Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 79 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Dối trá hay giối trá: từ nào chính xác?

Trong cặp dối trá hay giối trá, chỉ dối trá là cách viết đúng chính tả; tiếng Việt không có từ giối. Từ này nghĩa là nói sai sự thật có chủ ý, và báo chí Việt Nam từ tin thể thao tới tin phim ảnh đều thống nhất viết bằng chữ d.

12 phút đọc

Tra bất kỳ cuốn từ điển tiếng Việt nào, bạn cũng chỉ tìm thấy mục từ dối; chữ giối không hề có. Nên giối trá chỉ là kết quả gõ nhầm âm đầu rồi gửi đi mà không đọc lại.

Câu hỏi dối trá hay giối trá đúng chính tả vì thế có đáp án gọn: viết d, đừng viết gi. Người tra cụm này thường đang viết dở một câu về chuyện nói dối, hoặc vừa đọc thấy hai cách viết khác nhau ở hai chỗ và muốn biết chỗ nào đúng. Cả hai trường hợp đều gặp cùng một đáp án.

Cái khó của cặp giối trá hay dối trá nằm ở âm đầu chứ không ở nghĩa. Nghĩa của dối trá thì phần lớn người Việt hiểu đúng, còn âm d và âm gi ở nhiều nơi đọc gần như nhau, khiến tay gõ chọn sai.

Dối trá nghĩa là gì

Dối trá nghĩa là gì? Trả lời ngắn: dối trá là nói không đúng một cách có chủ ý, kèm che giấu hoặc bịa đặt để người nghe tin vào điều sai. Tiếng dối chỉ việc nói không đúng; tiếng trá thêm sắc thái gian trá, có tính toán. Ghép lại, từ này nặng hơn hẳn một câu nói dối thông thường.

Người Việt dùng từ này ở nhiều mức. Trong nhà, dối trá chỉ chuyện giấu giếm, nói xạo với người thân. Ở mức nặng hơn, nó gắn với khai man, gian lận. Một bài trên infonet.vietnamnet.vn từng dùng cụm “dối trá bằng cấp” khi nói về việc khai man lý lịch. Cái nặng nằm ở chỗ người nói biết rõ sự thật, cố tình dựng ra chuyện khác, và cái sai ấy đụng tới quyền lợi hay niềm tin của người khác.

Cũng cần phân biệt với những lời nói dối được xem là cần thiết trong giao tiếp. Báo cafebiz.vn có bài “4 lời nói dối cần thiết chốn công sở”. Dantri có bài “9 lời nói dối vô hại khiến vợ thêm yêu chồng”, còn giadinh.suckhoedoisong.vn có bài “5 “lời nói dối” cần thiết khi vợ chồng gần gũi”. Ở những trường hợp này, người nói chọn một câu không thật để giữ hòa khí, tránh làm người khác tổn thương, và cả hai bên đều không mất gì. Dối trá thì khác: nó nhắm vào lợi ích của người nghe.

Trong công việc, ranh giới ấy càng rõ. Trên infonet.vietnamnet.vn có bài kể chuyện Elon Musk chỉ hỏi một câu đơn giản là biết được ai đang nói dối khi xin việc. Cafebiz.vn thì đăng bài kiểm tra 30 giây để biết một người giỏi nói dối hay không. Cả hai bài đều chạm vào điều nhà tuyển dụng lo nhất: ứng viên khai không đúng về kinh nghiệm, về năng lực của mình. Đó là dối trá đúng nghĩa, vì cái sai ấy đổi lấy một vị trí mà người khác đáng được hưởng.

Từ này còn vượt khỏi đời tư để bước vào phạm vi lớn hơn. Trong vụ Iran lập “vùng cấm” ngoài eo biển Hormuz, phía Mỹ tố Tehran nói dối, theo tienphong.vn. Vtv.vn đưa tin Trương Bá Chi bất ngờ bị tố nói dối. Một bên là quan hệ quốc tế, một bên là chuyện showbiz, nhưng cách dùng từ giống nhau: đều chỉ việc một bên đưa ra thông tin sai và bên kia phản bác.

Cách viết dối trá xuất hiện dày đặc trên báo chí Việt Nam. Tựa bài “Ronaldo: “Ferre dối trá về tôi”” của vnexpress.net ghi rõ hai tiếng này khi cầu thủ phản bác lời Pascal Ferre. Ở tuoitre.vn, một bài viết lấy tên “Đi qua phản bội và dối trá”. Cùng hướng ấy, thethao.sggp.org.vn đăng tựa “Xavi tuyên chiến với “những kẻ dối trá””, còn 24h.com.vn có bài một trò cũ của Mourinho từng gọi ông là “kẻ dối trá”. Lá đơn xin nghỉ việc của một thầy giáo từng ghi lý do là “vấn nạn dối trá”, và chính giadinh.suckhoedoisong.vn đã vào cuộc điều tra thực hư. Điện ảnh Việt Nam có phim “Sắc Đẹp Dối Trá”; hoahoctro.tienphong.vn và vietnamplus.vn đều viết thống nhất bằng chữ d khi kể về Hương Giang.

Từ ấy cũng sống trong lời ca và tên phim. Bài hát “Nói dối” có đoạn “Dối trá / Điêu ngoa / Dối trá mất nhau muôn đời”, còn màn ảnh có phim “Chút Dối Trá Tai Hại”. Người viết lời nhạc chọn hai tiếng ấy vì nó gọn mà nặng, đủ sức nói về một mất mát. Khi một từ đi được vào cả tin tức, ca khúc lẫn tên phim, câu hỏi từ nào đúng coi như đã có lời giải từ chính thực tế dùng chữ hằng ngày.

Đọc thêm: Ngu muội hay mu muội: từ nào chính xác?

Vì sao hay viết nhầm giối trá

Lỗi không nằm ở nghĩa mà nằm ở âm đầu. Nguyên nhân đầu tiên thuộc về tai, không thuộc về mắt. Ở nhiều nơi, âm d và âm gi được phát âm gần như trùng nhau. Nghe người khác nói, người viết không phân biệt được âm đầu thật của tiếng, nên tay phải chọn giữa d, gi và r mà chọn theo thói quen.

Thói quen gõ trên điện thoại kéo dài lỗi. Bộ gõ gợi ý theo tần suất, mà cụm gõ sai có khi xuất hiện nhiều trên mạng nên vẫn được gợi ý ra. Người viết thấy từ gợi ý hình như đúng, đọc lại nghe cũng giống, rồi gửi đi. Lỗi vì thế lặp từ tin nhắn này sang tin nhắn khác.

Một nguyên nhân ít ai ngờ là hiện tượng nói lái. Nói lái là cách chơi chữ bằng việc tráo đổi phụ âm đầu hoặc phần vần giữa các âm tiết để tạo ra từ mới, nội dung bất ngờ hoặc hiểm hóc. Lối chơi này phổ biến trong tiếng Việt vì ranh giới giữa các âm tiết rất rõ ràng, còn phụ âm đầu kết hợp linh hoạt với phần vần. Chỉ cần đổi một âm là ra một tiếng khác hẳn. Ngày nay, nói lái còn được biến tấu trong ngôn ngữ mạng để lách các quy tắc kiểm duyệt nội dung.

Chính vì thế, thắc mắc quanh cặp dối trá hay giối trá không phải chuyện lạ. Nhiều người nghe thấy dối trá rồi tự hỏi liệu âm đầu chuẩn xác là gì, có khi còn nghĩ giối là một biến thể được chấp nhận. Thực tế nói lái là biện pháp tu từ, không phải chính tả; chữ trong từ điển không đổi theo lối chơi chữ. Cũng nên nói rõ: các dạng sai như giối trá hay rối trá chủ yếu gặp ở số đếm trên web, chưa phải lỗi phổ biến đến mức ai cũng mắc. Nhưng dù ít hay nhiều, bản chất vẫn một: chọn sai âm đầu trong nhóm d, gi, r, nhóm mà nhiều người đọc ra gần như một.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Hộp quà nâu mở nắp lộ lớp rơm, cạnh chén men xanh, gợi câu dối trá nghĩa là gì
Cái lệch nằm ở âm đầu, không ở nghĩa, như lớp rơm lót trong hộp quà.

Câu đúng và câu sai

Đọc ví dụ là cách nhanh nhất để thấy trong cặp dối trá hay giối trá, chỗ sai nằm ở đâu. Tám cặp dưới đây sai vì tám lý do khác nhau, từ cách phát âm tới thói quen gõ máy.

Lỗi ở cặp đầu đến từ phát âm địa phương. Đúng: “Anh ấy dối trá vợ suốt nhiều năm cho đến khi sự việc lộ ra.” Sai: “Anh ấy giối trá vợ suốt nhiều năm cho đến khi sự việc lộ ra.” Người viết nghe âm d và gi gần như nhau, tay gõ theo đúng âm mình nghe được.

Thói quen gõ máy gây ra lỗi ở cặp sau. Đúng: “Công ty không bao giờ dung túng chuyện dối trá trong báo cáo tài chính.” Sai: “Công ty không bao giờ dung túng chuyện giối trá trong báo cáo tài chính.” Bộ gõ gợi ý từ sai theo tần suất, người viết nhận gợi ý mà không đọc lại âm đầu.

Nói lái sinh ra cặp tiếp theo. Đúng: “Thằng bé biết bố mẹ phát hiện nó dối trá về điểm kiểm tra.” Sai: “Thằng bé biết bố mẹ phát hiện nó rối trá về điểm kiểm tra.” Chữ r xuất hiện như một kiểu tráo âm đầu, nghe lạ tai nên càng khiến người đọc phân vân.

Chép lời nói sang văn viết, cặp thứ tư sai. Đúng: “Cô giáo nhắc cả lớp rằng dối trá trong thi cử sẽ bị xử lý nghiêm.” Sai: “Cô giáo nhắc cả lớp rằng giối trá trong thi cử sẽ bị xử lý nghiêm.” Câu chép lại từ lời giảng, người chép ghi âm đầu theo giọng nghe được thay vì theo chữ trong từ điển.

Chuyện ngày Tết xuất hiện ở cặp thứ năm. Đúng: “Ông bà dặn con cháu đừng dối trá nhau chỉ vì chuyện mừng tuổi.” Sai: “Ông bà dặn con cháu đừng giối trá nhau chỉ vì chuyện mừng tuổi.” Người viết đang kể lại lời dặn, viết nhanh nên âm đầu trượt theo cách đọc.

Chuyện hàng xóm tạo nên cặp thứ sáu. Đúng: “Hai nhà cãi nhau chỉ vì một câu dối trá về ranh đất.” Sai: “Hai nhà cãi nhau chỉ vì một câu giối trá về ranh đất.” Lỗi đến từ cách nói quen miệng ngoài đời, khi câu được ghi lại thì âm đầu cũng được ghi theo.

Bạn bè là đề tài của cặp thứ bảy. Đúng: “Bạn thân mà dối trá thì dễ mất nhau.” Sai: “Bạn thân mà giối trá thì dễ mất nhau.” Câu ngắn, gõ vội trên điện thoại, người viết không kịp nhìn lại chữ vừa hiện.

Chuyện mua bán khép lại danh sách ở cặp thứ tám. Đúng: “Người bán dối trá về nguồn gốc hàng hóa sẽ mất khách.” Sai: “Người bán giối trá về nguồn gốc hàng hóa sẽ mất khách.” Ở đây có thêm một cái bẫy: từ giả dối cũng chỉ sự không thật, mà chữ gi đứng đầu dễ khiến tay gõ trượt sang giối trá.

Đọc thêm: Giả dối hay dả dối: từ nào chính xác?

Các cặp dễ nhầm khác cùng nhóm

Trong nhóm d, gi, r còn vài cặp khác dễ lẫn. Dối hay rối? Viết dối khi nói ai đó nói sai sự thật, như “nó dối mẹ chuyện học thêm”; viết rối khi muốn nói lộn xộn, không gỡ ra được, như “đống dây điện rối tung”. Hai từ khác nghĩa hoàn toàn, chỉ giống nhau ở âm đầu.

Một cặp nữa là dành và giành. Dành là để riêng, giữ lại cho việc gì, như “dành dụm tiền”. Giành là tranh lấy về mình, như “giành giật khách hàng”. Người viết hay lẫn vì hai tiếng đọc gần nhau, nhưng nghĩa ngược nhau. Cách phân biệt nhanh là hỏi xem hành động ấy có tranh chấp hay không.

Người ngồi quay lưng trên chiếu, bàn bày đĩa trái cây, giối trá hay dối trá lệch ở âm đầu
Cặp dối và rối cũng như dành với giành: đọc gần nhau mà nghĩa ngược nhau.

Mẹo nhớ cho lâu không quên

Mẹo đáng tin nhất là nhìn vào họ hàng của từ. Dối trá sống cùng nhà với dối, dối lòng, nói dối, lừa dối; cả nhà này đều viết âm đầu là d. Chưa từng có tiếng giối đứng cạnh bất kỳ từ nào, nên khi viết dối trá mà chữ gi hiện lên đầu tiếng, gần như chắc chắn tay đã gõ nhầm.

Mẹo thứ hai dựa vào nghĩa. Tiếng trá từng đứng một mình trong những từ như gian trá, trá hình, đều chỉ sự giả tạo. Tiếng đứng trước nó phải là dối, tiếng chỉ việc nói không đúng. Bỏ tiếng trá đi, câu “anh ta dối vợ nhiều năm” vẫn đọc xuôi, đủ hiểu. Điều đó cho thấy tiếng chính là dối.

Mẹo thứ ba đi theo nhóm d, gi, r, nhóm mà người viết hay lẫn nhất. Quy tắc chung để nhớ: với từ thuần Việt, khi phân vân giữa d, gi và r mà tiếng ấy có họ hàng với dối, lừa dối thì chọn d. Cách phân biệt cả nhóm được trình bày gọn trong quy tắc phân biệt d, gi và r.

Còn phân vân thì tra. Một cuốn từ điển tiếng Việt, in hay trực tuyến, đều trả lời trong vài giây. Gõ cả cụm vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới cũng cho kết quả ngay, tiện khi đang viết dở trên điện thoại. Muốn xem thêm các cặp từ khó khác, mời ghé chuyên mục Chính tả.

Câu hỏi thường gặp

Dối trá hay giối trá, cách nào đúng? Chỉ dối trá đúng, viết bằng chữ d. Chữ giối không có trong tiếng Việt, nên chợt thấy giối trá trong câu thì phải sửa lại âm đầu.

Viết “giối trá” có bị coi là sai chính tả không? Có. Đây là lỗi chính tả, không phải biến thể được chấp nhận. Người đọc gặp chữ này thường dừng lại vì lạ, và trong văn bản công việc thì lỗi ấy làm câu mất độ tin cậy.

“Dối trá” dùng trong hoàn cảnh nào? Dùng khi nói về việc cố ý nói không thật để lừa người khác, từ chuyện gia đình tới chuyện thi cử, khai lý lịch, báo cáo tài chính. Với lời nói dối vô hại trong giao tiếp, người Việt thường dùng cách nói nhẹ hơn như nói dối, nói xạo.

Có cách nào để không nhầm “dối trá” với “giối trá” nữa không? Nhớ theo họ từ: dối, dối lòng, lừa dối đều viết d. Khi gõ xong, đọc lại riêng những từ chỉ sự gian dối trong câu; chợt thấy chữ gi thì sửa ngay. Cách này hiệu quả hơn là cố nhớ mặt chữ từng từ.

Rổ rau tươi bên rổ rau héo, như dối trá hay giối trá đúng chính tả chỉ một lối viết
Chỉ một cách viết đúng, còn cách kia là lỗi chính tả, người đọc dừng lại vì lạ.

Nhớ nhanh

  • Gõ xong tin nhắn, đọc lại âm đầu những từ chỉ sự gian dối: chuẩn là d, không phải gi.
  • Từ điển chỉ có mục từ dối; chợt thấy giối hiện ra trong câu là biết mình vừa gõ nhầm, sửa lại ngay.
  • Còn lấn cấn giữa hai cách viết, tra cả cụm trong ô Kiểm tra chính tả, đừng đoán theo tai.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com