Dư dả hay dư giả: từ nào chính xác?

Cuối năm ngồi tính lương thưởng, ai cũng từng ngập ngừng trước cụm dư dả hay dư giả. Hai cách đọc lên giống hệt nhau, nhưng chỉ một cách chắc chắn. Đáp án là “dư dả”: cả 8 bộ từ điển đều ghi dạng này. “Dư giả” thì các nguồn chưa thống nhất, 7 bộ vẫn có mục từ ấy, nhưng Wiktionary tiếng Việt xếp vào lỗi chính tả của “dư dả”. Còn “dư rả”, “dư dã”, “dư giã” không có trong bộ nào.

Cụm từ này mỗi ngày có hàng trăm người gõ lên ô tìm kiếm. Theo số liệu tìm kiếm, có khoảng 750 lượt tìm “dư giả” với khoảng 450 lượt tìm “dư dả”, nghĩa là số người viết sai còn nhiều hơn số người viết đúng.

Dư giả hay dư dả, dư rả: viết sao cho đúng?

Gặp bốn cách viết “dư dả”, “dư giả”, “dư rả”, “dư dã”, bạn chọn “dư dả”. Khi băn khoăn dư dả hay dư giả, viết “dư dả” là chắc nhất. Từ điển giải thích dạng này là có phần dôi ra, nhiều hơn nhu cầu thường ngày. “Dư giả” thì chưa có tiếng nói chung: 7 bộ từ điển ghi, còn Wiktionary tiếng Việt kể nó vào nhóm lỗi chính tả. Hai tiếng “dư” và “giả” đều đứng riêng được (“dư” là dư thừa, “giả” là không thật) nhưng ghép lại không thành một từ có nghĩa. Nghe thuận tai mà sách vở không thống nhất, đó là lý do người ta viết nhầm rồi nhầm mãi.

“Dư rả” không được ghi ở đâu. “Dư dã” và “dư giã” cũng vậy. Cả ba đều không mang nghĩa gì khi đứng cạnh “dư”.

Ví dụ cho thấy ngay cách dùng.^{55 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Câu đúng: “Tiền bạc dư dả” và “Cô ấy có cuộc sống vật chất dư dả”, đúng như từ điển ghi. Câu sai cùng nghĩa: “Tiền bạc dư rả”, “Cô ấy có cuộc sống vật chất dư dã”.

Thêm vài cặp đời thường để đối chiếu. Đúng: “Lương tháng này cộng thưởng nên anh em trong nhóm khá dư dả”; sai: “… khá dư giã”. Đúng: “Quỹ lớp còn dư dả một ít, đủ mua bánh kẹo cho ngày hội”; sai: “… còn dư dã một ít”. Đúng: “Tết năm nay nhà cất được chút tiền dư dả để lì xì cho trẻ”; sai: “… chút tiền dư rả”.

Đúng: “Sắm cưới xong, hai vợ chồng vẫn dư dả ít tiền đi du lịch”; sai: “… vẫn dư giã ít tiền đi du lịch”. Đúng: “Cứ để dư dả hai trăm nghìn trong ví phòng khi đổ xăng”; sai: “… để dư rả hai trăm nghìn trong ví”. Đúng: “Năm nay làm ăn khấm khá, nhà cửa dư dả hơn trước”; sai: “… nhà cửa dư dã hơn trước”.

Câu phủ định cũng dễ nhầm. Đúng: “Tháng này chi tiêu nhiều, chẳng dư dả gì”; sai: “… chẳng dư rả gì”. Đúng: “Nhà không dư dả nhưng đủ ăn”; sai: “… không dư dã nhưng đủ ăn”. Đúng: “Vụ mùa này trúng giá, nhà nông mới dư dả chút đỉnh”; sai: “… mới dư giã chút đỉnh”.

Dư dả nghĩa là gì

Từ điển định nghĩa “dư dả” là có phần dôi ra, nhiều hơn mức cần thiết. Người ta dùng từ này chủ yếu khi nói về tiền bạc và đời sống vật chất, như “tiền bạc dư dả”, “cuộc sống vật chất dư dả”. Sống dư dả là sống khá giả, không phải chắt chiu từng đồng.

Về ngữ pháp, đây là tính từ. Nó làm vị ngữ khi đứng sau chủ ngữ, như câu “Tiền bạc dư dả”, hoặc đứng sau danh từ làm phụ ngữ, như “Cô ấy có cuộc sống dư dả”.

Từ này kết hợp được với “đã”, “sẽ”, “đang”, “rất”: “năm nay làm ăn rất dư dả”, “để đã, mai còn dư dả”. Ngược lại, nó không đi với “hãy”, “đừng”, “chớ”: chỉ nói “cuộc sống dư dả”, không nói “cuộc sống đừng dư dả”. Đây là phép thử nhanh để biết mình đặt từ đúng chỗ hay chưa.

Các từ gần nghĩa gồm “dư dật” và “dư thừa”, nhưng chúng không thay thế nhau hoàn toàn. Cần chọn từ phù hợp theo ngữ cảnh, chứ không đổi chỗ tùy tiện.

Một điểm nữa dễ lẫn là phạm vi dùng. “Dư dả” xuất hiện nhiều trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, còn “dư dật” và “dư thừa” thường gặp hơn ở văn viết. Nắm được chỗ đứng của từng từ thì câu văn tự nhiên hơn, không cần cố ý trang trọng hóa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân gốc là cách phát âm. “Dư dả” và “dư giả” đọc lên giống nhau, nên lúc ghi ra giấy người ta không biết chọn chữ nào. Thêm nữa, “dư dả” là từ khái quát, không phải từ ghép đẳng lập, nên tách hai tiếng ra không xác định được nghĩa riêng của tiếng “dả”. Trong khi đó “dư” và “giả” đều đứng một mình được, ghép lại nghe rất thuận, dù không thành từ có nghĩa.

Sự khác biệt ngữ âm giữa ba vùng phương ngữ Bắc, Trung, Nam khiến cách viết mô tả khác nhau, dẫn đến nhu cầu chuẩn hóa chính tả chung cho cả nước. Với người nói giọng Bắc, ba chữ d, gi, r đọc lên gần như một, nên “dư dả” dễ bị ghi thành “dư giả” hay “dư rả”. Người Trung, người Nam hay lẫn dấu hỏi với dấu ngã khi viết, nên “dả” thành “dã” hay “giã”.

Chuyện nhầm loại từ này không hiếm. Nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công phân tích từ “chậm trễ” trong chương trình Vua tiếng Việt: đây là từ ghép đẳng lập chứ không phải từ láy. “Chậm” nghĩa là muộn, trễ so với yêu cầu hoặc thời hạn quy định; “trễ” có gốc Hán từ chữ “trệ”, nghĩa là bất động, dừng lại, không tiến hành nữa, như trong “trì trệ”, “trệ khí”, “đình trệ”.^{11 Chương trình Vua tiếng Việt sai chính tả (tuoitre.vn)} Hiểu gốc từ thì mới biết vì sao viết thế này mà không viết thế kia.

Còn một lý do rộng hơn: chính tả tiếng Việt vẫn đang trong quá trình chuẩn hóa. Hệ thống quy tắc này hiện còn nhiều vấn đề tranh luận, chưa nhất quán.^{55 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Người ta phân biệt chính tả phổ thông, tức cách viết đưa vào trường học và do văn bản quy phạm pháp luật quy định, với chính tả thường nhật, tức cách viết theo thói quen, vùng miền, được chấp nhận trong đời sống.⁵

Căn cứ pháp lý cho phần chính tả phổ thông khá rõ. Đó là Quyết định 240/QĐ năm 1984 của Bộ Giáo dục, văn bản quy phạm pháp luật đầu tiên về chính tả tiếng Việt. Tiếp đến là Quyết định 07/2003/QĐ-BGDĐT về viết hoa tên riêng và Quyết định 1989/2018/QĐ-BGDĐT về chính tả trong sách giáo khoa phổ thông.^{55 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư cũng có phần quy định liên quan.⁵

Mẹo nhớ mặt chữ

Cách tránh sai là nhớ mặt chữ, nắm rõ nghĩa của từ và tạo thói quen dùng từ đúng; khi phân vân thì tra từ điển bản xuất bản gần nhất hoặc tra trực tuyến. Với cặp này, có hai mẹo nhỏ. “Dả” mang dấu hỏi và cùng nghĩa với “khá giả”: sống dư dả tức sống khá giả đủ đầy. Còn “rả”, “dã”, “giã” không mang nghĩa nào khi đứng cạnh “dư”, nên gặp ba dạng này là biết phải soát lại ngay.

Tra cứu vẫn là cách được khuyến nghị, vì ngay cả từ điển cũng từng sai. Cuốn “Từ điển chính tả tiếng Việt” của GS-TS Nguyễn Văn Khang do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành bị phát hiện khoảng 160 lỗi. Số lỗi vượt xa ngưỡng cho phép đính chính, nên cuốn sách phải thu hồi theo Luật Xuất bản.^{22 Dừng phát hành từ điển chính tả tiếng Việt sai... 160 lỗi chính tả (sggp.org.vn)} Trước đó, tháng 6/2020, nhà xuất bản này cũng đã thu hồi một cuốn từ điển chính tả của PGS-TS Hà Quang Năng.^{33 “Từ điển chính tả tiếng Việt” sai chính tả: Cơ quan quản lý lên tiếng (kinhtedothi.vn)}

Các lỗi trong cuốn của GS Nguyễn Văn Khang gồm lẫn lộn ch/tr, s/x, d/gi, gi/d, l/n, iu/ưu, sai cả thành ngữ, tục ngữ và từ Hán Việt.^{22 Dừng phát hành từ điển chính tả tiếng Việt sai... 160 lỗi chính tả (sggp.org.vn)} Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho rằng trách nhiệm đầu tiên và cuối cùng về chất lượng sách thuộc về nhà xuất bản. Với từ điển mang tính học thuật, ông cho rằng cần hội đồng thẩm định trước khi kết luận đúng sai.^{33 “Từ điển chính tả tiếng Việt” sai chính tả: Cơ quan quản lý lên tiếng (kinhtedothi.vn)} Một cuốn sách có tên tuổi chưa chắc đã đúng ở mọi mục từ, nên khi tra nên đối chiếu thêm.

Cũng có tiền lệ trên truyền hình. Trong Vua tiếng Việt tập 28 phát sóng 14/4/2023, cả hai phương án “trậm trễ” và “chậm chễ” đều sai, từ đúng duy nhất là “chậm trễ”. VTV đã đính chính ở tập 29 ngày 21/4/2023. Cố vấn Trương Quý thừa nhận lỗi và nói chính tả tiếng Việt còn nhiều thứ chưa thống nhất chặt chẽ, ngay ban cố vấn cũng từng không đồng ý với phương án chính tả trong từ điển.^{11 Chương trình Vua tiếng Việt sai chính tả (tuoitre.vn)}

Các cặp dễ nhầm khác cùng nhóm

“Dư dả” nằm trong nhóm lỗi dấu hỏi, dấu ngã và lẫn d, gi, r. Cùng nhóm ấy còn mấy cặp khác, soát luôn một lượt cho quen tay.

Giả hay giã? Cả hai đều là từ có nghĩa, tùy câu mà chọn. “Giả” mang dấu hỏi, nghĩa là không thật, như trong “đồ giả”, “giả vờ”. “Giã” mang dấu ngã, nghĩa là từ biệt hoặc giã gạo, như trong “giã từ”, “giã gạo”. Đây không phải cặp đúng sai mà là cặp khác nghĩa.

Khá giả hay khá giã? Viết “khá giả”, dấu hỏi ở tiếng sau, đúng như “dư dả”. Hai từ cùng nghĩa đủ đầy thì cùng mang dấu hỏi, đó chính là cái móc để nhớ. “Khá giã” không mang nghĩa gì.

Giả dối hay dả dối? Viết “giả dối”, chữ gi và dấu hỏi. “Dả” không mang nghĩa nào ở đây, còn “giả” là không thật, khớp với nghĩa của cả từ. Cặp này cùng kiểu nhầm với “dư dả” nên hay đi cùng nhau.

Câu hỏi thường gặp

Dư giả hay dư dả, viết thế nào mới đúng? Viết “dư dả”. Đây là dạng cả 8 bộ từ điển đều ghi. “Dư giả” tuy có trong 7 bộ nhưng Wiktionary tiếng Việt xếp vào lỗi chính tả, nên chọn “dư dả” cho chắc.

Dư rả có phải cách viết đúng không? Không. “Dư rả” không có trong từ điển nào. Chữ “rả” đứng cạnh “dư” không mang nghĩa gì, gặp dạng này là biết viết nhầm.

Viết “dư dã” có bị coi là sai chính tả không? Có, vì không từ điển nào ghi “dư dã”. Đừng suy từ “dã” trong “dã man”, “hoang dã” ra nghĩa cho cụm này, hai tiếng ấy chẳng liên quan tới sự đủ đầy.

Dư dả nghĩa là gì, dùng trong hoàn cảnh nào? Là có dư, có phần dôi ra so với nhu cầu, sống khá giả. Từ này gặp nhiều nhất khi nói về tiền bạc và đời sống vật chất, như “tiền bạc dư dả”.

Khá giả hay khá giã? Viết “khá giả”, dấu hỏi ở tiếng sau, đúng như “dư dả”. “Khá giã” không mang nghĩa gì.

Soát lại trước khi gửi

Một giải pháp đã được đề xuất là dùng từ điển chuẩn, trong đó “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên được đánh giá cao.^{44 Giải pháp cho vấn nạn sai chính tả tiếng Việt (vnexpress.net)} Kèm theo đó là xây dựng phần mềm kiểm tra chính tả, ngữ pháp tiếng Việt tích hợp vào Office và các ứng dụng web, miễn phí cho mọi người.⁴

Muốn bắt lỗi tự động trước khi đăng bài hay gửi tin nhắn, bạn dùng ô Kiểm tra chính tả. Các cặp từ dễ nhầm khác nằm trong chuyên mục Chính tả.

Nhớ nhanh

• Viết “dư dả”; “dư rả”, “dư dã”, “dư giã” không có trong từ điển, còn “dư giả” thì các nguồn chưa thống nhất.
• “Dư dả” là có phần dôi ra, nhiều hơn nhu cầu, dùng khi nói về tiền bạc và đời sống vật chất.
• Phân vân thì tra từ điển bản gần nhất, vì ngay cả từ điển cũng từng bị thu hồi vì sai chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.