Nhà & đời sống
Cách chăm cây cảnh Nhật Bản mini để bàn không bị héo
Bonsai mini là nhóm cây cao dưới 15 cm, trồng trong chậu nhỏ để trưng trên bàn làm việc hay kệ sách; phần lớn chậu cây héo úa vì tưới sai lúc, sai chỗ chứ chẳng phải vì khó chăm. Chăm đúng nước, đúng sáng chỉ mất vài phút mỗi ngày.
Một chậu Trúc Nhật đốm cao chục centimet đặt trên bàn làm việc là dạng cây cảnh Nhật Bản mini để bàn điển hình: bonsai mini là nhóm cây cao dưới 15 cm, trồng trong chậu nhỏ và dùng để trưng bày trong nhà.1 Nhìn nhỏ xíu vậy mà giá của nó nằm ở dáng cây được tạo tác công phu, gốc rễ, cành lá đều mang ý nghĩa người tạo tác muốn gửi gắm.
Nhóm cây cảnh mini để bàn theo phong cách Nhật hiện có khá nhiều lựa chọn cho người mới bắt đầu. Trúc Nhật đốm thích ánh sáng nhẹ hoặc bán râm, hợp đặt trong nhà, văn phòng hoặc ban công, và nên lau lá định kỳ để lá luôn xanh bóng, giữ rõ các đốm cẩm thạch đặc trưng. Cây si Nhật mini cao trung bình 20-30 cm, đất nào cũng sống, việc vất vả duy nhất là tưới đủ nước và cho cây gặp nắng. Ngoài ra còn kim ngân, kim tiền, tùng bồng lai, sen đá mini, mỗi loài một tính khí, sẽ nói kỹ ở các phần sau.
Chậu cây mini để bàn thường chết vì bị tưới sai lúc, sai chỗ. Tưới đẫm giữa trưa nắng, tưới nước dội thẳng lên lá, bón phân quá đậm, mỗi lỗi như vậy đều đủ làm một chậu cây vốn khỏe mạnh suy yếu trong vài tuần. Ngược lại, chăm đúng nước, đúng sáng chỉ mất vài phút mỗi ngày và gần như không tốn thêm chi phí nào ngoài một ít phân bón 1 tháng/lần.
Ai đang trông một chậu cây cảnh để bàn trong căn hộ hay phòng làm việc, làm đúng trình tự dưới đây thì cây bền đẹp nhiều năm.
Bước 1: Chọn chỗ cho cây cảnh Nhật
Cây cảnh Nhật Bản ưa sáng nhưng không chịu được ánh nắng trực tiếp, nên đặt ở nơi có ánh sáng nhẹ để cây phát triển mà không bị cháy lá. Đây là nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất khi dọn chỗ cho chậu cây trên bàn làm việc hay kệ sách.
Vị trí trong phòng quyết định phần lớn sức khỏe của chậu cây. Thử hình dung một chậu kim ngân mini đặt sát cửa sổ hướng Tây: vài ngày nắng gắt liên tục là lá bắt đầu cháy mép, chuyển vào chỗ sáng nhẹ thì lá dần hồi xanh. Kim ngân mini sinh trưởng tốt trong bóng râm, không ưa ánh sáng mạnh, phù hợp trồng trong văn phòng, nhưng nên đặt nơi nhiều ánh sáng như gần cửa sổ để cây đủ quang hợp. Kim tiền mini thì ngược lại, sống tốt ở nơi thoáng mát có nhiều ánh nắng, chỉ cần không để tiếp xúc quá lâu với ánh sáng mặt trời.
Nhiệt độ cũng khác nhau theo loài. Tùng bồng lai ưa lạnh, hợp trồng trong phòng nhiệt độ 10-23 độ C và ít sâu bệnh. Kim ngân chịu được dải nhiệt rộng từ 4-40 độ C, phát triển tốt ở 18-26 độ C, nên sống được cả trong phòng lạnh. Kim tiền mini chịu được khoảng 25-27 độ C trong phòng, tức là gần với nhiệt độ phòng điều hòa thông thường. Trước khi chọn chỗ, nên biết loài cây mình thuộc nhóm nào để không đặt sai từ đầu.
Với bonsai mini nói chung, mùa hè nên che nắng bằng lưới lan 70% hoặc đặt dưới tán cây lớn, tránh nắng trực tiếp từ 10h sáng đến 4h chiều để không cháy lá, khô thân, rụng tán. Trong nhà, việc che nắng đơn giản hơn: kéo rèm mỏng vào giờ nắng gắt, hoặc dời chậu sâu vào phòng một đoạn.
Một điều dễ bỏ quên là gió. Nên đặt cây nơi có vật che chắn để bảo vệ khỏi gió lớn, tránh lá bị rách và cây bị đổ ngã. Chậu nhỏ nhẹ, cửa sổ mở mạnh một cơn gió lùa cũng đủ làm ngã chậu.
Bước 2: Tưới nước đúng cách
Khung tưới cơ bản cho cây cảnh Nhật Bản là 2-3 lần mỗi tuần, mỗi lần vừa đủ để đất ẩm; mùa hè tăng lên 4-5 lần mỗi tuần, mùa đông giảm còn 1-2 lần. Cách biết chính xác lúc nào cần tưới nằm trong lòng bàn tay: chọc ngón tay vào đất, đất còn ẩm thì chờ thêm vài ngày, đất đã khô thì tưới ngay.
Tưới chỗ nào cũng quan trọng như tưới lúc nào. Nên tưới dưới bầu để nước thấm đều cho toàn bộ hệ rễ, tránh tưới từ trên xuống vì nước có thể không thấm sâu và thoát nước không đều. Còn tưới vào buổi trưa nắng mạnh thì nước bay hơi nhanh, cây không đủ nước, nên tuyệt đối tránh.
Mùa hè có khung giờ riêng: tưới vào sáng sớm 6h-7h là tốt nhất, chiều tưới lúc 5h-6h nếu đất quá khô; tưới trưa nắng dễ khiến cây sốc nhiệt, nứt thân, bỏng rễ. Với chậu bonsai nhỏ, có thể lót dưới đáy chậu một lớp rêu hoặc khăn ẩm để giữ ẩm và chống nóng cho rễ.
Đất và chậu quyết định nước đứng lại bao lâu. Cây ưa ẩm nhưng không chịu ngập úng, nên chọn đất thoát nước tốt. Trúc Nhật đốm cần đất trồng tơi xốp, thoát nước tốt, kết hợp với giữ đất hơi ẩm nhưng không để úng nước. Sen đá mini thì trồng trong chậu đất xốp mềm, không tưới quá nhiều. Chậu nào thoát nước chậm thì nhịp tưới phải thưa hơn, chậu đất nung thoát nhanh thì phải tưới dày hơn, quan sát đất bằng ngón tay sẽ cho biết chính xác.
Mỗi loài mini để bàn lại có nhịp tưới riêng theo đặc tính của cây:
- Kim tiền mini: chịu hạn tốt, tưới 1 tuần một lần hoặc phun sương 1-2 tuần/lần.
Bước 3: Bón phân cho cây
Chăm sóc bonsai mini không thể thiếu phân, nhưng liều phải nhẹ tay. Mức chung cho cây cảnh Nhật Bản là bón 1 tháng một lần, dùng được phân chuyên dụng hoặc phân hữu cơ như phân trùn quế, phân bò ủ hoai mục. Khi bón, pha loãng phân với nước rồi tưới đều lên đất quanh cây để phân hấp thụ đều và tránh cháy rễ do nồng độ quá cao.
Vào mùa hè, nhịp bón thay đổi. Cây đang lớn mạnh nên có thể bón phân hữu cơ hoai mục pha loãng như nước vo gạo, phân cá, bánh dầu với nhịp dày hơn, 2 tuần một lần; tránh phân NPK liều cao vì dễ sốc rễ, cháy lá. Hai mức này không mâu thuẫn. Mức 1 tháng một lần là nhịp quanh năm cho cây cảnh Nhật nói chung. Còn mức 2 tuần một lần chỉ áp cho mùa hè khi cây sinh trưởng mạnh, và chỉ dùng phân hữu cơ đã hoai mục, pha loãng. Mùa đông thì ngược lại, tuyệt đối không bón vì cây đang nghỉ đông.
Bón quá đậm là lỗi làm hại cây nặng nhất. Phân quá nhiều có thể gây cháy lá hoặc chết cây.
Một số loài để bàn cần bón thưa hơn mức chung. Kim tiền mini chỉ cần bón định kỳ 2-3 tháng một lần, lưỡi hổ mini và sen đá mini bón 3-4 tháng một lần. Sen đá thậm chí không cần phân bón, chỉ cần vài ngày lại đem ra phơi nắng để kích thích quang hợp. Trước khi bón, nhìn nhãn chậu hoặc hỏi nơi bán để biết loài cây mình thuộc nhóm nào.
Bước 4: Cắt tỉa giữ dáng
Cắt tỉa nhánh giúp cây giữ dáng đẹp và không phát triển quá rậm; lá bị héo vàng, hư hại nên cắt bỏ, nhưng không cắt quá nhiều lá cùng lúc vì cây dễ suy yếu. Tuy nhiên không cắt tỉa vào mùa đông khi cây nghỉ đông, vì cây dễ tổn thương và khó phục hồi. Mùa hè cũng chỉ nên tỉa nhẹ lá vàng, cành khô, mầm vượt; việc uốn dây hoặc thay chậu nên để cuối thu hoặc cuối xuân năm sau.
Dụng cụ quyết định đường cắt đẹp hay xấu. Kéo tỉa bonsai cần sắc bén và sạch sẽ để tránh gây nhiễm trùng cho cây. Kéo cắt cây cảnh Nhật Bản Fujiya FBH-02 dài khoảng 200 mm, thiết kế thon gọn, chân kéo dài giúp với tới vị trí hẹp bên trong tán cây. Với chậu mini, một chiếc kéo sắc và tay nhẹ nhàng thường đủ dùng.
Chậu nhỏ đặt trên bàn khó xoay trở, nên người chơi bonsai hay dùng bàn xoay cây cảnh. Mặt xoay có kích thước 25 cm, 31 cm, 37 cm hoặc lớn hơn tùy cỡ chậu, giúp xoay chậu 360 độ để tiếp cận mọi vị trí khi cắt tỉa, bón phân. Chọn bàn xoay đúng cỡ chậu, tay tỉa nhẹ nhàng hẳn.
Khi cây bị héo
Lá cây cảnh bị héo úa chia làm 4 loại: héo do khô hạn, do ngập úng, do nóng và do lạnh; cần phân biệt để có biện pháp cứu chữa thích hợp. Nhiều chậu cây mất cơ hội phục hồi chỉ vì chủ nhầm loại héo: cách cứu loại này lại làm hại loại kia.
Héo do khô hạn dễ nhầm nhất. Khi thấy lá héo, nhiều người vội tưới đẫm ngay, nhưng làm vậy sẽ khiến lá rụng. Cách xử lý đúng là chuyển chậu vào nơi râm mát hoặc trong nhà, tưới phun sương cho cây để ngăn thoát hơi nước qua lá, sau đó tưới một ít nước vào chậu và đợi lá đứng thẳng lên mới tăng lượng tưới.
Héo do ngập úng xảy ra khi rễ thiếu ô-xy, mất khả năng hút nước; cần lập tức xới đất và hạn chế hoặc ngừng tưới nước. Nếu cây bị úng nghiêm trọng, phải đào cây ra khỏi chậu, làm đất ở rễ bở rời. Đặt cây ở nơi râm mát thoáng gió cho nước bốc hơi, đợi khoảng 2-3 ngày sau khi rễ mọc ra rễ tơ mới thì trồng cây trở lại vào chậu.
Héo do nóng thì đơn giản hơn: nhanh chóng chuyển cây vào nơi râm mát, ẩm, thoáng gió. Còn héo do lạnh cần kiên nhẫn. Héo lạnh trong thời gian ngắn cây không ảnh hưởng nhiều, chỉ cần giữ ấm chống lạnh. Nhưng nếu héo do lạnh kéo dài thì không nên vội đưa cây vào phòng ấm, vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ khiến cây tổn thương nghiêm trọng.
Sai lầm hay gặp
Năm lỗi khiến chậu cây cảnh mini để bàn suy yếu nhanh nhất đều xuất phát từ thiện chí quá mức. Tưới nước trực tiếp lên lá hoặc hoa có thể làm lá, hoa bị thối, nên tưới vào đất quanh bầu. Tưới trưa nắng làm nước bay hơi nhanh, cây không đủ nước. Bón phân quá đậm gây cháy lá hoặc chết cây. Cắt tỉa mùa đông khiến cây tổn thương, khó phục hồi. Để cây nơi gió lớn thì lá rách, cây đổ.
Cắt tỉa quá tay cũng là lỗi quen thuộc. Thử hình dung một người chủ thấy tán cây vàng nhiều nên cắt sạch hơn nửa tán trong một lần; cây mất quá nhiều lá quang hợp, suy yếu và lâu phục hồi. Đúng cách là chỉ cắt bỏ lá héo vàng, hư hại và không cắt quá nhiều lá trong một lần.
Việc cuối cùng, đều đặn nhất, là nhìn cây. Nên dành 5-10 phút mỗi ngày quan sát cây để nhận dấu hiệu bất thường kịp thời điều chỉnh cách chăm. Vài phút nhìn lá, sờ đất mỗi sáng đủ để phát hiện sớm mọi loại héo nêu trên, khi cây còn cứu được.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.