Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Bị động hay bị độn: từ nào chính xác?

Gõ vội một đoạn văn rồi đọc lại, nhiều người chợt dừng ở chỗ bị độn mà mình vừa viết, tự hỏi liệu có đúng chính tả. Chuyện bị động hay bị độn chỉ có một đáp án: bị động, vì độn thường mang nghĩa lấp đầy hay che giấu, không dùng để nói về trạng thái không tự chủ.

10 phút đọc

Đang trả lời khách qua tin nhắn, bạn gõ một dòng rồi bấm gửi luôn. Đọc lại lúc rảnh mới thấy mình viết bị độn, và tự hỏi không biết có đúng không. Câu hỏi bị động hay bị độn vì thế thành chuyện nhiều người tra, nhất là khi chữ ấy rơi vào email gửi cấp trên hay bài làm nộp cho thầy cô.

Cách viết đúng là bị động. Tiếng độn thường mang nghĩa lấp đầy hay che giấu, không dùng để nói về trạng thái không tự chủ mà người viết muốn kể. Các từ điển tiếng Việt đều ghi mục từ bị động; còn bị độn chỉ thỉnh thoảng gặp trên mạng, phần lớn do gõ vội.

Bị động hay bị độn: từ nào đúng

Các từ điển tiếng Việt đều ghi bị động với nghĩa không chủ động, chịu tác động từ bên ngoài. Cách viết bị độn theo nghĩa này không có trong từ điển, chỉ là lỗi gõ hay lỗi nhớ. Vậy chuyện bị động hay bị độn đúng chính tả không phải hai lựa chọn ngang nhau: một bên có sách tra cứu đứng sau, một bên chỉ là thói quen gõ nhầm.

Viết sai chính tả tiếng Việt phổ biến đến mức có giáo sư từng đề xuất xây dựng một chuẩn chính tả chung. Đề xuất ấy chạm đúng chỗ hay nhầm: khi người viết, người dạy và người làm sách cùng dựa vào một chuẩn, những cặp như động và độn sẽ có một đáp án thay vì mỗi nơi viết một kiểu. Với người viết hằng ngày, cái lợi trước mắt là bớt phải tra lại mỗi lần gõ xong một câu.

Có một trường hợp cần tách riêng. Khi hai tiếng bị và độn đứng cạnh nhau thành hai từ riêng, câu vẫn đúng. Nước bị đọng trong ống, bao gạo bị độn cát: ở đó bị là một từ, đọng hay độn là một từ khác, nói về vật bị ứ lại hay bị nhét thêm vào. Lỗi chỉ xảy ra khi người viết muốn nói nghĩa không chủ động mà lại chọn chữ độn.

Bị động nghĩa là gì

Bị động nghĩa là gì? Từ này gồm hai tiếng. Tiếng bị chỉ sự chịu đựng, chịu tác động từ phía ngoài. Tiếng động chỉ sự cử động, chuyển động, hành động. Ghép lại, bị động nói về người hay việc không tự quyết, mà chờ hay chịu theo yếu tố bên ngoài.

Hai tiếng ấy đều sống độc lập trong tiếng Việt. Tiếng bị có mặt trong từ chuẩn bị, một từ ai cũng viết mỗi ngày; tin về Trường TH&THCS Bắc Sơn dọn vệ sinh chuẩn bị cho năm học mới là một ví dụ dễ thấy. Tiếng động có mặt trong cụm dự bị động viên, xuất hiện trong văn bản hành chính ở Thanh Hóa về phụ cấp cho quân nhân dự bị giữ chức vụ chỉ huy đơn vị dự bị động viên. Đọc những từ thật như vậy, người đọc tự kiểm chứng được rằng bị và động là hai tiếng có nghĩa riêng, thay vì chỉ tin vào một lời kết luận.

Bị động thường được dùng để nói về người và việc của người. Người bị động là người chờ được bảo, được giao, ít tự đề xuất. Việc bị động là việc bị dồn, bị đẩy lịch, phải xoay theo hoàn cảnh. Trong ngữ pháp, bị động chỉ kiểu câu mà chủ ngữ chịu hành động, như cái ly bị vỡ.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người ngồi quay lưng lại bên bàn gỗ, hai tay đặt trên mặt bàn, trước mặt là màn hình máy tính tắt, một quyển sổ
Một người ngồi quay lưng lại bên bàn gỗ, hai tay đặt trên mặt bàn, trước mặt là màn hình máy tính tắt, một quyển sổ, tách trà và chiếc điện thoại úp mặt xuống, sáng nhẹ từ cửa sổ.

Ví dụ câu đúng, câu sai

Tám cặp câu dưới đây đều lấy từ tình huống nhà cửa, công việc, Tết và trường lớp. Mỗi cặp có một dòng viết đúng và một dòng viết sai, để đối chiếu ngay tại chỗ.

  • Đúng: Sếp họp muộn nên cả phòng bị động chờ đến tận ba giờ chiều. — Sai: Sếp họp muộn nên cả phòng bị độn chờ đến tận ba giờ chiều.
  • Đúng: Em học bị động, thầy giảng gì em nhớ nấy, chưa tự đặt được câu hỏi. — Sai: Em học bị độn, thầy giảng gì em nhớ nấy, chưa tự đặt được câu hỏi.
  • Đúng: Mọi quyết định trong nhà đều do mẹ đưa, bố thành người bị động. — Sai: Mọi quyết định trong nhà đều do mẹ đưa, bố thành người bị độn.
  • Đúng: Chuyến bay hoãn nửa đêm, cả nhà bị động ngồi chờ ở sân bay. — Sai: Chuyến bay hoãn nửa đêm, cả nhà bị độn ngồi chờ ở sân bay.
  • Đúng: Lịch trực Tết bị động, ai có việc riêng phải tìm người đổi ca. — Sai: Lịch trực Tết bị độn, ai có việc riêng phải tìm người đổi ca.
  • Đúng: Khách đổi yêu cầu ba lần, phương án trình bày bị động theo từng email. — Sai: Khách đổi yêu cầu ba lần, phương án trình bày bị độn theo từng email.
  • Đúng: Bài thi trắc nghiệm giúp người học bớt bị động khi làm bài. — Sai: Bài thi trắc nghiệm giúp người học bớt bị độn khi làm bài.
  • Đúng: Hàng về chậm, người bán online rơi vào thế bị động trước lời nhắn của khách. — Sai: Hàng về chậm, người bán online rơi vào thế bị độn trước lời nhắn của khách.

Đọc thêm: Độc giả hay đọc giả: từ nào chính xác?

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi trước hết đến từ bàn phím. Gõ vội trên điện thoại, ngón tay lệch một nốt, chữ động thành độn mà người viết không hề hay biết. Tin nhắn và bình luận trên mạng ít được đọc lại, nên lỗi ấy đi vào thói quen và lặp lại ở những lần gõ sau. Câu hỏi bị động hay bị độn từ nào đúng thường nảy ra đúng lúc ấy, khi người ta đọc lại thứ mình vừa gửi.

Tai nghe cũng góp phần. Ở nhiều nơi, hai âm cuối n và ng đọc gần như nhau, nên khi viết ra dễ lẫn động với độn, đọng với động. Các trang hướng dẫn học tập còn đưa lỗi chính tả tiếng Việt thành một bài toán riêng, cần luyện tập mới khắc phục được, và có hẳn những mẹo riêng cho từng nhóm lỗi.

Nói lái quen tai nữa. Đây là biện pháp tráo đổi phụ âm đầu hay phần vần giữa các âm tiết, rất phổ biến trong lời nói hằng ngày để đùa vui hay nói kín. Tai đã quen nghe tiếng Việt bị tráo phụ âm, nên thấy hai chữ động và độn đứng cạnh nhau, nhiều người nghi cả hai đều đúng. Thực ra nói lái là trò chơi chữ, còn văn viết phải theo từ điển.

Chiếc khay mây tròn lót vải trắng đặt trên bàn gỗ thấp, cạnh đó là một hũ gốm nhỏ có nắp, ánh sáng chiều xuyên qua mành tre
Chiếc khay mây tròn lót vải trắng đặt trên bàn gỗ thấp, cạnh đó là một hũ gốm nhỏ có nắp, ánh sáng chiều xuyên qua mành tre.

Chữ độn nghĩa lấp đầy

Chữ độn thường được hiểu là lấp cho đầy, giấu đi, che khuất. Cách nó nằm trong tên gọi cũ cho thấy rõ: độn giáp là thuật ẩn mình, che giấu thân hình theo cách kể của người xưa. Chữ độn đứng đầu tên gọi ấy giữ nghĩa che giấu, không dính gì tới chuyện chủ động hay không chủ động.

Nghĩa lấp đầy cũng hiện ra trong lời nói thường ngày. Bao gạo bị độn cát là bao có cát trộn vào cho nặng thêm. Còn độn đất cho gốc cây là lấp thêm đất để gốc không bị trống. Ở cả hai câu, độn cần một thứ được nhét vào và một vật chứa. Không có vật chứa, không có thứ bị nhét, thì chữ độn mất chỗ đứng.

Đặt cạnh nhau mới thấy vì sao bị độn hay bị động không thể hoán đổi cho nhau. Độn luôn cần một vật được lấp hay giấu: cát, giáp, đất. Bị động nói về người, về việc, về thế đứng không tự chủ. Việc chọn chữ vì thế phải bắt đầu từ điều mình muốn kể.

Muốn nhớ lâu, nối bị động với chữ động trong hành động. Người bị động là người thiếu hành động của riêng mình, chờ người khác làm thay. Nghĩ đến hành động là nhớ ngay chữ động.

Với độn, cứ hình dung bao gạo bị độn cát. Chữ này luôn đi với việc lấp cho đầy, nên gặp câu nói về người hay về trạng thái thì loại ngay. Cách thứ ba: đọc câu thành tiếng rồi hỏi nghĩa của chữ thứ hai; nếu nghĩa ấy không khớp với việc lấp giấu thì phải viết lại.

Cặp từ này không đứng một mình. Động hay đọng cũng gây nhầm tương tự: động là cử động, đọng là nước hay chất lỏng ứ lại một chỗ, như nước bị đọng trong rãnh. Còn động với độn khác nhau ở nghĩa vừa nói. Ngoài nhóm chữ kết thúc bằng âm n hay ng, nhiều người còn tra các cặp như trổ bông hay trỗ bông, nơi cả hai cách viết đều xuất hiện trên mạng. Cũng có những từ không sai chính tả nhưng vẫn dùng sai vì nghĩa gần nhau. Trang đã gom các cặp này theo quy tắc âm cuối n và ng để tra nhanh.

Đọc thêm: Sắc sảo hay sắc xảo: từ nào chính xác?

Tự soát trước khi gửi

Cách tự soát đơn giản nhất là đọc lại bản văn chậm, bằng mắt đọc từng chữ chứ không bằng trí nhớ về những gì mình vừa gõ. Khi đọc chậm, nên dừng lại ở những chữ kết thúc bằng âm n hay ng, vì đây là chỗ dễ lệch nhất. Các mẹo khắc phục lỗi chính tả tiếng Việt thường được hướng dẫn theo từng nhóm lỗi, để người viết lần lượt soát từng nhóm thay vì đọc tràn cả đoạn. Bộ quy tắc chính tả tiếng Việt cũng có hướng dẫn chi tiết cho từng nhóm âm, và việc cần một chuẩn chính tả để trau dồi là điều một giáo sư từng nêu trên báo.

Hai chiếc cốc gốm đặt trên bàn gỗ, một úp nghiêng cạnh ấm trà nhỏ, nắng chiều chiếu qua cửa sổ trong bếp
Hai chiếc cốc gốm đặt trên bàn gỗ, một úp nghiêng cạnh ấm trà nhỏ, nắng chiều chiếu qua cửa sổ trong bếp.

Cách làm theo nhóm: gom những chữ hay lẫn âm cuối trong đoạn vừa viết ra một chỗ, đọc từng chữ và tự hỏi nó có đúng nghĩa không; chữ nào lệch nghĩa thì sửa lại. Xong nhóm ấy mới chuyển sang nhóm khác, như dấu hỏi với dấu ngã, hay s với x. Soát theo nhóm giúp mắt không bỏ sót, vì không phải vừa đọc nghĩa câu vừa nhớ mặt chữ cùng lúc.

Nếu gặp bị độn trong văn bản cũ hay trong câu trích dẫn của người khác, cách xử lý khác với khi mình viết. Với trích dẫn nguyên văn, giữ đúng như bản gốc, không sửa chữ trong ngoặc kép; chỗ sai hiểu theo ngữ cảnh là đủ. Với văn bản mình soạn lại, sửa thành bị động rồi mới dùng.

Văn bản dài thì nên nhờ công cụ. Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp dò nhanh các từ hay viết sai, trong đó có cả nhóm âm cuối n và ng. Chính tả tiếng Việt vốn có bộ quy tắc riêng về nguyên âm, phụ âm và thanh điệu, nên mỗi lỗi đều lần ra được lý do và cách nhớ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com