Đồng cam cộng khổ hay đồng cam cọng khổ: từ nào chính xác?

Đang soạn thiệp mừng cưới cho đứa bạn thân, hay viết dòng động viên gửi đồng nghiệp đang qua đợt khó, bạn gõ tới chữ thứ ba thì khựng lại: đồng cam cộng khổ hay đồng cam cọng khổ? Cách viết đúng là “đồng cam cộng khổ”.

Cụm bốn tiếng này gốc Hán, tiếng Việt mượn nguyên rồi đọc theo âm Hán Việt.^{66 Thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt (Wikipedia)} Chữ thứ ba phải là “cộng”, vì “cọng” chỉ cuống lá, không mang nghĩa cùng nhau. Hiểu chỗ đó là hết lăn tăn.

Đồng cam cộng khổ hay đồng cam cọng khổ: từ nào đúng?

Dạng “đồn cam cộng khổ” cũng có người viết, sai ngay từ chữ đầu: “đồn” là nơi đóng quân hay trạm làm việc, không dính gì tới nghĩa của thành ngữ. Hai kiểu nhầm này khác nhau, nhưng cách sửa chỉ một: viết lại thành đồng cam cộng khổ.

Cụm này có trong các bộ từ điển song ngữ; từ điển tiếng Việt thông dụng thì không lập mục riêng cho nó. Không có mục riêng không có nghĩa là không có thành ngữ này, nó vẫn nằm trong kho thành ngữ gốc Hán của tiếng Việt.

Viết đúng còn quan trọng ở chỗ câu chữ đi vào giấy mời, báo cáo, bài đăng. Một chữ sai trong thiệp cưới thì khó sửa, vì thiệp đã in xong.

Đồng cam cộng khổ nghĩa là gì

Nghĩa của thành ngữ nằm ở từng chữ. “Đồng” là cùng. “Cam” là ngọt bùi, chỉ những lúc vui vẻ, thuận lợi. “Cộng” là cùng nhau, chung sức. “Khổ” là đắng cay, gian nan. Ghép lại, cả cụm nói một điều: người này không bỏ người kia khi vui cũng như khi khó.

Bốn chữ ấy là bốn chữ Hán đọc theo âm Hán Việt, mỗi tiếng giữ nghĩa Hán của nó. Thành ngữ thuộc nhóm gốc Hán được dùng nguyên gốc, tức giữ nguyên dạng chữ Hán Việt mà không dịch nghĩa hay phỏng dịch. Vì thế hiểu đúng từng chữ là cách chắc nhất để viết đúng từng chữ.

Tiếng Việt có cách nói gần nghĩa là chia ngọt sẻ bùi. Khác một chỗ: cách nói thuần Việt chỉ nhắc tới vị ngọt và vị bùi, còn thành ngữ gốc Hán nói đủ cả hai đầu ngọt và đắng.

Cụm bốn chữ này thường gắn với tinh thần đoàn kết trong tập thể, gia đình và quân đội. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dặn: “Từ Đại đoàn trưởng cho đến Tiểu đội trưởng phải đồng cam cộng khổ với anh em chiến sĩ”. Lời dặn ấy đặt yêu cầu lên người đứng đầu một tập thể: chia sẻ trước, hưởng sau.

Sắc thái của thành ngữ trang trọng, nghiêng về sự gắn bó bền bỉ chứ không phải một lần giúp nhau. Nó hợp với chuyện vợ chồng, chuyện đồng đội, chuyện anh em trong một xưởng, một cơ quan. Đem dùng cho mối quan hệ mới quen vài hôm thì nghe sai sai, vì chưa ai kịp cùng nhau chịu đắng.

Khi cần chuyển ý này sang tiếng nước ngoài, người dịch thường nói chia sẻ cả niềm vui lẫn nỗi buồn, hoặc chia sẻ cả khổ lẫn vui. Cả hai cách đều giữ đủ hai vế, vì bỏ một vế là mất hẳn ý của thành ngữ. Tiếng Anh có thành ngữ tương đương, hàm ý dù thuận lợi hay khó khăn vẫn đi cùng nhau.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Dùng trong đời sống như thế nào

Trong gia đình, thành ngữ xuất hiện nhiều nhất ở chuyện vợ chồng. Báo chí từng đưa tin về hôn nhân đồng cam cộng khổ của ca sĩ Hồng Ngọc và chồng là Thomas Tâm Nguyễn, hai người cùng nhau vượt qua biến cố sức khỏe. Trong một câu chuyện về hôn nhân quân nhân, người cha dặn: “Vợ chồng phải biết đồng cam cộng khổ, vui buồn có nhau”.^{55 Yêu nhau phải biết đồng cam cộng khổ của Đại úy Yên Văn Lai (qdnd.vn)} Câu dặn ấy gói cả hai vế của thành ngữ vào một câu nói thường ngày.

Ở nơi làm việc, cụm từ chỉ tình đồng nghiệp giữ nhau lúc khó. Công nhân Công ty CP Nhựa Trường Thịnh bị nợ lương, công đoàn đã chia sẻ khó khăn cùng anh em, thể hiện đúng tinh thần này. Ngành dầu khí cũng dùng cụm từ khi nói về người lao động cùng nhau vượt gian khó trong đại dịch Covid-19.^{22 Người lao động dầu khí đồng cam cộng khổ vượt gian khó (congthuong.vn)}

Cụm từ còn đi vào chuyện tuyển dụng. Một bài báo về hai tố chất của người tài viết rằng đến Elon Musk cũng phải gật gù khi chọn được người đồng cam cộng khổ, tức người chịu cùng chủ doanh nghiệp đi qua giai đoạn khó.^{44 2 tố chất của người tài, đến Elon Musk cũng phải gật gù khi tuyển chọn người ‘đồng cam cộng khổ’ (cafebiz.vn)} Ở tầm vĩ mô, một bài báo mang tiêu đề “Đồng cam cộng khổ để... trả nợ” kêu gọi đồng lòng chia sẻ gánh nặng nợ công.

Điểm chung của mọi trường hợp trên là câu chuyện phải có cả hai đầu: lúc thuận lợi và lúc chật vật. Thiếu một đầu, thành ngữ mất chỗ đứng. Cũng vì thế nó hay được dùng như lời khen cho người đã ở lại lâu năm, và như lời nhắc cho người mới nhận việc hay mới về làm dâu, làm rể.

Trong quân ngũ, cụm từ mang nghĩa hẹp hơn: người chỉ huy chia sẻ điều kiện sống với lính. Đó là lý do lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt yêu cầu lên cấp trưởng trước tiên.

Có một chỗ dễ dùng sai: nhiều người dùng cụm này để nói về việc cùng nhau chịu đựng một chuyện buồn đơn thuần, như đám tang hay tai nạn. Nghĩa gốc rộng hơn thế, nó bao gồm cả phần vui. Bỏ mất vế ngọt thì câu văn lệch nghĩa, dù người đọc vẫn hiểu đại ý.

Vì sao hay viết nhầm sang cọng

Lỗi nằm ở hai chữ cộng và cọng. “Cộng” mang nghĩa cùng nhau, chung sức, như trong cộng tác, cộng hưởng, cộng đồng. “Cọng” là danh từ chỉ cuống lá, thân cây, như cọng rau, cọng cỏ. Hai tiếng đọc gần nhau, nhưng chỉ “cộng” mới đứng được trước “khổ”: cọng rau thì có, cọng khổ thì không.

Phát âm vùng miền cũng khiến người viết dễ lẫn. Người Hà Nội không phân biệt tr với ch, s với x; người miền Trung không phân biệt thanh hỏi với thanh ngã nên hay viết nhầm. Cách nào đọc không rõ ràng thì khi viết cũng dễ nhầm theo. Nhiều người nói giọng Nam không phát âm rõ phụ âm cuối -n với -ng, nên khi viết dễ lẫn cộng với cọng.

Dù nhầm vì lý do nào, đáp án cũng không đổi: trong thành ngữ này, chữ đúng là “cộng”.

Mẹo nhớ thứ nhất: “cộng” là cộng lại, gom nhiều người vào một mối. Hình dung cả nhóm gom sức lại thành một khối thì ra chữ đúng. Chữ “cọng” không gom được gì, nên không đứng được trong cụm này.

Mẹo nhớ thứ hai là đọc to cả câu. Câu có “cọng khổ” nghe chông chênh, vì hai tiếng không cùng loại với nhau: một bên chỉ vật, một bên chỉ nỗi khó. Đọc lên thấy vô lý thì gần như chắc chắn đã viết nhầm.

Hiểu nghĩa từng chữ vẫn là cách giữ chính tả chắc nhất cho cặp này, thuộc nhóm lỗi chính tả hay gặp mà nhiều người vướng, xem trong quy tắc lỗi chính tả hay gặp. Nếu còn nghi ngờ một từ bất kỳ, bạn dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, hoặc đọc thêm chuyên mục Chính tả để rà lại những cặp dễ nhầm khác.

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp câu sau đây giúp bạn đối chiếu: dòng trên viết đúng, dòng dưới viết sai, phần sai giữ nguyên trong câu kèm chú thích ngắn. Đúng: Vợ chồng ba mươi năm, lúc giàu lúc nghèo đều đồng cam cộng khổ. Sai: Vợ chồng ba mươi năm, lúc giàu lúc nghèo đều đồng cam cọng khổ. (Sai ở chữ thứ ba.) Đúng: Cả phòng cùng đồng cam cộng khổ qua đợt cắt giảm nhân sự. Sai: Cả phòng cùng đồng cam cọng khổ qua đợt cắt giảm nhân sự. (“Cọng” không mang nghĩa cùng nhau.) Đúng: Cả xóm giữ nhau đồng cam cộng khổ sau trận lụt. Sai: Cả xóm giữ nhau đồng cam cọng khổ sau trận lụt. (Đọc lên đã thấy chông chênh.) Đúng: Lớp học phụ nhau ôn thi, đúng nghĩa đồng cam cộng khổ. Sai: Lớp học phụ nhau ôn thi, đúng nghĩa đồng cam cọng khổ. (Sửa một chữ là xong câu.) Đúng: Tết nào gia đình cũng về quê, đồng cam cộng khổ từ ngày cưới. Sai: Tết nào gia đình cũng về quê, đồng cam cọng khổ từ ngày cưới. (Lỗi nằm cùng một vị trí.) Đúng: Chủ doanh nghiệp cần người đồng cam cộng khổ, chứ không riêng người giỏi. Sai: Chủ doanh nghiệp cần người đồng cam cọng khổ, chứ không riêng người giỏi. (Viết vào đơn ứng tuyển là mất điểm.) Đúng: Người lao động dầu khí đồng cam cộng khổ vượt gian khó.^{22 Người lao động dầu khí đồng cam cộng khổ vượt gian khó (congthuong.vn)} Sai: Người lao động dầu khí đồng cam cọng khổ vượt gian khó. (Câu đúng là tiêu đề một bài báo về ngành dầu khí trong đại dịch Covid-19.)² Đúng: Đồng đội ở trạm công tác xa biết đồng cam cộng khổ, không ai bỏ ai. Sai: Đồng đội ở trạm công tác xa biết đồng cam cọng khổ, không ai bỏ ai. (Sai một chữ, câu mất nghĩa.) Còn kiểu nhầm khác, hiếm hơn: viết “đồn cam cộng khổ”. Câu ấy sai từ chữ đầu chứ không phải chữ thứ ba, nên đừng lấy đó làm mốc để soát. Cứ nhớ chữ thứ ba là chỗ hay sai nhất, và cách sửa luôn giống nhau.

Câu hỏi thường gặp

Cộng hay cọng? Hai chữ khác nghĩa hẳn: “cộng” là gom lại, cùng nhau; “cọng” chỉ cuống lá. Trong cụm này chỉ “cộng” đứng được.

Đồng cam cộng khổ hay đồng cam cọng khổ đúng chính tả? Chỉ dạng thứ nhất đúng. Cả cụm là thành ngữ cố định nên không thay chữ được.

Viết “đồng cam cọng khổ” có bị coi là sai chính tả không? Có. Trong bài viết, bản dịch, đề thi hay văn bản công việc, lỗi này bị tính như mọi lỗi chính tả khác. Khi nói, người nghe vẫn hiểu ý, nhưng người viết thì nên sửa.

Đồng cam cộng khổ là gì và dùng trong hoàn cảnh nào? Đó là cùng chia sẻ vui buồn, hợp với lời chúc trong đám cưới, lời phát biểu trong một tập thể đang qua giai đoạn khó, hay câu nói của người đi trước với người mới. Không nên dùng cho quan hệ vừa mới quen.

Có cách nào để không nhầm nữa không? Nhớ nghĩa chữ “cộng” là cùng nhau, và nhớ rằng thành ngữ này giữ nguyên bốn tiếng Hán Việt. Hai lối nhớ ấy đủ dùng cho hầu hết trường hợp.

Cụm này có phải thành ngữ thuần Việt không? Không. Nó gốc Hán, được tiếng Việt mượn nguyên dạng âm Hán Việt và dùng lâu đến mức nhiều người tưởng là của mình từ đầu.

Nhớ nhanh

• Cả cụm là bốn tiếng Hán Việt cố định, không thay chữ nào: đồng - cam - cộng - khổ.
• Cọng rau thì bẻ được, cọng khổ thì không, thấy vô lý là biết mình viết nhầm.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.