Giãy giụa hay giãy dụa: 5/10 lần viết sai

Trao tay một con cá vừa kéo lên khỏi mặt nước, ai cũng tả được cảnh nó vùng vẫy trong lưới, nhưng khi viết xuống, nhiều người đứng hình trước hai cách ghi: giãy giụa hay giãy dụa. Câu trả lời ngắn gọn là từ đúng phải viết bằng hai chữ gi, và phần dưới đây giải thích đầy đủ kèm mẹo ghi nhớ.

Từ đúng phải có mặt chữ gi ở cả hai tiếng, từ đầu đến cuối. Cặp này nằm trong nhóm phân biệt d, gi và r, nhóm lỗi quen thuộc với người viết tiếng Việt. Chương trình Vua Tiếng Việt từng đưa đúng cặp này vào phần kiểm tra chính tả ở vòng đầu tiên, đủ thấy nó làm người chơi phân vân đến mức nào.

Giãy giụa hay giãy dụa: từ nào đúng chính tả

Trong sách tra cứu chỉ có một mục từ: giãy giụa. Cách viết giãy dụa không hề có mặt trong bộ chuẩn, nghĩa là nó không mang nghĩa gì cả,. Vì thế khi phân vân giãy giụa hay giãy dụa từ nào đúng, chỉ có một cách ghi đúng: giãy giụa.

Báo chí và các tác phẩm văn học cũng dùng gần như chỉ một cách viết này. Sách tra cứu cho thấy văn học, báo chí hầu hết đều sử dụng “giãy giụa” thay vì “giãy dụa”. Có bài báo còn đặt hẳn từ ấy lên tiêu đề khi nói về món bạch tuộc còn tươi, còn giãy giụa trong ẩm thực Hàn Quốc.

Ngoài hai cách ghi quen thuộc, tư liệu còn nêu hai biến thể sai khác là dãy giụa và dãy dụa. Cả hai đều xuất phát từ cùng một chỗ: người viết nghe nhầm âm đầu của từ, ghi chữ d trong khi đúng phải là gi. Thường thì tiếng thứ nhất bị sai trước, rồi kéo theo cả cụm.

Một điểm cần nói rõ: các nguồn tra cứu có chỗ ghi khác nhau về mức độ phổ biến của từng cách viết, nhưng điểm chung là sách từ điển chỉ ghi nhận giãy giụa. Gặp cách viết khác trên mạng, đó là lỗi của người viết, không phải một lối viết thứ hai được chấp nhận.

Giãy giụa nghĩa là gì

Giãy giụa là gì? Đó là động từ miêu tả hành động cựa quậy mạnh và liên tiếp trong một khoảng thời gian, thường dùng để nói về sự vùng vẫy, chống cự quyết liệt. Từ điển ghi nghĩa ngắn gọn: giãy mạnh và liên tiếp, nói khái quát.

Điều thú vị nằm ở cấu tạo của từ. Giãy giụa được ghép từ hai tiếng đồng nghĩa: “giãy” chỉ sự cựa quậy mạnh, “giụa” cũng mang nghĩa vật lộn. Hai tiếng cùng nghĩa ghép lại thành một từ, và chính sự lặp ấy nhấn mạnh độ mạnh mẽ của hành động. Kiểu ghép này rất quen trong tiếng Việt, ta gặp hoài ở những từ đôi cùng nghĩa.

Riêng tiếng “giãy” đứng đầu còn có nghĩa thứ hai, ít được nhắc: ngoài chỉ sự cựa quậy mạnh, nó còn chỉ sự không chịu thừa nhận. Nghĩa này giải thích vì sao trong khẩu ngữ ta có thể nói ai đó “còn giãy” khi người ấy chưa chịu nhận một điều gì. Hiểu đủ hai nghĩa của tiếng đầu mới thấy từ ghép nói được nhiều hơn chuyện cử động chân tay.

Xét sắc thái, giãy giụa gợi hình ảnh vật lộn mạnh đến mức mất kiểm soát, thường xảy ra khi sinh vật gặp nguy hiểm hoặc hoảng loạn, một phản ứng bản năng. Con cá giãy giụa mạnh mẽ trong lưới ngư dân, con gà bị bắt đang giãy giụa trong chuồng tìm lối thoát, em bé sợ tiêm nên giãy giụa khóc không ngừng,.

Bốn ví dụ nữa cho thấy từ này trải rộng nhiều cảnh. Bệnh nhân giãy giụa do tác dụng phụ của thuốc, con chim giãy giụa để thoát khỏi lồng, tù nhân giãy giụa để thoát khỏi xiềng xích, con vật giãy giụa trong cơn đau đớn. Cả bốn đều có chung một điểm: hành động vượt khỏi tầm kiểm soát của chủ thể.

Sang văn học, giãy giụa hay xuất hiện khi tác giả muốn tả cảnh nhân vật chống cự trong nghịch cảnh. Sang y học, nó đôi khi được nhắc tới như biểu hiện của một số bệnh lý thần kinh hoặc phản ứng với thuốc, cần được theo dõi. Còn ở đời thường, người ta cũng dùng “giãy giụa” để miêu tả hành động vật lộn mạnh mẽ.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân chính gây nhầm lẫn là do cách phát âm d và gi khá giống nhau. Khi nói nhanh, “giãy giụa” và “giãy dụa” nghe gần như không khác gì, tai không bắt được khác biệt thì tay viết theo tai.

Giọng vùng miền làm chuyện này nặng thêm. Người miền Bắc đọc r, d và gi na ná nhau, ba âm ấy vì thế hay lẫn vào nhau trên giấy viết. Ai đọc cả ba âm thành một thì khi viết chỉ có thể dựa vào trí nhớ chứ không dựa được vào tai.

Mạng xã hội cũng góp phần lan truyền lỗi chính tả, trong đó có dạng dãy giụa, dù sách không ghi cách viết ấy. Gặp đi gặp lại trên bình luận, tin nhắn, người đọc dần quen mắt và coi cách sai là cách đúng.

Cặp này cũng chẳng phải ngoại lệ trong chuyện lẫn âm đầu. Cặp giàn giụa gặp chung số phận: nói thì ai cũng hiểu, viết thì phải nhớ quy tắc. Ai hay vấp ở nhóm này, xem thêm bài mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm để có cách hệ thống.

Đọc thêm: Xe duyên hay se duyên? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Giãy dụa: cách viết sai vô nghĩa

Giãy dụa là từ sinh ra do đọc sai rồi viết sai, chẳng phải một biến thể được chấp nhận. Nó không có nghĩa trong từ điển, không tả được hành động nào mà “giãy giụa” chưa tả. Bảng dưới đây cho thấy khác biệt giữa hai cách ghi.

So sánh trực tiếp hai cách viết cho thấy khác biệt rõ nhất:

Giãy giụa là một mục từ thật, có nghĩa “giãy mạnh và liên tiếp”, dùng được trong văn nói, văn viết, văn học, báo chí. Giãy dụa chỉ tồn tại ở chỗ người viết nhớ nhầm âm, không có nghĩa, không nên dùng trong bất kỳ văn bản nào,,.

Mẹo nhớ hai chữ gi

Trước hết, nhớ bằng cấu trúc: giãy giụa có hai tiếng cùng một âm đầu gi. Sự đồng nhất ấy không ngẫu nhiên, nó nhấn mạnh hành động vật lộn. Chỉ cần nhớ hai tiếng phải giống nhau ở chữ đầu là bắt được lỗi ngay.

Nhớ bằng nghĩa cũng hiệu quả: giãy giụa là hai từ đồng nghĩa ghép lại, cả “giãy” và “giụa” đều mang nghĩa vật lộn. Hiểu vì sao hai tiếng ghép với nhau, người viết sẽ nhớ vì sao chúng giống nhau ở âm đầu, chứ không cần học thuộc kiểu đối chiếu từng chữ.

Cuối cùng, dựa vào sách: giở sách tra cứu, chỉ có “giãy giụa” được ghi nhận, không tồn tại từ “giãy dụa” trong bộ chuẩn. Gặp cách ghi nào khác, cứ mạnh dạn sửa về một lối. Quy tắc phân biệt d, gi và r cũng giúp xử lý luôn cả nhóm từ cùng lỗi, không riêng cặp này.

Đọc thêm: Xào xạc hay sào xạc? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Các cặp từ dễ nhầm khác

Cùng nhóm lỗi chính tả hay gặp, có hai cặp đáng ghi nhớ luôn một thể:

Giàn giụa là cách viết đúng chính tả, không viết giàn dụa; nước mắt giàn giụa nghĩa là nước mắt chảy tràn ra nhiều và không cầm giữ nổi.

Cặp còn lại là trau chuốt, tiếng đầu mở bằng tr; dạng có ch ở đầu là lỗi chính tả. Trau chuốt nghĩa là làm tỉ mỉ, chi tiết để sửa sang lại và đạt được vẻ ngoài đẹp hơn.

Giàn giụa và trau chuốt cùng nằm trong nhóm lẫn âm đầu, nhớ một quy tắc là xử lý được cả nhóm.

Cải thiện chính tả mỗi ngày

Cách đơn giản nhất là đọc thành tiếng những đoạn mình vừa viết. Chỗ nào đọc lên nghe chông chênh, khó phân biệt d với gi thì thường là chỗ viết nhầm. Chỉ cần đọc lại một lượt là bắt được phần lớn lỗi kiểu này, nhanh hơn nhiều so với dò từng chữ.

Viết xong, nên đưa bài qua công cụ soát lỗi. Chương trình soạn thảo văn bản và các công cụ kiểm tra chính tả bắt được nhiều dạng sai mà mắt bỏ qua, nhất là khi người viết đã quen mắt với cách viết sai.

Khi không chắc chắn, cách chắc nhất là tra từ điển, vì sách ghi cố định một lối viết thay vì phụ thuộc vào trí nhớ. Bộ từ điển do Hoàng Phê chủ biên có hai dòng.^{11 Về sự khác nhau giữa hai cuốn từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (phần 2) (baothanhhoa.vn)} Bản của Viện Ngôn ngữ xuất bản lần đầu năm 1983, tái bản năm 1988, sửa chữa bổ sung năm 1994 và năm 2000; bản Vietlex ra mắt lần đầu năm 2007.

Việc tra cứu cũng chẳng phải chuyện nhỏ: bộ từ điển mới của Trung tâm Từ điển học dày gần 2.000 trang, có gần 46 ngàn mục từ.^{22 Từ điển tiếng Việt và cố GS. Hoàng Phê (tiasang.com.vn)} Với khối lượng ấy, một mục từ nhỏ như giãy giụa vẫn có chỗ riêng, và đó là căn cứ để yên tâm khi sửa bài.

Muốn luyện thêm, bạn có thể vào chuyên mục Chính tả của trang này, hoặc dùng ngay ô Kiểm tra chính tả để thử một từ mình còn nghi ngờ.

Nhớ nhanh

Mẹo gọn nhất để không viết lệch: hai tiếng của từ phải giống nhau ở chữ đầu, và cả hai đều tả một hành động vật lộn. Khi ngập ngừng giữa hai cách ghi, cứ nhớ tới con cá quẫy trong lưới là ra.

• Đọc thành tiếng đoạn vừa viết, chỗ nào nghe lẫn âm đầu thì tai sẽ bắt được ngay.
• Trước khi gửi bài, hãy chạy một lượt qua công cụ kiểm tra chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Giãy hay dãy?

Đúng là “giãy”, viết bằng gi. “Dãy” là cách viết sai: người viết nghe nhầm âm đầu, ghi chữ d trong khi đúng phải là gi. Mọi cách ghi như dãy giụa, dãy dụa đều phải sửa thành giãy giụa.

Có nên dùng giãy giụa trong bài viết trang trọng?

Được. Giãy giụa có mặt trong từ điển và xuất hiện ở cả văn học lẫn báo chí. Điều cần giữ là viết đúng hai chữ gi, còn sắc thái của nó vốn trung tính, dùng được ở nhiều loại văn bản.

Trong y học, giãy giụa được hiểu thế nào?

Tư liệu y khoa nhắc tới giãy giụa như một biểu hiện có thể gặp ở một số bệnh lý thần kinh hoặc phản ứng với thuốc, cần được theo dõi. Đây chỉ là mô tả chung, không thay cho việc khám bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường.