Chính tả
Giải cứu hay gải cứu: từ nào chính xác?
Giải cứu hay gải cứu? Cách viết đúng chính tả là giải cứu, với chữ giải như trong giải toán, giải bài; còn gải cứu không phải một từ tiếng Việt, nên khi viết cần bỏ ngay.
Trên bàn phím, giải cứu hay gải cứu chỉ cách nhau một chữ i, nhưng trên giấy thì chỉ một cách được coi là đúng. Cách viết chuẩn là giải cứu, còn gải cứu là lỗi chính tả cần sửa.
Cặp từ này xuất hiện nhiều hơn người tưởng. Tin về công an giải cứu người bị khống chế trong trường học, về nạn nhân được đưa ra khỏi đường dây mua bán người đều dùng từ này. Gõ vội trên điện thoại, nhiều người lỡ tay bỏ mất chữ i và đăng lên mà không biết.
Giải cứu hay gải cứu: từ nào đúng
Từ đúng là giải cứu. Chữ giải luôn viết có i, giống hệt các từ giải toán, giải bài, giải thích, giải thưởng. Không từ điển tiếng Việt nào có mục từ gải cứu, nên đây không phải một từ chuẩn.
Chọn cách viết nào không tùy hứng, mà theo quy tắc chung của chữ quốc ngữ: mỗi tiếng phải ghép đúng âm đầu với vần. Tiếng giải mở đầu bằng gi; còn gãi, như gãi ngứa, mới mở đầu bằng g. Hai âm này đọc khác nhau hẳn, nên không thể thay chữ này bằng chữ kia.
Nhiều người vẫn lăn tăn không biết gải cứu hay giải cứu mới đúng. Câu trả lời có ngay ở nguồn tra cứu: các bộ từ điển tiếng Việt hiện hành chỉ ghi mục từ giải cứu, không có dạng gải cứu. Dạng sai ấy chỉ thấy ở những bài đăng vội trên mạng xã hội, gõ nhanh mà chưa kịp soát.
Giải cứu nghĩa là gì
Trả lời gọn câu hỏi giải cứu nghĩa là gì: đó là cứu giúp một người, một vật hay một việc gì đó thoát khỏi nguy hiểm, khó khăn, vướng mắc. Giải nghĩa là gỡ ra, mở ra; cứu nghĩa là giúp người thoát nạn. Ghép lại, giải cứu vừa gỡ vừa cứu, tức đưa người hoặc vật ra khỏi tình thế bức bách.
Nghĩa đen của từ gắn với những tình huống khẩn cấp. Tin tức viết giải cứu con tin khi lực lượng chức năng vây ráp để đưa người bị khống chế ra khỏi hiện trường.1 Chuyện giải cứu nạn nhân bị lừa bán cũng đầy trên mặt báo. Một cô gái bị lừa bán làm tiếp viên được công an hai tỉnh phối hợp giải cứu thành công.3 Trong một đường dây mua bán người khác, 52 nhân viên được đưa ra khỏi các điểm kinh doanh.4
Có những vụ việc đã lâu mà cách gọi vẫn y nguyên. Ngày 17-5-2015, Công an huyện Diễn Châu giải cứu hai bé gái bị Lữ Văn Vương và Cụt Văn Vẽ lừa đưa đến Quảng Ninh.5 Ở đây không có gì để gỡ ngoài chính thân phận đứa trẻ, và từ giải cứu đứng đúng chỗ: nó nói rằng đứa bé từng bị đưa ra khỏi tầm tay gia đình và đã trở lại.
Một lớp nghĩa khác nằm ở những chuyến bay đưa công dân về nước thời dịch. Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc là người yêu cầu tổ chức các chuyến bay hồi hương theo tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau”.6 Chuyến đầu tiên do một hãng hàng không thực hiện bằng chuyên cơ Airbus A321, số hiệu HVN68.6 Tính chung, gần 2.000 chuyến bay đã đưa hơn 200.000 công dân ở hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ trở về nước.6 Báo chí gọi đó là những chuyến bay giải cứu, dù người trên khoang không gặp tai nạn mà chỉ kẹt lại vì đường bay đóng.
Nghĩa rộng của từ còn đi xa hơn nữa. Có bài viết về việc làm sạch các dòng sông ô nhiễm ở Hà Nội như Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét. Ngành hàng không lâm cảnh vé rẻ mà ế khách thời dịch cũng được gọi là muốn được giải cứu. Một bài viết vui về lịch sử còn gọi ô tô là người hùng giải cứu loài người khỏi khủng hoảng phân ngựa ở thế kỷ XIX. Từ một vụ bắt con tin đến một dòng sông, giải cứu đều chỉ việc đưa cái đang mắc kẹt ra khỏi chỗ khó.
Trong lời nói thường ngày, người ta nói giải cứu khi ai đó rút mình khỏi một cuộc họp dài dòng. Người ta cũng nói giải cứu khi một người bạn lên tiếng bênh vực người khác giữa ồn ào, hay khi cả nước chung tay tiêu thụ nông sản cho nông dân. Dù dùng theo nghĩa nào, bao giờ cũng có một bên đang khó và một bên đến gỡ. Ai tra cụm giải cứu là gì trên mạng sẽ thấy đúng mạch nghĩa này: một hành động kéo người khác ra khỏi cảnh khó.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm
Lỗi nhầm bắt nguồn từ âm đầu. Tiếng gãi có thật trong tiếng Việt, như gãi ngứa, gãi đầu, gãi đúng chỗ ngứa, nên bàn phím gợi ý từ này rất nhanh. Người gõ vội nhìn thấy gãi quen mắt, bỏ qua chữ i và cứ thế đăng bài.
Một lý do nữa nằm ở cách phát âm. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc gần như nhau; một số cặp âm đầu cũng bị đọc lẫn. Viết ra, tai không còn là điểm tựa để phân biệt giải với gãi. Người viết chỉ còn dựa vào trí nhớ hình chữ, mà trí nhớ thì hay chọn chữ quen hơn.
Chuyện chuẩn chính tả từng được nói tới ở tầm cao hơn. Có giáo sư từng đề xuất cần có chuẩn chính tả tiếng Việt để thống nhất cách viết trên báo chí và văn bản. Tài liệu dạy chính tả cũng nhắc đi nhắc lại nguyên tắc: viết theo từ điển, soát lại bằng cách đọc từng tiếng một. Lỗi nhầm giữa giải và gải thuộc nhóm lỗi âm đầu, được nhiều giáo án liệt kê bên cạnh những cặp như ph và th, ng và nh.
Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm
Câu đúng và câu sai
Đối chiếu qua câu thật là cách nhanh nhất để nhớ. Dưới đây là chín cặp câu đời thường, dòng đầu viết đúng, dòng dưới viết sai để bạn tự sửa.
Các câu đúng đều là câu tự viết theo tình huống quen thuộc; câu sai chỉ khác ở chỗ chữ giải bị viết nhầm thành gải, đúng kiểu lỗi người viết hay mắc.
- Đúng: Cả nhà gọi điện thoại giải cứu bố khỏi buổi liên hoan kéo dài. — Sai: Cả nhà gọi điện thoại gải cứu bố khỏi buổi liên hoan kéo dài.
- Đúng: Nhóm bạn giải cứu mâm cơm Tết bằng cách chia nhau mỗi người một món. — Sai: Nhóm bạn gải cứu mâm cơm Tết bằng cách chia nhau mỗi người một món.
- Đúng: Cô giáo giải cứu cả lớp khỏi bài kiểm tra quá dài bằng cách dời sang tuần sau. — Sai: Cô giáo gải cứu cả lớp khỏi bài kiểm tra quá dài bằng cách dời sang tuần sau.
- Đúng: Đồng nghiệp giải cứu nhau khi một người bị kẹt hạn chót. — Sai: Đồng nghiệp gải cứu nhau khi một người bị kẹt hạn chót.
- Đúng: Mẹ giải cứu đứa con đang khóc bằng chiếc kẹo trong túi. — Sai: Mẹ gải cứu đứa con đang khóc bằng chiếc kẹo trong túi.
- Đúng: Anh giao hàng chạy chuyến xe cuối ngày, giải cứu mấy đơn kẹt ở kho. — Sai: Anh giao hàng chạy chuyến xe cuối ngày, gải cứu mấy đơn kẹt ở kho.
- Đúng: Ông bà giải cứu vườn rau sau trận mưa lớn bằng cách kê lại luống. — Sai: Ông bà gải cứu vườn rau sau trận mưa lớn bằng cách kê lại luống.
- Đúng: Cả phòng giải cứu buổi họp bằng một câu nói đùa đúng lúc. — Sai: Cả phòng gải cứu buổi họp bằng một câu nói đùa đúng lúc.
- Đúng: Chị bán hàng giải cứu khách khỏi cảnh chờ lâu bằng cách gọi thêm người. — Sai: Chị bán hàng gải cứu khách khỏi cảnh chờ lâu bằng cách gọi thêm người.

Mẹo nhớ và tra nhanh
Mẹo thứ nhất dựa vào nhóm từ cùng chữ. Chữ giải luôn đi với những việc gỡ, mở, phân tích: giải quyết, giải thích, giải thoát, giải thưởng, giải phẫu. Còn g gần như chỉ gắn với một hành động duy nhất: gãi. Cứ hỏi mình: việc này cần bàn tay gãi hay cần cái đầu gỡ? Giải cứu là gỡ người ta khỏi nguy hiểm, nên phải viết giải.
Mẹo thứ hai là quy tắc âm đầu. Trong chữ quốc ngữ, âm gi viết đủ hai chữ g và i: gia, giếng, gió, giải. Âm g thì chỉ có một chữ g: ga, gạo, găng, gãi. Nhớ một câu ngắn: gi nào cũng có i, g thì không. Mẹo này áp dụng được cho cả chục cặp từ khác, không riêng gì cặp đang bàn.
Cùng nhóm còn nhiều cặp khác cũng dễ nhầm vì âm đầu. Trổ bông hay trỗ bông khiến không ít người lúng túng; cách viết chuẩn theo từ điển là trổ bông. Cặp trau chuốt cũng vậy: trau nghĩa là đánh bóng nên trau chuốt mới đúng, viết thành chau là sai. Các cặp kiểu này chung một bài toán: hai tiếng đọc gần nhau, chỉ từ điển mới phân xử được. Ai muốn học cả nhóm một lượt có thể xem bài tổng hợp mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm trên nền tảng.
Không ai nhớ hết quy tắc, và cũng không cần. Với những cặp từ còn băn khoăn, cách làm đơn giản là mở ô Kiểm tra chính tả trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, gõ từ cần soát vào rồi đọc kết quả. Ai còn lấn cấn không biết viết giải cứu hay gải cứu thì cứ để ô kiểm tra trả lời giúp, khỏi phải nhớ từng quy tắc.
Ô kiểm tra hữu ích nhất khi bạn vừa viết xong một dòng trạng thái, một tin nhắn dài hay một đoạn mô tả sản phẩm. Trước khi bấm đăng, dán cả đoạn vào, các cặp từ hay nhầm sẽ hiện ra kèm gợi ý sửa. Thói quen soát một phút này cứu được nhiều tình huống ngượng ngùng hơn là thuộc lòng từng quy tắc. Ngoài cặp từ này, chuyên mục Chính tả của nền tảng còn giải từng cặp một, từ các cặp âm đầu khác đến các cặp thanh hỏi, thanh ngã, kèm ví dụ và mẹo nhớ riêng cho mỗi cặp.
Nghĩa bóng của giải cứu
Ngoài nghĩa cứu nguy, giải cứu còn được dùng nhiều theo nghĩa bóng trong văn nói và giải trí. Điện ảnh Việt Nam có bộ phim Giải cứu thần chết của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng, ra mắt khán giả dịp Tết năm 2009.7 Bộ phim lấy từ này làm tựa cho chuyện học trò hài hước. Trong phim, nữ chính vạch kế hoạch bắt Thần Chết để giúp cô gái vụng về hóa ngôi sao ca nhạc, kèm những màn ca nhạc, vũ đạo thể hiện ước mơ làm ngôi sao của cô.7 Tựa phim chứng minh từ này đủ gợi hình, đủ vui để đứng một mình trên áp phích.

Đặt cạnh phần trước là Nụ hôn thần chết, có thể thấy rõ hai phim chọn hai hướng khác nhau. Nụ hôn thần chết thiên về tưởng tượng lãng mạn, còn Giải cứu thần chết hướng tới những tình huống hài đời thường và tình cảm học sinh, mâu thuẫn giữa đố kỵ và yêu thương.7 Phần nhạc do nhạc sĩ Võ Thiện Thanh đảm nhận, với mức cát-xê 150 triệu đồng.7 Phim cũng bị đánh giá là mang hơi hướng nhiều phim ngoại, có chi tiết đã xuất hiện trong các phim nước ngoài như Mean Girls hay High School Musical.7
Trên báo giải trí, từ này cũng được dùng theo nghĩa bóng. Khi Diệu Nhi lên tiếng bênh vực Đông Nhi giữa ồn ào quanh chuyện dự đám cưới, bài viết gọi đó là hai lần giải cứu. Ở đây không ai gặp nguy hiểm tính mạng; giải cứu chỉ là một lời nói đúng lúc kéo bạn ra khỏi sóng gió dư luận.
Dùng nghĩa bóng thế nào cho tự nhiên? Cứ nhìn xem có ai đang vướng và có ai đó chìa tay ra. Giải cứu một cuộc họp bằng câu nói đùa, giải cứu bữa tiệc bằng một món ăn đột xuất, giải cứu một người bạn bằng lời bênh vực: tất cả đều đọc xuôi. Chỉ khi nhét từ vào mọi câu cho có vẻ hay, nó mới trở nên sến. Còn về dạng chữ, nghĩa đen hay nghĩa bóng đều như nhau: viết giải cứu.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Cuộc giải cứu nghẹt thở (tuoitre.vn) ↩
- Hàng không cũng muốn được giải cứu (vnexpress.net)
- Giải cứu cô gái bị lừa bán làm tiếp viên (tuoitre.vn) ↩
- Giải cứu 52 cô gái trong đường dây dây mua bán người (suckhoedoisong.vn) ↩
- Bắt 2 đối tượng mua bán người, giải cứu 2 bé gái (infonet.vietnamnet.vn) ↩
- Vụ chuyến bay "giải cứu" công dân trở về nước do đại dịch COVID-19 (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Giải cứu thần chết (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e