Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Cuốn hay cuống: từ nào chính xác?

“Cuốn hay cuống” là thắc mắc của nhiều người khi viết về sách; báo chí và văn bản tiếng Việt đều dùng “cuốn sách”, còn “cuống” chỉ bộ phận của hoa hay trạng thái vội vàng. Bài giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao hay nhầm, đưa tám cặp câu đúng sai ra đối chiếu và nói cách máy tính giúp phát hiện lỗi.

12 phút đọc

Trên mạng đọc sách, cộng đồng BookTok từng làm một tựa tiểu thuyết nổi tiếng đến mức các bài báo phải viết cả cụm “cuốn sách khiến cộng đồng BookTok phát cuồng”. Cách viết ấy không phải trùng hợp: khi cần gọi một quyển sách, người viết chọn “cuốn”, không chọn “cuống”.

Bài dưới đây trả lời rõ câu hỏi “cuốn hay cuống” và giải nghĩa “cuốn sách nghĩa là gì”. Bài cũng chỉ ra vì sao hai âm cuối -n và -ng dễ lẫn, đưa tám cặp câu đúng sai ra đối chiếu, rồi hướng dẫn cách tự soát bài. Phần cuối nói tới cách để máy tính tách từ và đối chiếu từ điển giúp phát hiện lỗi.

Cuốn sách là cách viết chuẩn

Trong cặp “cuốn sách hay cuống sách”, cách viết đúng chính tả khi nói về một quyển sách là “cuốn sách”. Nhiều văn bản và bài báo tiếng Việt dùng “cuốn sách”, còn “cuống sách” không phải cách dùng chuẩn.

Dẫn chứng cho cách viết này không thiếu. Một ấn phẩm về lịch sử đảng mang tên “Lịch sử Đảng bộ huyện Con Cuông” giai đoạn 1931 - 2020 được giới thiệu là “cuốn sách” ngay trong lễ công bố phát hành.3 Một ấn phẩm ảnh song ngữ ghi lại nghị lực sống của phụ nữ cũng được gọi là “cuốn sách ảnh”.4 Tác phẩm của Tổng Bí thư về phòng, chống tham nhũng khi được tuyên truyền phổ biến cũng được nhắc bằng đúng cụm “cuốn sách”.5

Trên mạng xã hội cũng vậy. Bài viết về cộng đồng BookTok, nơi những người yêu sách chia sẻ góc đọc của mình, dùng “cuốn sách” để chỉ một quyển cụ thể, ví dụ “cuốn sách ACOTAR” hay “cuốn tiểu thuyết thứ sáu”. Bốn dẫn chứng từ bốn nơi khác nhau đều hướng về một cách viết.

Vậy cuốn sách là gì? Theo cách dùng phổ biến, đó là một quyển sách: những tờ giấy in chữ, gấp lại thành khối và bọc gáy lại thành một đơn vị đọc trọn vẹn. Người Việt nói “một cuốn truyện”, “hai cuốn giáo trình”, “cuốn này hay lắm”. Chữ “cuốn” ở đây làm lượng từ, đếm sách theo quyển.

Câu hỏi cuốn sách hay cuống sách vì thế có câu trả lời gọn: vật để đọc thì viết “cuốn”. Còn “cuống sách” không mang nghĩa nào trong tiếng Việt, vì “cuống” chỉ dùng cho cây cỏ và tâm trạng.

Nghĩa của từ cuốn và cuống

Từ “cuốn” mang hai vai trò. Thứ nhất, nó là lượng từ: “cuốn sách”, “cuốn nhật ký”, “ba cuốn từ điển”. Thứ hai, nó là động từ chỉ hành động cuộn lại hay kéo đi mạnh. Bản tin thời tiết khi tả cơn gió lớn từng dùng cụm “cuốn phăng mái tôn”.

Cùng dòng nghĩa này, “lôi cuốn” tả sức hấp dẫn khiến người ta không rời mắt, còn “cuốn hút” tả vẻ đẹp được nhiều người để ý. Chữ “cuốn hút” xuất hiện dày trên báo chí. Tin về một show diễn của nhà thiết kế Đỗ Mạnh Cường tả các người mẫu Thanh Hằng, H’Hen Niê, Minh Tú “cuốn hút” trên sàn diễn. Một bài thời trang khác cũng dùng cụm “cuốn hút khó cưỡng” khi tả người mặc chỉ ba màu đen, trắng, be mà vẫn sang.

Chữ “cuống” đi theo hướng khác hẳn. Nghĩa gốc là bộ phận mảnh nối hoa, lá với cành cây: cuống hoa, cuống lá, cuống quả. Nghĩa mở rộng chỉ trạng thái vội vàng, mất bình tĩnh: “cuống quýt”, “cuống cuồng”. Còn “cuống họng” là bộ phận trong cổ họng, phần nối giữa họng và miệng.

Chữ “cuống” còn hiện diện trong tên một loài vật quen thuộc: cà cuống, tên khoa học Lethocerus indicus, loài côn trùng sống dưới nước thuộc họ Belostomatidae.6 Đây là ví dụ cho thấy phạm vi nghĩa của “cuống” gắn với cây cỏ và sinh vật, không dành cho sách.

Ghép lại, hai chữ này không thay thế nhau được. “Cuốn” gắn với động tác cuộn, với vật có hình tròn cuộn lại, với đơn vị đếm sách. “Cuống” gắn với cái mảnh nối của cây cỏ và với tâm trạng vội vã. Viết “cuống sách” thì nghĩa bỗng trôi về phía cây cỏ, người đọc lập tức thấy câu văn sai.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Trên chiếc bàn gỗ cũ trong nhà, một cuốn sách bìa trống nằm cạnh một cuộn chiếu tre buộc dây, bên cạnh là một chén sứ nhỏ
Trên chiếc bàn gỗ cũ trong nhà, một cuốn sách bìa trống nằm cạnh một cuộn chiếu tre buộc dây, bên cạnh là một chén sứ nhỏ, ánh sáng chiều chiếu qua cửa sổ.

Vì sao hay nhầm cuốn với cuống

Nguyên nhân nằm ở tai và miệng trước khi nằm ở tay. Tiếng Việt có nhiều phương ngữ, mỗi vùng phát âm một số âm khác nhau. Có giọng không phân biệt tr với ch, s với x; có giọng không phân biệt rõ thanh hỏi với thanh ngã. Cách phát âm lệch chuẩn ấy kéo theo cách viết lệch theo. Cặp âm cuối -n với -ng cũng nằm trong nhóm bị ảnh hưởng.

Các nghiên cứu về lỗi chính tả xếp lỗi sai phụ âm đầu và âm cuối vào nhóm thường gặp, bên cạnh sai âm tiết, nhầm dấu thanh và lỗi phương ngữ. Sai phụ âm đầu và âm cuối chiếm phần lớn các lỗi chính tả, còn sai âm tiết và nhầm dấu thanh cũng xuất hiện không ít trong bài viết của học sinh.

Nhầm dấu thanh cũng là nhóm riêng, với ví dụ “chẳng lẽ” bị viết thành “chẵng lẽ”. Còn lỗi phương ngữ có “biết” thành “biếc”, “sân” thành “sâng”. Cặp “cuốn, cuống” vì thế không lẻ loi: nó cùng cơ chế với nhiều cặp khác, chỉ khác ở chỗ âm cuối bị đọc lẫn.

Câu chuyện chính tả tiếng Việt còn có bề dày riêng. Chữ quốc ngữ hình thành qua quá trình chế tác lâu dài của nhiều người, trong đó có công sức của Alexandre de Rhodes cùng những người đi trước. Thành quả ấy sau này trở thành bộ chữ viết chung của người Việt.

Về sau, một giáo sư từng đề xuất cần có một chuẩn chính tả chung thay vì để mỗi người viết mỗi kiểu. Cũng có ý kiến muốn cải tiến chính tả tiếng Việt theo hướng khác, song những đề xuất như vậy chưa được áp dụng. Có chuẩn chung thì những cặp như cuốn với cuống mới có nơi tra cứu thống nhất, thay vì mỗi người viết theo thói quen phát âm của mình.

Đọc thêm: Quấn hay cuốn: từ nào chính xác?

Ví dụ câu đúng, câu sai

Tám cặp câu dưới đây đặt hai chữ vào đúng ngữ cảnh đời thường, từ gia đình, công việc, Tết đến trường lớp. Mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai, để đối chiếu nhanh khi viết.

Nhìn lại tám cặp trên, quy luật hiện ra rõ: chỗ nào nói tới vật đọc, tới động tác cuộn hay sức hấp dẫn thì viết “cuốn”; chỗ nào nói tới bộ phận cây cỏ hay trạng thái vội vàng thì viết “cuống”. Hai dòng sai đều đọc lên nghe lạ tai ngay, vì chúng ghép một chữ với nghĩa không thuộc về nó.

  • Đúng: Cô ấy mua một cuốn truyện mới. — Sai: Cô ấy mua một cuống truyện mới.
  • Đúng: Cuốn sách này dày hơn 300 trang. — Sai: Cuống sách này dày hơn 300 trang.
  • Đúng: Bố tặng em một cuốn sổ tay nhân dịp Tết. — Sai: Bố tặng em một cuống sổ tay nhân dịp Tết.
  • Đúng: Thầy giáo dặn cả lớp đọc cuốn giáo trình trước buổi học. — Sai: Thầy giáo dặn cả lớp đọc cuống giáo trình trước buổi học.
  • Đúng: Cơn lốc cuốn bay tấm bạt ngoài sân. — Sai: Cơn lốc cuống bay tấm bạt ngoài sân.
  • Đúng: Bộ phim ấy lôi cuốn người xem từ cảnh đầu. — Sai: Bộ phim ấy lôi cuống người xem từ cảnh đầu.
  • Đúng: Chị sắp xếp cuống hoa cho thẳng trước khi cắm bình. — Sai: Chị sắp xếp cuốn hoa cho thẳng trước khi cắm bình.
  • Đúng: Nghe tin ấy, cả nhóm cuống quýt chuẩn bị. — Sai: Nghe tin ấy, cả nhóm cuốn quýt chuẩn bị.
Một bàn gỗ trong lớp học với vở khép, cuốn sách bọc vải, chậu cây nhỏ và balo treo mép bàn dưới ánh sáng chiều
Một bàn gỗ trong lớp học với vở khép, cuốn sách bọc vải, chậu cây nhỏ và balo treo mép bàn dưới ánh sáng chiều.

Mẹo nhớ và tự kiểm tra

Cách nhớ gọn nhất là đọc to âm cuối trước khi gõ. Nghe -n thì viết “cuốn”, nghe -ng thì viết “cuống”. Với từ “cuốn”, âm cuối bật ra đầu lưỡi chạm lợi; với “cuống”, luồng hơi đi qua cuống lưỡi. Đọc chậm một nhịp là tai tự phân biệt được.

Mẹo âm cuối có ngoại lệ, và biết ngoại lệ lại làm mẹo đáng tin hơn. Từ “noãn” nghĩa là trứng chỉ dùng trong hai cụm “noãn cầu” và “noãn sào”, không đứng riêng như một từ thông thường. Gặp những trường hợp như thế, cách chắc nhất vẫn là tra từ điển thay vì suy theo quy tắc. Cặp âm cuối -n và -ng có quy tắc riêng, xem thêm bài chuyên mục.

Ngoài mẹo riêng cho từng cặp, các hướng dẫn về chính tả khuyên một quy trình tự soát bài. Đọc nhiều và đọc chuẩn, trau dồi từ điển, tự kiểm tra sau khi viết, ghi chép lại lỗi sai của mình và tìm hiểu sâu về ngữ âm. Ghi lại lỗi sai là bước nhiều người bỏ qua. Chính danh sách lỗi cá nhân ấy mới là chỗ cần soát đầu tiên ở lần viết sau.

Máy tính cũng giúp được một phần. Hướng giải quyết bài toán kiểm tra chính tả tiếng Việt là dùng công cụ tách từ như word_tokenize để cắt câu thành từng từ, rồi so sánh với từ điển tiếng Việt để phát hiện từ sai. Thư viện tách câu, tách từ và phân tích ngữ pháp hiện có sẵn, nhưng chưa có hàm kiểm tra chính tả trực tiếp. Vì vậy bước đối chiếu từ điển vẫn phải do người viết hoặc công cụ riêng đảm nhiệm.

Trước khi gửi một bài viết, một thư từ hay một dòng trạng thái dài, việc soát lại các cặp từ hay nhầm như “cuốn hay cuống” chỉ mất vài phút. Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có ô Kiểm tra chính tả giúp người dùng bắt lỗi nhanh trước khi đăng. Gặp cặp từ phân vân nào, gõ tên cặp đó kèm chữ “chính tả” là có câu trả lời ngay.

Đọc thêm: Buộc hay buột: từ nào chính xác?

Cặp từ dễ nhầm khác

Nhóm âm cuối -n và -ng chỉ là một trong các nhóm lỗi chính tả. Bảng phân biệt các cặp hay nhầm còn gồm s với x, ch với tr, r với d hoặc gi, l với n, i với y, và cả hai nguyên âm ă với â. Một cặp đã có kết luận rõ: “trau chuốt” là cách viết đúng, còn “chau chuốt” là cách viết sai.

Với cặp s và x, có mấy mẹo dùng được ngay. S không đi với các vần oa, oe; chỉ X mới đứng được với các vần này. Chỉ X có khả năng láy âm với các âm đầu khác, S không có khả năng ấy. Tên thức ăn và đồ dùng nấu nướng thường viết với X, còn hầu hết danh từ còn lại viết với S.

Với cặp l và n, mẹo nằm ở âm đệm: L đứng được trước âm đệm, N thì không; các vần có âm đệm là oa, oe, uy. Nghe thì trừu tượng, nhưng chỉ cần nhớ danh sách vần ấy là tra được nhanh một loạt từ. Muốn xem thêm nhiều cặp cùng kiểu, chuyên mục Chính tả xếp bài theo từng nhóm âm, tra nhanh hơn đọc từng bài.

  • Cuốn hút hay cuống hút? — viết “cuốn hút”, vì đây là sức hấp dẫn.
  • Cuống họng hay cuốn họng? — viết “cuống họng”, vì đây là bộ phận trong cổ.
  • Lôi cuốn hay lôi cuống? — viết “lôi cuốn”, cùng nghĩa hấp dẫn.
  • Cuống cuồng hay cuốn cuồng? — viết “cuống cuồng”, tả trạng thái vội vã.
  • Cuống quýt hay cuốn quýt? — viết “cuống quýt”, cũng tả trạng thái vội.
  • Quấn hay cuốn? — “quấn” là vòng quanh một vật, “cuốn” là cuộn tròn vật lại.
Trên bàn gỗ trong nhà, một cuốn sách bìa trống nằm cạnh chiếc kính lão và hai chiếc chén nhỏ, phía sau có kệ thấp và giỏ đan
Trên bàn gỗ trong nhà, một cuốn sách bìa trống nằm cạnh chiếc kính lão và hai chiếc chén nhỏ, phía sau có kệ thấp và giỏ đan, ánh sáng chiều chiếu qua cửa sổ.

Nhớ nhanh

  • Viết về một quyển sách thì chọn “cuốn sách”; báo chí và văn bản đều viết vậy.
  • “Cuốn” là cuộn lại, kéo đi hay đếm sách theo quyển; “cuống” là bộ phận của hoa hay trạng thái vội vàng.
  • Đọc to âm cuối trước khi gửi bài: nghe -n viết “cuốn”, nghe -ng viết “cuống”.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com