Âm lịch
Cách tính lịch âm nhanh bằng một phép chia máy tính
Sáng 1/1/2024 tại Quảng trường Ngọ Môn, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tái hiện lễ Ban Sóc, nghi lễ xưa để triều Nguyễn ban lịch mới cho thần dân. Hàng nghìn năm rồi, lịch âm vẫn theo người Việt vào từng dịp giỗ, rằm, Tết. Và cách tính lịch âm cho tên năm can chi chỉ cần một phép chia 12.
Trả lời nhanh
Lịch âm là gì?
Lịch âm là hệ thống lịch cổ xưa phân chia thời gian dựa trên chu kỳ tròn khuyết của Mặt Trăng. Người xưa để ý thấy trăng tối rồi tròn rồi khuyết trở lại theo một quy luật rất đều, bình quân mỗi vòng là 29,53 ngày, và lấy đúng chu kỳ ấy làm một tháng.
Ngày xưa, cuốn lịch là chuyện của triều đình: mỗi năm làm xong lịch mới, vua ban cho thần dân trong lễ Ban Sóc, coi việc biết tháng ngày là việc của cả nước. Nghi lễ cung đình triều Nguyễn ấy nay vẫn được gìn giữ và tái hiện tại Huế.
Vua chúa mất rồi, cuốn lịch âm vẫn ở lại trong từng gia đình. Mùng một, rằm, giỗ, Tết, cưới hỏi, khởi công, việc nào người Việt cũng mở lịch ra tra.
Vậy lịch âm là gì, và có cách tính lịch âm nhanh mà không cần cuốn lịch bên cạnh không?
Lịch âm là gì
Lịch âm là hệ thống lịch cổ xưa phân chia thời gian dựa trên chu kỳ tròn khuyết của Mặt Trăng. Người xưa để ý thấy trăng tối rồi tròn rồi khuyết trở lại theo một quy luật rất đều, bình quân mỗi vòng là 29,53 ngày, và lấy đúng chu kỳ ấy làm một tháng. Vì con số lẻ lẽo thế nên tháng âm lịch không bao giờ đều nhau: tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày.
Mười hai tháng ghép lại, một năm âm lịch thường chỉ có 354 hoặc 355 ngày, ngắn hơn năm dương lịch khoảng 10 đến 11 ngày. Năm dương lịch thì tính theo Trái Đất đi quanh Mặt Trời, chính xác là 365 ngày 5 giờ 48 phút 46 giây, tính chẵn 365 ngày cho tiện. Số dư 5 giờ 48 phút 46 giây cộng dồn bốn năm thành một ngày, nên dương lịch cứ bốn năm lại có một năm nhuận 366 ngày, tháng 2 có ngày thứ 29.
Một bé hỏi vì sao tháng âm có tháng 29 ngày, có tháng 30 ngày, cha mẹ chỉ cần chỉ lên trời là trả lời được. Trăng không quan tâm tháng mấy, nó tròn rồi tối theo nhịp hơn 29 ngày của riêng nó. Tháng âm chỉ việc chạy theo trăng mà đủ thiếu.
Cần nói rõ một điều dễ lẫn. Cái lịch người Việt quen gọi là âm lịch hay lịch ta thực chất là nông lịch, một loại âm dương lịch, khác hẳn âm lịch thuần túy. Âm lịch thuần túy đúng nghĩa hiện chỉ còn lịch Hồi giáo: mỗi năm đúng 12 tháng trăng, không gắn với mùa.2 Vì thế năm Hồi giáo ngắn hơn năm dương lịch khoảng 11 đến 12 ngày, và phải đến 33, 34 năm sau mới khớp lại với năm dương lịch.2 Con số 11, 12 ngày ấy là của âm lịch thuần túy; lịch ta có tháng nhuận bù lại nên Tết không trôi dần về mùa hè.
Loại lịch này già hơn nhiều người tưởng. Theo truyền thuyết, lịch âm Trung Quốc có từ thiên niên kỷ thứ 1 trước Công nguyên; Trung Quốc cùng Ấn Độ là hai nước dùng âm lịch sớm nhất thời cổ đại. Việt Nam tiếp nhận loại lịch này qua hơn 1000 năm Bắc thuộc; vì nhiều thời kỳ tự tính lịch riêng, âm lịch Việt Nam và Trung Quốc đã khác nhau ở không ít chỗ.
Tháng theo trăng, năm theo mặt trời
Lịch ta khôn ở chỗ bắt cả hai ông trời cùng làm việc. Tháng tính theo Mặt Trăng: mỗi tháng bắt đầu vào ngày Sóc, ngày Mặt Trăng hoàn toàn tối, không quan sát được trăng; ngày chứa điểm Sóc được quy ước là mùng 1 âm lịch.3 Năm lại tính theo Mặt Trời để giữ cho tháng nào cũng đúng mùa: tháng chứa ngày Đông chí được đặt là tháng Tý, tức tháng 11 âm lịch.3
Vì năm âm ngắn hơn năm dương khoảng 10 đến 11 ngày, sau ba năm số dư cộng lại đã hơn một tháng. Người làm lịch vì thế chèn thêm một tháng vào năm thứ ba; năm nhuận có 13 tháng và 383 đến 385 ngày. Tháng thêm vào gọi là tháng nhuận. Tháng nào không chứa trung khí trong hệ tiết khí thì được lấy làm tháng nhuận, mang tên tháng liền trước cộng chữ nhuận.3 Nếu sau tháng Thìn có một tháng không chứa trung khí, tháng đó là tháng Thìn nhuận.3
Người làm lịch còn có cách kiểm tra gọn hơn bằng hai điểm Sóc. Điểm Sóc ngay trước ngày Đông chí thứ nhất gọi là A, điểm Sóc ngay trước Đông chí thứ hai gọi là B. Khoảng cách giữa hai điểm này là 353 đến 355 ngày thì năm thường có 12 tháng, là 383 đến 385 ngày thì năm nhuận có 13 tháng. Quy tắc này cho đúng 7 năm nhuận trong 19 năm, nên trung bình cứ 3 năm âm lịch lại gặp một năm nhuận.3
Mẹo tính nhanh năm can chi
Nhiều người muốn tính lịch âm mà không cần mở cuốn lịch, nhất là phần tên năm can chi. Với việc này, có một mẹo chỉ cần máy tính bỏ túi, được trình bày trên một chuyên mục toán.
Tìm chi: lấy năm dương lịch chia cho 12, nhìn hai chữ số thập phân đầu của kết quả rồi tra bảng, ví dụ 0,00 là Thân, 0,75 là Tỵ, 0,83 là Ngọ. Tìm can: nhìn chữ số cuối của năm dương lịch theo bảng định số, ví dụ năm cuối số 0 là Canh, số 3 là Quý, số 5 là Ất.
Thử với năm 2013: chia 12 được 0,75 nên chi Tỵ, chữ số cuối là 3 nên can Quý, vậy 2013 là năm Quý Tỵ. Làm lại với 1975 được năm Ất Mão, với 1954 được năm Giáp Ngọ. Một phép chia, một cái liếc chữ số cuối, tên năm hiện ra đúng như trong lịch.
Mẹo chia 12 thực ra là cách dò vị trí của năm trong chu kỳ 60 năm can chi, tức lục thập hoa giáp. Theo Herbert A. Giles ghi năm 1912, năm đầu của chu kỳ can chi đầu tiên là năm 2637 trước Công nguyên; đến năm 1984 thì nhân loại đang ở chu kỳ can chi thứ 78. Phép chia 12 chỉ đang đọc lại một chu kỳ đã chạy suốt hơn bốn nghìn năm, và mỗi kết quả đều nằm gọn trong vòng 60 tổ hợp can chi ấy.
Trên mạng còn lưu truyền một công thức khác: lấy năm dương lịch trừ 3 cộng phần nguyên của năm dương lịch chia 19. Thử bấm theo thì kết quả ra một con số không tương ứng năm can chi nào; áp cho năm 2023 cũng chẳng ra tên năm nào cả. Công thức này nên bỏ qua. Muốn một cách tính lịch âm nhanh và đơn giản cho tên năm, phép chia 12 ở trên là đủ dùng; muốn chắc tuyệt đối thì tra lịch vạn niên.
Ba bước đổi ngày âm dương
Muốn đổi trọn một ngày dương lịch sang ngày âm lịch, cách tính lịch âm thông dụng đi qua ba bước. Bước một, tính năm âm lịch theo công thức ở trên. Bước hai, tra bảng quy đổi tháng âm dương, lưu ý tháng âm lịch có thể lệch trước hoặc sau tháng dương lịch khoảng 1 tháng. Bước ba, xác định ngày bằng lịch vạn niên hoặc ứng dụng chuyển đổi trên điện thoại.
Bước hai là chỗ dễ sai nhất, nên lấy ví dụ cho rõ: cùng ghi tháng 9 dương lịch nhưng đã có thể rơi vào tháng 8 hoặc tháng 9 âm lịch, tùy năm. Vì thế khi tra bảng quy đổi, phải lấy cả tháng âm kèm năm âm lịch vừa tính ở bước một để tra cùng lúc, không tra rời rạc từng tháng rồi ghép lại.
Muốn biết ngày giỗ của ông bà rơi vào dương lịch nào năm nay? Đi lần lượt ba bước trên là ra, nhưng đến bước ngày thì vẫn phải mở lịch hoặc ứng dụng, vì không có cách bấm tay nào cho ra ngày âm chính xác mà không cần tra bảng.
Nói thẳng điều này để người đọc đỡ mất công săn mẹo thần kỳ: các cách tính nhanh đều chỉ mang tính tương đối, muốn chính xác thì tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng chuyên dụng.
Lịch âm trên máy tính và điện thoại
Thay vì mỗi lần lại gõ tra, nhiều người chọn cài lịch âm cho máy tính, đưa lịch lên hẳn thiết bị dùng hằng ngày. Trên máy tính Windows 10, có thể thêm lịch âm vào ứng dụng Lịch bằng cách tải tệp lịch âm, mở bằng ứng dụng rồi chọn thêm vào lịch; lịch âm sẽ hiển thị bên dưới lịch dương với màu khác nhau. Ai muốn lịch âm máy tính hiện ngay trên màn hình nền thì dùng phần mềm DesktopCalendar, kèm công cụ tra từ ngày dương lịch sang âm lịch và ngược lại.
Trên điện thoại, mẹo quan trọng nhất nằm ở một dòng cài đặt. Mở ứng dụng Lịch, vào cài đặt tìm mục lịch thay thế, chọn lịch âm của Việt Nam.1 Đừng chọn lịch âm Trung Quốc hay lịch âm Do Thái, vì hai lịch này bị lệch ngày so với lịch ta.1 Nếu ứng dụng mặc định không hỗ trợ, cài ứng dụng bên thứ ba từ cửa hàng ứng dụng với từ khóa lịch âm hoặc lịch vạn niên, dùng ứng dụng lịch Việt trên Zalo, hoặc tra các trang web lịch trực tuyến.
Việc cài lịch âm cho máy tính hay điện thoại đều chỉ mất vài phút, làm một lần dùng được cả năm.
Vì sao Tết hai nước đôi khi lệch ngày
Đọc báo thấy Tết Trung Quốc trước hoặc sau Tết Việt Nam một ngày, nhiều người thắc mắc chẳng hiểu lịch nào đúng. Cả hai đều đúng: hai nước tính lịch ở hai múi giờ khác nhau, Việt Nam tính theo UTC+7 còn Trung Quốc theo UTC+8, nên ngày Tết Nguyên Đán đôi khi không cùng một ngày dương lịch.2 Có những năm mặt trăng tối đúng vào lúc gần nửa đêm theo giờ một nước, sang giờ nước kia đã là hôm sau. Mùng một âm lịch vì thế lệch nhau một ngày.1
Từ 1976 trở đi, cả nước Việt Nam tính lịch âm theo múi giờ thứ 7, tức UTC+7. Trước đó các thời kỳ lịch sử Việt Nam nhiều khi tự tính lịch riêng, nên sự khác biệt giữa lịch ta và lịch Tàu là chuyện có từ lâu.
Tết âm lịch thường được tổ chức sau Tết Dương lịch khoảng gần 1 tháng. Mấy năm gần đây, thiệp chúc lẫn bản tin nước ngoài hay nhắc đến dịp này, và đằng sau những dòng chữ ấy vẫn là cái lịch ta quen thuộc trên tường nhà.
Âm lịch trong đời sống người Việt
Hỏi lịch âm để làm gì, câu trả lời nằm ngay trong nhà. Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, rằm, mùng một đều tính theo lịch ta. Cưới hỏi, khởi công, xuất hành thì nhiều nhà vẫn tra ngày trước khi chốt; xem ngày tốt xấu và phong thủy cũng dựa trên lịch âm này. Ngoài đời sống tâm linh, lịch âm còn giúp bà con nông dân chọn thời điểm gieo trồng, thu hoạch theo nhịp mùa.
Cái lễ Ban Sóc mở bài nhắc đến, nay vẫn được tái hiện mỗi mùa Festival Huế như một phần di sản, thường làm màn khai hội. Ít người biết ngày xưa cơ quan làm lịch còn kiêm cả việc dự báo thời tiết và quan sát thiên văn để tấu trình lên vua. Một cuốn lịch mà sống qua cả một triều đại, đến giờ vẫn nằm trên tường bếp nhà nào cũng thấy, hiếm có thứ gì bền như thế.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- 3 cách xem lịch âm trên điện thoại mới nhất (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c
- Âm lịch (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Âm dương lịch (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Lịch sử Việt Nam (Wikipedia)