoạn 1949–1950. — Sai: Hợp chủng quốc Indonesia chỉ tồn tại trong giai đoạn 1949–1950 (sửa thành Hợp chúng quốc).
  • Đúng: Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 nêu tên 13 tiểu bang Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. — Sai: Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 nêu tên 13 tiểu bang Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (thay chủng bằng chúng).
  • Đúng: Hợp chúng quốc là cách dịch Hán Việt của cụm United States. — Sai: Hợp chủng quốc là cách dịch Hán Việt của cụm United States (viết lại là Hợp chúng quốc).
Khay tre đan đặt trên bàn gỗ cũ cạnh cửa sổ, sáu bát nhỏ trắng xếp thành nhóm và một bát lớn hoa xanh đặt riêng bên cạnh
Khay tre đan đặt trên mặt bàn gỗ cũ cạnh cửa sổ, sáu bát gốm nhỏ xếp chung và một bát hoa văn xanh đặt riêng, ánh sáng ban ngày dịu.

Mẹo nhớ và chốt nhanh

Lần sau còn vướng giữa hợp chúng quốc hay hợp chủng quốc, hãy nghĩ đến các từ quần chúng, đại chúng, công chúng. Cả ba đều viết chúng với dấu sắc. Quốc hiệu nước Mỹ nói về nhiều bang hợp lại, nên chữ phải là chúng.2

Còn chủng chỉ đi với nghĩa giống loài, như chủng tộc, chủng loại, nên không thể xuất hiện trong tên gọi.

Một chi tiết lịch sử cũng giúp ghi nhớ: tên Hoa Kỳ bắt nguồn từ một chữ Hán nghĩa mặt chữ là cờ hoa. Tên này ra đời năm 1784, khi thương thuyền Mỹ đầu tiên đến Quảng Châu; người dân thấy sao trên cờ giống bông hoa nên gọi là cờ hoa. Quốc hiệu cũng thế, mỗi chữ đều có gốc rõ ràng, không phải đoán theo ý nghĩ của người đọc. Khi còn phân vân, bạn có thể dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để rà lại trước khi gửi. Muốn xem thêm cách viết đúng các từ Hán Việt dễ lẫn, mời đọc chuyên mục Chính tả.

  • Ghi nhớ: chữ chúng, dấu sắc. Các văn bản chính thức của Bộ Ngoại giao và Thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam đều dùng Hợp chúng quốc Hoa Kỳ; cứ theo cách viết này khi làm văn bản.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com