# Cách cúng tất niên cuối năm: ngày giờ, mâm lễ, văn khấn

> Cúng tất niên vào chiều hoặc tối ngày cuối năm âm lịch, lễ tùy tâm là chính. Bài viết chỉ rõ cách chọn ngày, sắm mâm cỗ ba miền, tạo dáng gà cúng, bày ngũ quả, rồi hướng dẫn từng bước hành lễ kèm văn khấn cho gia đình và công ty.

- Bài gốc: <https://chucmungnammoi.com/tap-chi/cach-cung-tat-nien-cuoi-nam>
- Chuyên mục: Phong tục
- Tác giả: Ban Phong tục
- Ngày đăng: 24/10/2026
- Chủ đề: Cách cúng tất niên, Tất niên cuối năm, Lễ vật cúng tất niên, Văn khấn tất niên, Ngày cúng tất niên
- Thời gian đọc: 25 phút

---

## Ý nghĩa lễ cúng tất niên: tiễn năm cũ, tạ ơn gia tiên

Tết đã cận kề, nhà nào cũng bắt đầu tính chuyện sắm mâm cúng cuối năm, và câu hỏi được quan tâm nhất là cúng tất niên cần chuẩn bị gì, làm sao cho đủ lễ mà không tốn kém. Trước khi vào mâm lễ và trình tự hành lễ, cần nắm rõ tất niên là gì, vì sao người Việt giữ tục này qua bao đời và nó khác cúng giao thừa ở điểm nào.

Tất niên là nghi thức cuối năm âm lịch, ghi nhận việc kết thúc năm cũ và chuẩn bị bước sang năm mới. Chữ “tất” nghĩa là hết, xong; chữ “niên” nghĩa là năm. Ghép lại, tất niên đơn giản là khép lại trọn vẹn một năm, kể cả năm đủ 365 ngày hay năm nhuận dài 366 ngày. Đây là phong tục lâu đời của người Việt, diễn ra trước giờ giao thừa, để tiễn năm cũ và chào năm mới.

### Tất niên là việc kết thúc năm cũ và tạ ơn tổ tiên, thần linh

Nghi thức này mang vài lớp ý nghĩa chồng lên nhau. Trước hết là tiễn đưa năm cũ: những gì đã qua, tốt hay chưa tốt, đều được ghi nhận và khép lại, để năm mới bắt đầu từ một trang sạch. Tiếp đó là lòng biết ơn. Gia đình dâng mâm lễ lên gia tiên và thần linh, cảm tạ những người đã khuất cùng các vị được thờ cúng đã phù hộ cho nhà mình suốt năm qua, cho công việc xuôi chèo, cho mọi người khỏe mạnh.

Rồi đến lời cầu mong. Tiễn năm cũ, người Việt cũng xin đón điều lành sang năm mới, cầu bình an và may mắn cho cả nhà. Cúng tất niên cuối năm vì thế vừa là chuyện nhìn lại, vừa là chuyện hướng tới, hai việc ấy gắn chặt với nhau trong một buổi lễ.

Còn một lớp ý nghĩa không nằm trên bàn thờ mà nằm ở bàn cơm. Bữa cơm tất niên là dịp con cháu ở xa về họp mặt, đông đủ trước giờ giao thừa, thể hiện đạo hiếu và tình cảm gia đình. Ở nhiều nơi, mâm cỗ tất niên còn có ý mời ông Công ông Táo về trần tiếp tục lo việc bếp núc, nên bữa cơm ấy vừa tiễn năm cũ vừa đón người về. Cũng vì gắn với bữa cơm sum họp mà tục này được giữ bền: nhà nào khó khăn mấy vẫn cố sắp một mâm cỗ để con cháu có chỗ bên nhau, coi đó là cách trả nghĩa tổ tiên và giữ nếp nhà.

### Tất niên với công ty, cơ quan, cửa hàng

Nơi làm ăn cũng giữ lễ này, nhưng hướng tạ ơn khác đi. Cửa hàng, công ty cúng tất niên để cảm tạ thổ địa, thần linh và cả tiền chủ, những người đã ở lại đất ấy trước khi gia chủ làm ăn, theo quan niệm đã hộ trì cho việc buôn bán suốt năm qua. Lễ còn mang nghĩa tổng kết một chu kỳ kinh doanh, hóa giải những vận hạn chưa thuận và cầu tài lộc cho năm mới.

Ở cơ quan, đoàn thể, dịp này gắn với tiệc tất niên: mọi người gặp gỡ, nhìn lại thành quả năm qua, khen thưởng những cá nhân làm tốt và chúc nhau điều tốt đẹp cho năm tới. Tuy vậy, phần lễ cúng và phần tiệc là hai việc riêng, mỗi bên có ý nghĩa của mình.

## Ngày giờ cúng tất niên cuối năm

Phần lễ ấy làm vào lúc nào là điều nhiều người lo nhất mỗi độ tất niên. Quy tắc chung ngắn gọn: tất niên làm vào ngày cuối năm âm lịch, buổi chiều hoặc tối trước bữa cơm đoàn viên, và cúng sớm hơn vẫn được nếu nhà bận rộn.

Dù vậy, mỗi nhà mỗi hoàn cảnh, nên cách chọn ngày giờ của một gia đình ở quê với một hộ kinh doanh hay một cơ quan không giống nhau. Nắm được quy tắc gốc rồi điều chỉnh theo việc nhà, lễ vẫn trọn ý nghĩa.

### Ngày chuẩn là ngày cuối năm âm lịch, cúng vào chiều hoặc tối

Ngày chuẩn của lễ tất niên là ngày cuối năm âm lịch.[1] Tháng Chạp nào đủ 30 ngày thì cả nhà cúng vào 30 tháng Chạp, còn tháng thiếu thì dời xuống ngày 29. Năm 2026 là một ví dụ cho năm thiếu: tháng Chạp không có ngày 30, nên việc tất niên tổ chức ngày 29 tháng Chạp, tức 16 tháng 2 dương lịch. Ai chưa quen nhìn lịch âm dễ nhầm, nên dò trước một lần để khỏi bỏ sót ngày cuối năm.

Giờ cúng thì hầu như các gia đình chọn buổi chiều hoặc tối, làm cỗ xong là lên hương, rồi cả nhà họp mặt bên bữa cơm đoàn viên. Nhiều nơi quen cúng vào trưa hoặc tối muộn hơn, tùy giờ cả nhà về đông đủ. Lễ tất niên phải làm trước lễ cúng giao thừa, vì nó là nghi thức chào năm cũ, còn giao thừa là nghi thức đón năm mới, thứ tự đảo lại thì mất nghĩa.

Ở một số gia đình theo nếp cũ, ngày cuối năm gộp hai việc: cúng tất niên rồi rước ông bà về nhà ăn Tết, làm liền buổi trưa hoặc chiều tối. Cách gộp này phổ biến ở những nhà xa quê, người về muộn, hoặc ở chung cư không tiện làm nhiều lễ trong một ngày. Mâm cỗ dọn lên một lần, khấn đủ hai ý tạ ơn và rước, vẫn theo đúng nếp.

Nói cách khác, ngày giờ không phải con số cứng mà là thứ tự của các việc: tất niên trước, giao thừa sau. Nếu nhà có điều kiện làm đúng ngày thì lễ vẫn giữ nguyên ở ngày cuối năm. Chỉ khi việc nhà không cho phép, người ta mới dời lễ về ngày trước đó, chuyện này sẽ nói ở phần sau.

### Cúng sớm được không và cách chọn ngày đẹp

Cúng sớm hoàn toàn được. Nhiều gia đình bận rộn, con cái đi làm xa, muốn chuẩn bị Tết chu đáo hơn nên làm tất niên từ ngày 25, 26 hoặc 27 tháng Chạp; có nhà chọn ngày 28 hoặc 29. Miễn là còn trong những ngày cuối năm, sau khi đã tiễn ông Táo về trời ngày 23, lễ vẫn giữ được ý tạ ơn và tổng kết. Hiện nay khá phổ biến việc các nhà luân phiên làm sớm vài ngày, để kịp về nhà nhau hoặc đi du lịch dịp Tết.

Nhà kinh doanh lại càng hay cúng sớm.[3] Ở Hội An, nhiều hộ buôn bán làm lễ từ ngày 20 tháng Chạp, có nhà cúng trước cả hạ tuần, vì cửa hàng phải chuẩn bị nghỉ Tết và sắp xếp kho hàng. Cơ quan, văn phòng cũng vậy: việc tất niên ở cơ quan thường diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng Chạp, trong giờ hành chính, khoảng 10 giờ đến 12 giờ trưa, để anh em kịp chia tay nhau trước kỳ nghỉ.

Ai muốn chọn ngày đẹp thì có thể tham khảo. Với năm 2026, ngày 27 tháng Chạp (14 tháng 2 dương lịch) được coi là thích hợp cho gia đình muốn cúng sớm, tiện thu xếp công việc. Ngày 26 tháng Chạp (13 tháng 2) là [ngày Hoàng Đạo](https://chucmungnammoi.com/lich/hoang-dao) Kim Quỹ, tốt cho lễ tạ thần linh. Ngày 28 tháng Chạp (15 tháng 2) hợp với doanh nghiệp, nơi nào cho nghỉ Tết sớm. Còn ngày 29 tháng Chạp (16 tháng 2) dành cho nhà muốn cúng gần Tết, nối liền mạch với lễ Giao thừa. Khung [giờ hoàng đạo](https://chucmungnammoi.com/lich/gio-hoang-dao) trong ngày gồm giờ Thìn từ 7h đến 9h, giờ Tỵ từ 9h đến 11h và giờ Thân từ 15h đến 17h.

Bên cạnh đó, cũng có nếp cúng vào khung giờ rất khuya, từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng ngày mùng 1 Tết, coi như làm lễ ngay lúc chuyển giao năm. Ai cúng muộn như vậy thì đón giao thừa và tất niên gần như liền một mạch. Tuy nhiên cúng sớm quá, ví dụ giữa tháng Chạp, không nên, vì lễ sẽ xa dịp đón giao thừa và giảm phần nghĩa tổng kết năm.

Dù vậy, phần lớn người già vẫn khuyên không cần câu nệ ngày giờ. Ngày cuối năm là chuẩn, giờ chiều tối là tiện, còn chọn ngày đẹp hay cúng sớm đều tùy điều kiện từng nhà. Trọn nghĩa hơn trọn giờ, đó là điều các bậc trước giữ cho đời sau.

## Mâm cúng tất niên và lễ vật: sắm lễ tùy tâm, đủ đầy theo điều kiện nhà mình

Sắm lễ là việc kế tiếp. Một mâm cúng tất niên không cần đắt tiền, nhưng cần sạch sẽ, tươm tất và dâng bằng lòng thành. Nhà sung túc thì bày cỗ lớn, nhà ít điều kiện thì làm cỗ gọn, miễn là từng món được chọn ngon, nấu cẩn thận. Trên mâm ấy, gà luộc nguyên con và mâm ngũ quả thường là hai thứ người ta chăm chút nhất, vì gần như gia đình Việt nào cúng tất niên cuối năm cũng có mặt hai lễ vật này.

Sắm lễ cho ngày này không có công thức cứng, song vẫn có những nguyên tắc chung về mâm mặn hay chay, cỗ ba miền và cách chọn, bày từng lễ vật. Nắm được mấy điều đó, người lần đầu lo việc cúng sẽ không lúng túng trước danh sách dài trên mạng.

### Nguyên tắc sắm lễ: lễ tùy tâm, nhà ít người vẫn đủ đầy

Mâm cỗ lớn hay nhỏ tùy túi tiền nhà mình, quan trọng là tấm lòng thành của gia chủ, theo nguyên tắc “giàu làm kép hẹp làm đơn”. Mâm cỗ tùy điều kiện kinh tế từng nhà, chỉ nên vừa đủ với số người trong gia đình để tránh thừa mứa, lãng phí. Nhà ít người sắm một mâm gọn gồm vài món chính, bày biện chu đáo, sạch sẽ là đã đủ lễ; nhà đông con cháu thì cỗ bày rộng hơn, thêm món ăn uống sum họp sau khi cúng.

Mâm cúng có thể mặn hoặc chay, tùy tôn giáo và văn hóa của từng gia chủ. Mâm chay thường gồm xôi gấc, chè, hoa quả, hoặc bánh chưng, xôi, chè thay cho mâm mặn; nhà theo đạo hay ăn chay cuối năm thì chọn cách này hoàn toàn hợp nếp. Ngược lại, mâm mặn cơ bản gồm cơm trắng, canh, một món mặn và một món xào, chế biến sạch sẽ tươm tất, xếp trong bát đĩa sạch ngay ngắn. Món nóng và món có nước nên đặt giữa mâm cho vững, tránh nguy cơ đổ vỡ.[1]

Một mâm lễ đầy đủ thường có những thứ quen thuộc như bình hoa, nhang đèn, vàng mã, trà rượu, gạo muối, trầu cau, xôi cháo, bánh chưng; nhà nào gọn thì chọn vài thứ là được.

Riêng công ty, cửa hàng, mâm cúng khác hẳn mâm gia đình: không cần cỗ mặn đầy bàn, chỉ cần bình hoa, mâm ngũ quả, chén gạo muối, xôi, nhang đèn, vàng mã, trầu cau, trà hoặc rượu, có nơi thêm gà luộc hay heo sữa quay nhỏ. Chủ cửa hàng cúng tất niên cuối năm để tạ ơn thần linh, tổ nghiệp đã phù trợ việc buôn bán suốt năm, nên bày gọn trên quầy hay trước cửa hàng là đủ, lòng thành vẫn trọn vẹn.

Nhờ vậy, dù mâm lớn hay mâm nhỏ, điều người ta nhìn vào là từng món được chọn ngon nhất trong nhà, trái cây rửa sạch, cơm xới đầy đặn. Đó chính là cái hồn của việc cúng tất niên cuối năm, chứ không phải giá trị mâm lễ.

### Mâm cỗ mặn ba miền Bắc, Trung, Nam

Cỗ bát đĩa là cách bày mâm cỗ miền Bắc theo cặp bát và đĩa, phổ biến 4 bát 4 đĩa, nhà khá giả làm 6 hoặc 8 cặp. Mâm 4 bát gồm chân giò hầm măng lưỡi lợn, bóng thả, miến, mọc; 4 đĩa gồm thịt gà, thịt lợn, giò lụa, chả quế.[2] Cỗ lớn có thể xếp cao hai, ba tầng, nhìn vào đã thấy đầy đặn, sang trọng. Bên cạnh đó, mâm cúng miền Bắc còn có xôi gấc hoặc bánh chưng, nộm, dưa hành, thịt đông; trong đó thịt đông là món đặc trưng của miền Bắc mà các vùng khác thường không có, vì thời tiết lạnh cuối năm mới đông được.

Miền Trung bày cỗ theo lối riêng, thường có ít nhất 7 món và thường cúng mặn, ít khi cúng chay. Mâm cúng tất niên miền Trung có thể gồm bánh chưng hoặc bánh tét, canh măng khô, cá chiên hoặc chả ram, thịt đông, gà bóp rau răm, dưa món, giò lụa Huế; nhà đầy đủ thêm bát miến Huế, chả Huế, giá chua. Món không thể thiếu là thịt muối hoặc thịt ngâm mắm, thứ vị mặn đậm của Huế, Quảng, để dâng tổ tiên và ăn dần những ngày đầu năm.

Miền Nam thì mâm cỗ mang dấu ấn Nam bộ rõ nhất qua hai món: thịt kho tàu và canh khổ qua nhồi thịt. Trong nồi thịt kho, trứng tròn và thịt vuông tượng trưng trời tròn đất vuông, mong năm mới trọn vẹn, sung túc. Dân gian Nam bộ tin rằng ăn canh khổ qua nhồi thịt giúp mọi khổ trong năm cũ qua hết, đón tài lộc mới, nên người ta gọi món này với ý “khổ qua đi”. Bên cạnh là bánh tét, gỏi cuốn, gỏi tôm thịt, dưa muối, củ cải ngâm mắm, củ kiệu.[1]

Nhìn chung, cỗ ba miền khác nhau rõ rệt vì tùy sản vật địa phương. Miền Bắc có gà, giò, canh măng, xôi gấc; miền Nam có bánh tét, thịt kho, củ kiệu, dưa giá.[1] Bánh chưng dùng cúng ở miền Bắc còn bánh tét ở miền Nam, hai thứ đều làm từ gạo nếp, măng, thịt, hành tím bọc lá dong, tượng trưng đất và trời, hòa hợp âm dương.

Do đó, mâm cỗ ngày nay không còn bó hẹp trong khuôn cũ. Nhiều món truyền thống được thay bằng món hiện đại như nem rán, nem chua, chân giò muối, nộm, thịt bò kho, ragu bò ăn bánh mì, vịt quay.[2] Nhà nào bận, mua thêm món ngoài cho kịp giờ cúng cũng chẳng ai chê, miễn mâm cơm trước thờ cúng thần linh tổ tiên còn đủ món mặn, món chay, thấy ngay đời sống đầy đủ, và sau lễ, con cháu thụ lộc, sum họp quanh mâm ấy. Các món trên mâm đều mang ý nghĩa riêng: nem rán, giò chả nói lên sự sung túc, ấm áp; gà luộc tượng trưng bình an, may mắn; xôi gấc màu đỏ là giàu sang, phú quý; trái cây như táo, cam, lê, chuối tượng trưng đoàn viên, phát tài phát lộc; bánh kẹo, mứt Tết ngọt ngào, cầu năm mới vui vẻ.

### Gà cúng: chọn trống tơ, tạo dáng chầu và đặt hướng nào

Nếp cúng tất niên cuối năm thường chọn gà trống tơ chưa đạp mái, mào thẳng đỏ to, thân vàng, da căng, luộc nguyên con, đầu ngẩng cao, da vàng mọng. Dáng gà chầu là cách buộc và bày gà luộc nguyên con quỳ hai chân, xòe cánh, đầu ngẩng hướng về bát hương như đang chầu lễ.

Tạo dáng chầu cho gà cần khéo tay: rạch hai đường hai bên cổ gà, luồn cánh qua đường cổ rồi kéo cánh ra đường miệng, tạo thế gà há miệng lớn, hai cánh hơi xòe ra. Sau đó buộc hai chân gà quặp vào bụng sau, gà sẽ quỳ xuống như đang chầu lễ. Khi buộc cánh phải nhẹ tay để không rách da hay gãy cánh. Luộc gà đặt đầu ngửa ra sau, lật nghiêng hai bên giữ tư thế thẳng, không xiên vẹo; trong nồi hớt bọt liên tục, đun lửa nhỏ khoảng 8-10 phút rồi tắt bếp ngâm vung thêm 5-10 phút. Vớt gà thả vào nồi nước lạnh ngay để da giòn, gà không nát.

Bày gà lên đĩa, có thể trang trí bằng quả ớt tỉa hoa hoặc bông hoa hồng đỏ cắm mỏ gà. Vị trí chuẩn nhất là quay đầu gà vào phía bát hương, như thể gà đang chầu lễ trước bàn thờ gia tiên.

### Mâm ngũ quả, hoa tươi và hương đèn

Mâm ngũ quả là mâm năm loại trái cây tươi dâng bàn thờ, năm màu tượng trưng ngũ hành và mong phúc, quý, thọ, khang, ninh.[1] Năm màu ứng ngũ hành: trắng là Kim, xanh là Mộc, đen là Thủy, đỏ là Hỏa, vàng là Thổ, nên chọn quả đủ màu để hợp ý tương sinh.

Ba miền mỗi nơi một kiểu bày. Miền Bắc gồm chuối xanh ở dưới, bưởi hoặc phật thủ ở trên, kèm cam quýt, hồng hoặc táo, roi, lê, hồng xiêm hoặc nho đen. Chuối xanh tượng trưng mệnh Mộc, như bàn tay che chở đem lại bình an; phật thủ được xem là bàn tay Phật phù hộ gia đình; bưởi đặt trên nải chuối tượng trưng phúc lộc, an khang thịnh vượng. Cam, quýt, chanh được tin mang may mắn, tránh điều xui nhờ hương vị tinh khiết; nho tượng trưng sự phong phú, thành công. Miền Trung dùng quả địa phương dịp Tết như táo, lê, bưởi, cam, quýt. Miền Nam đơn giản hơn: mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, gộp ý “cầu sung vừa đủ xài”; đu đủ, xoài, dừa, sung mang ước vọng đủ đầy, sung túc, viên mãn, còn thanh long được tin mang may mắn, phát tài phát lộc.

Điều cần giữ là hoa quả thật, tươi ngon, đủ chín, không dập nát, tuyệt đối không dùng hoa quả nhựa hay đồ giả, vì vừa giảm ý nghĩa vừa là thiếu tôn trọng tổ tiên. Số lượng quả có thể giản lược vừa phải, miễn rửa sạch, sắp xếp gọn gàng; khi bày không để mâm quả chính giữa che khuất bát hương, nên đặt hai bên bàn thờ.

Hoa tươi cũng vậy: chọn hoa có mùi hương nhẹ, màu sắc trang nhã, như hoa cát tường, hoa đồng tiền, hoa đào, hoa mai; không dùng hoa giả, hoa nhựa. Hương đèn trên bàn thờ mang ý nghĩa riêng: hương tượng trưng tinh tú, nối kết âm dương; đèn tượng trưng mặt trăng, mặt trời. Nên dùng nhang trầm thượng hạng, mùi thơm nhẹ nhàng, tự nhiên cho không khí trang trọng. Trà, rượu, nước sạch mỗi thứ rót 3 chén hoặc 5 chén nhỏ, bày ngay ngắn cạnh mâm quả. Đủ hương, hoa, quả, đèn, mâm lễ của cách cúng tất niên cuối năm mới trọn vẹn cả hình lẫn ý.

![Một bà lớn tuổi cẩn thận bày mâm cỗ với gà luộc nguyên, các đĩa món, bát canh và đũa; bên cạnh có đĩa trái cây](https://chucmungnammoi.com/covers/cach-cung-tat-nien-cuoi-nam-minh-hoa-1-qjblz8-1200x800.webp)

*Ảnh minh họa*

## Trình tự hành lễ, văn khấn và những điều nên giữ nên tránh

Mâm cỗ có đầy đủ mà hành lễ lộn xộn thì buổi cúng vẫn thiếu trọng thể. Người xưa làm lễ tất niên theo một trật tự rõ: dọn nhà trước, bày lễ rồi mới khấn. Trật tự ấy giúp cả gia đình có tâm thế thành kính thay vì chạy đua với giờ giấc.

Việc đầu tiên vẫn là lau dọn.[1] Nhà cửa sạch sẽ, bàn thờ gọn gàng thì mới có không khí trang nghiêm để thắp hương. Ngược lại, khói bụi còn vương trên khay nến, lọ hoa thì buổi cúng dù đầy đủ đến mấy cũng thấy chật chội.

### Dọn nhà, bày bàn thờ và cúng trong nhà hay ngoài trời

Công việc dọn dẹp nên bắt đầu từ vài ngày trước, không dồn vào chiều ba mươi. Nhà cửa được quét tước, lau chùi kỹ; riêng khu vực bàn thờ cần lau sạch lọ hoa, khay nến, lư hương và bày trí lại cho gọn gàng. Người xưa kiêng dời bát hương khi lau dọn, chỉ lau chùi quanh đó cho sạch. Ai muốn thay cát mới trong bát hương thì phơi nắng hoặc rang cho thật khô trước khi đổ vào. Cát cũ và chân hương đốt đi nên gói gọn, tro hương có thể đổ vào gốc cây quanh vườn.[3]

Bàn thờ chính được chuẩn bị trang trọng: chọn chỗ thoáng, sạch, trải khăn đỏ hoặc khăn vàng, cắm hoa tươi và thắp hai cây đèn ở hai bên theo nếp thờ cúng. Mâm cỗ mặn hay mâm chay không đặt ngay lên bàn thờ chính mà bày ở bàn con, bàn thờ phụ hoặc bất kỳ bàn thấp hơn nào đặt phía trước. Trên bàn thờ chỉ để mâm ngũ quả, hương hoa và ít tiền vàng mã tượng trưng.[1] Mâm cỗ nên kê trên đĩa gỗ hoặc đĩa sứ to cho vững, không đặt lễ vật trực tiếp xuống đất.

Nhà có sân vườn thì nhiều gia đình làm hai mâm: mâm trong nhà cúng gia tiên, ông bà; mâm ngoài sân cúng trời đất, thần linh. Khi làm hai mâm, lễ ngoài trời phải cúng trước rồi mới vào trong nhà làm lễ với tổ tiên. Gia đình ở chung cư, nhà phố không có sân thì gộp chung một mâm cũng đủ, không ai bắt buộc phải cúng ngoài trời; mâm cúng trời đất chỉ là phần thêm khi điều kiện cho phép. Chẳng hạn nhiều gia đình vùng quê đặt bàn lễ cúng gia thần tại sân hoặc hiên nhà, quay hướng ra cửa chính để lạy.

Ở những xóm làng còn giữ nếp, cúng tất niên xóm thực chất là lễ tạ đất mang tính cộng đồng, tạ ơn thần linh, thổ địa đã che chở cả khu dân cư suốt năm. Tục này do cả xóm cùng lo, mỗi nhà góp phần, nên lễ vật và nghi thức tùy nơi mà khác nhau; ai được nhờ thì hỏi trước các cụ trong tổ dân phố để làm theo nếp của xóm mình, tránh tự nghĩ ra cách làm khiến bà con lúng túng.

### Các bước hành lễ và bố cục bài văn khấn

Khi mâm cỗ đã bày xong, buổi lễ đi qua sáu bước theo nếp hiện nay. Trước hết, cả nhà lau dọn nhà cửa, đặc biệt khu vực bàn thờ, cho sạch sẽ gọn gàng. Sau đó nấu nướng và bày biện mâm cỗ, lễ vật lên bàn thờ trang trọng. Gia chủ, tức người lớn tuổi nhất trong nhà hoặc chủ doanh nghiệp nếu cúng ở công ty, tắm rửa, mặc quần áo gọn gàng lịch sự rồi mới thắp hương, rót rượu hay trà, đọc văn khấn chậm rãi, rõ ràng, thành tâm.

Khi hương tàn khoảng hai phần ba, gia chủ vái lạy tạ lễ, xin phép hạ lễ và hóa vàng mã nếu nhà có tục này. Cuối cùng, cả gia đình hay nhân viên cùng thụ lộc và họp mặt bên bữa cơm tất niên. Ở những nhà theo nếp cũ, người đàn ông lớn tuổi nhất là người thắp hương, đọc văn khấn, các thành viên khác đứng làm lễ vái.[2] Ai đọc cũng cần đứng ngay ngắn, tập trung, tránh vừa khấn vừa làm việc khác.

Về bài văn khấn, mẫu phổ biến hiện nay lấy từ sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam. Vì bài cúng cổ truyền khó nhớ, nhiều gia đình có người khấn theo hiểu biết của mình hoặc dùng bộ đồ cúng có in sẵn bài văn. Bài khấn tại gia mở đầu và kết thúc bằng ba lần niệm Nam mô A Di Đà Phật. Phần giữa kính lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, Hoàng thiên Hậu thổ, các vị tôn thần, rồi đến Kim niên đương cai Thái Tuế, Thành hoàng, Thổ địa, Táo quân, Tiền chủ, Hậu chủ và gia tiên. Nội dung chính là dâng lễ tất niên, tạ ơn và xin phù hộ cả nhà bình an, mạnh khỏe, vạn sự tốt lành. Bài khấn ngoài trời khác ở phần thỉnh: kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, Kim niên đương cai Thái Tuế, Bản cảnh Thành Hoàng, Thổ địa, Táo quân và các thần linh cai quản khu vực, cầu mong bốn mùa không hạn ách xâm, tám tiết có điềm lành tiếp ứng, mọi duyên thuận lợi, công việc hanh thông.

Riêng bài khấn cho cơ quan, công ty, cửa hàng do giám đốc hay chủ doanh nghiệp đứng tên, đại diện cả tập thể dâng lễ tạ ơn thần linh đã phù hộ việc làm ăn suốt năm. Bài này chỉ khấn thổ công, tài thần và các tôn thần cai quản khu vực, không khấn gia tiên, vì nơi làm việc không có bàn thờ tổ tiên. Có điều, các nhà theo nghi thức Phật giáo làm lễ theo cách khác: trước khi khấn nguyện thực hiện nghi thức quy y Tam Bảo gồm quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng; đọc lời nguyện bắt đầu bằng Nam mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật, A Di Đà Phật, Quán Thế Âm Bồ Tát, có thể đọc thần chú Quán Thế Âm nhiều lần tùy thời gian, sau lễ hồi hướng công đức cho gia đình, người thân và chúng sinh. Cách nào cũng được, miễn là gia chủ giữ tâm trang nghiêm từ đầu đến cuối.

### Hóa vàng hay không và hóa bao nhiêu

Hóa vàng là việc đốt giấy tiền vàng mã sau lễ, với ý nghĩa gửi lễ vật đến tổ tiên và tống tiễn điều xui của năm cũ, đồng thời biểu trưng lòng báo hiếu cùng lời cầu chúc cho năm mới. Đây là điểm nhiều người trẻ lúng túng nhất, vì trên mạng mỗi nơi nói một kiểu.

Câu trả lời ngắn gọn: hóa vàng không bắt buộc. Việc có đốt hay không tùy phong tục từng vùng, từng gia đình, không phải nhà nào cũng giữ tục lệ này. Nhà nào đốt thì đốt lượng vừa phải, vì đốt vàng mã quá nhiều vừa ảnh hưởng môi trường vừa rủi ro cháy nổ, nhất là trong nhà kín hay chung cư. Tàn hương vương vãi sau lễ nên gói lại đem thả ra sông, ao theo nếp cũ; đồ dùng cúng được làm sạch rồi cất giữ để dùng cho các dịp lễ khác trong năm.

### Những điều nên giữ và nên tránh trong ngày tất niên

Lễ cúng xong chưa phải hết việc. Bữa cơm tất niên ngay sau lễ mới là phần mọi người mong chờ: cả nhà quây quần dùng bữa cuối cùng của năm cũ, kể chuyện năm qua, nhìn lại điều đã làm và định hướng cho năm mới. Theo quan niệm truyền thống, ăn cơm tất niên xong là bỏ qua muộn phiền, giận hờn của năm cũ, nên không khí bàn ăn càng vui vẻ càng tốt; ai mời được khách đến nhà chung bữa cơm này càng thêm ấm cúng.

Những điều nên tránh phần lớn xoay quanh sự trang nghiêm. Khi hành lễ, cần giữ thái độ nghiêm túc, thành kính, không nói chuyện to, cười đùa hay nói tục, vì đó là sự bất kính; cũng không bận rộn với việc khác trong lúc cúng. Đồ dùng cúng nên tránh màu đen, trắng vì gắn với tang lễ, và không đặt trực tiếp lễ vật xuống đất. Trong các món cỗ, một số nơi kiêng dùng tỏi. Quan niệm dân gian cho rằng lúc cúng tất niên có nhiều vong linh lang thang, nên kiêng gọi tên trẻ nhỏ yếu bóng vía; đó là niềm tin cần tôn trọng chứ không phải quy tắc bắt buộc. Còn chuyện tránh cãi vã, chửi rủa, tránh làm đổ vỡ vào thời khắc giao thoa năm cũ năm mới thì ai cũng thấy hợp lý: một năm mở đầu bằng tiếng cười luôn dễ thở hơn.

Ngày cuối năm còn có vài việc nhỏ đáng làm. Tắm lá mùi giúp xua tan điều xui xẻo của năm cũ theo quan niệm dân gian; theo cách nhìn khoa học, việc tắm nước lá thơm như một cách làm sạch da, giảm căng thẳng, đau đầu, để lại mùi hương dễ chịu. Vào buổi tối ngày cuối năm, trước giờ giao thừa, nhà nào theo tục cúng đón ông Táo về lại nhà sau bảy ngày lên trời thì làm lễ đón. Sau đó, cả gia đình chuẩn bị lễ giao thừa, và nên soạn sẵn văn khấn giao thừa cùng các ngày mồng một, mồng hai, mồng ba để đầu năm chu đáo, không phải lục lại bài vở giữa đêm giao thừa.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của [Chúc Mừng Năm Mới](https://chucmungnammoi.com/).

## Nguồn tham khảo

1. [Cách cúng tất niên cuối năm cho chủ kinh doanh một năm an lành, thịnh vượng](https://tailieuhoctap.edu.vn/tin-tuc/cung-tat-nien-cuoi-nam/) (tailieuhoctap.edu.vn)
2. [Những điều phải lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng Tất niên Tết Mậu Tuất](https://dansinh.dantri.com.vn/dien-dan-dan-sinh/nhung-dieu-phai-luu-y-khi-chuan-bi-mam-co-cung-tat-nien-tet-mau-tuat-20180214153619000.htm) (dansinh.dantri.com.vn)
3. [Nét đẹp truyền thống qua lễ cúng Tất niên](https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/net-dep-truyen-thong-qua-le-cung-tat-nien-1340.html) (hoianheritage.danang.gov.vn)
4. [Mâm cúng tất niên tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024 chi tiết nhất](https://vietnamnet.vn/mam-cung-tat-nien-chuan-tet-giap-thin-2024-gom-nhung-gi-2247544.html) (vietnamnet.vn)
5. [Chuẩn bị mâm cúng Tất Niên đầy đủ, tươm tất](https://vietq.vn/cung-tat-nien-can-chuan-bi-gi-d53484.html) (vietq.vn)
6. [Những lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng tất niên](https://thethaovanhoa.vn/nhung-luu-y-khi-chuan-bi-mam-co-cung-tat-nien-20200124103825488.htm) (thethaovanhoa.vn)