Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì: từ nào chính xác?

Giữa hai cách viết ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì, cách đúng là “ăn xổi ở thì” bằng chữ x. Câu thành ngữ chỉ lối sống, lối làm việc chỉ lo lợi ích trước mắt mà không tính hậu quả lâu dài.

10 phút đọc

Món dưa muối xổi, cà muối xổi làm nhanh, ăn ngay trong bữa tạm, chưa kịp chua như dưa cà muối để lâu. Chữ “xổi” trong tên món ấy cũng là chữ “xổi” trong câu mà nhiều người đang phân vân ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì. Đáp án gọn: viết bằng x.

Phần dưới chỉ ra vì sao chỗ này hay bị nhầm, giải nghĩa câu thành ngữ, rồi đưa tám cặp câu để đối chiếu khi viết. Bài cũng tách ra bốn kiểu ăn xổi thường gặp trong đời sống hôm nay: giàu xổi, học xổi, chạy xổi quyền lực, tạo uy tín xổi.

Ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì: từ nào đúng?

Trong hai cách ghi, “ăn xổi ở thì” bằng chữ x mới đúng. Báo chí đã dùng cụm này nhiều năm ở đủ mọi lĩnh vực, và lần nào cũng viết bằng x. Nhan đề một bài về giáo dục đại học ghi “Tinh thần đại học và cái giá của tư duy Ăn xổi ở thì”. Một bài khác cũng đưa đúng cụm ấy lên nhan đề.

Không riêng gì giáo dục. Bài về bất động sản có nhan đề “Bất động sản qua thời ăn xổi”. Bài về đầu tư lướt sóng, bài về giá cá tra, bài về làm du lịch, bài về nhà đầu tư cơ hội đều ghi “ăn xổi” bằng x, cả ở nhan đề lẫn trong thân bài. Nhiều bài ở nhiều lĩnh vực cùng thống nhất một cách ghi như thế thì đó là căn cứ đủ chắc. Người Việt còn dùng gọn hai tiếng “ăn xổi” cho đủ thứ: đầu tư ăn xổi, làm ăn ăn xổi, nuôi trồng cũng ăn xổi.

Vì sao nhiều người lại phân vân ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì? Lý do nằm ở ngữ âm. Ở nhiều nơi, âm s và âm x được đọc gần như nhau, nên khi viết ra giấy người viết dễ chọn nhầm chữ. Lỗi chính tả nhóm s với x là một trong những lỗi hay gặp nhất khi viết tiếng Việt, và cụm từ đang bàn rơi đúng vào nhóm này.

Tiếng Việt có mẹo khá gọn: chữ s không ghép với các vần oa, oe; chỉ có chữ x mới ghép được với các vần này. Vì thế ta viết xoay xở, xoắn lại, tóc xoăn, xoen xoét, xuề xòa, xòa tay, xoa tay, cây xoan, xuyên qua, tất cả đều bằng x. Vài trường hợp ngoại lệ viết bằng s thì phải nhớ riêng: soát, soạn, suýt soát, sột soạt, sờ soạng.

Quy tắc vần trên chỉ là mẹo chung để bớt nhầm, không phải căn cứ duy nhất cho chữ “xổi”. Với tiếng này, căn cứ là nghĩa nhanh, tạm, không bền của nó, như vay xổi. Cụm nào chỉ sự vội vàng, tạm bợ thì viết bằng x.

Cũng cần nói thêm: “sổi” vẫn là một tiếng có thật trong tiếng Việt, có mặt trong vài từ khác. Có khi hai tiếng “ăn” và “sổi” đứng cạnh nhau trong một câu nói về việc khác, và lúc đó cách ghi ấy không sai. Nó chỉ sai khi người viết muốn nói đúng nghĩa của thành ngữ, vì “sổi” không mang nghĩa tạm bợ nào ở đây. Cụm “ăn xổi ở thì” có mặt trong một số bộ từ điển song ngữ; còn cách ghi “ăn sổi ở thì” thì lẻ tẻ, thường do người viết nghe âm rồi chép ra.

Vậy hỏi theo chiều nào, ăn xổi ở thì hay ăn sổi ở thì, câu trả lời vẫn một: chữ x.

Tám cặp câu dưới đây là ví dụ tự viết, mỗi cặp một dòng đúng một dòng sai, để đối chiếu khi viết. Chỗ sai chỉ khác chỗ đúng mỗi một chữ: thay x bằng s.

Gia đình, đúng: “Ông ấy sống kiểu ăn xổi ở thì, chẳng lo gì cho con cái về sau.” Sai: “Ông ấy sống kiểu ăn sổi ở thì, chẳng lo gì cho con cái về sau.”

Công việc, đúng: “Làm dự án ăn xổi ở thì, khó giữ được khách.” Sai: “Làm dự án ăn sổi ở thì, khó giữ được khách.”

Tết, đúng: “Sắm Tết theo đà ăn xổi ở thì, tiêu hết lương rồi tháng Giêng tính sau.” Sai: “Sắm Tết theo đà ăn sổi ở thì, tiêu hết lương rồi tháng Giêng tính sau.”

Trường lớp, đúng: “Cô giáo nhắc học trò chớ học ăn xổi ở thì, chỉ cố đủ điểm để qua kỳ thi.” Sai: “Cô giáo nhắc học trò chớ học ăn sổi ở thì, chỉ cố đủ điểm để qua kỳ thi.”

Kinh doanh, đúng: “Quán mới mở mà buôn bán kiểu ăn xổi ở thì, khách quen sẽ bỏ đi.” Sai: “Quán mới mở mà buôn bán kiểu ăn sổi ở thì, khách quen sẽ bỏ đi.”

Đầu tư, đúng: “Vay tiền lãi cao để lướt sóng, đúng là ăn xổi ở thì.” Sai: “Vay tiền lãi cao để lướt sóng, đúng là ăn sổi ở thì.”

Hàng xóm, đúng: “Nhà bên cạnh sửa chữa vội vàng kiểu ăn xổi ở thì, được vài tháng đã thấm dột.” Sai: “Nhà bên cạnh sửa chữa vội vàng kiểu ăn sổi ở thì, được vài tháng đã thấm dột.”

Du lịch, đúng: “Làm du lịch ăn xổi ở thì, khó ai còn muốn quay lại.” Sai: “Làm du lịch ăn sổi ở thì, khó ai còn muốn quay lại.”

Đọc thêm: Bách niên giai lão nghĩa là gì? Cách viết đúng chính tả

Nghĩa và nguồn gốc của thành ngữ

Ăn xổi ở thì nghĩa là gì? Trả lời gọn: lối sống hoặc làm việc chỉ lo lợi ích ngắn hạn, thiếu tính toán, không có tầm nhìn xa, không suy tính đến tương lai. Nói cho đời thường, đó là lối tạm bợ, lo việc trước mắt mà quên ngày sau.

Tiếng “ăn” ở đây không nói việc đưa đồ ăn vào miệng; nó mang nghĩa hưởng lợi trước mắt. Tiếng “xổi” vốn gắn với nhanh, tạm, không bền: vay xổi là mượn tạm ít lâu rồi trả lại.

Chữ “thì” chỉ một quãng thời gian có giới hạn trong quá trình lớn lên của sự vật. Ruộng lúa đang thì con gái là ví dụ quen: cây đang độ sung sức nhất. Người ta cũng nói làm đúng thì, quá lứa thì lỡ thì, mưa nắng phải thì, đều để chỉ cái mốc thời gian ấy. Ghép lại, “ở thì” nói về việc chỉ lo phần thời gian đang có, mà không đặt nó vào dòng dài của cuộc đời.

Có một chỗ dễ hiểu nhầm: “ăn xổi” không đồng nghĩa với “ăn nhanh”. Một bữa ăn vội vàng vì kịp giờ làm thì không ai gọi là ăn xổi. Cái bị chê là cách tính chỉ nhìn đến bữa trước mắt mà không lo bữa sau.

Về nguồn gốc, thành ngữ gắn với lối sống nông nghiệp: người ta trồng cây ngắn ngày để thu hoạch cho sớm, chẳng màng đến đất đai hay môi trường. Cây ngắn ngày cho vụ nhanh, nhưng đất cứ bị vắt kiệt mãi thì cạn. Người Việt mượn hình ảnh đó để nói về lối sống, lối làm việc chỉ tính đến vụ trước mắt.

Sắc thái của câu là chê, nên người ta dùng nó để nói về người khác nhiều hơn là nói về mình. Nhận xét “anh ấy sống ăn xổi ở thì” là một lời nặng. Còn tự nhận mình như thế thì thường là để rút kinh nghiệm.

Trong đời sống hôm nay, lối ấy có nhiều dạng, mỗi dạng một cách hưởng lợi trước mắt. Bảng dưới đây tách riêng từng loại cho dễ nhìn:

Câu mẫu cho thấy thành ngữ đứng nguyên vẹn trong câu, không đổi chữ nào: “Ông bà thường dùng thành ngữ ‘ăn xổi ở thì’ để chỉ những người sống chỉ biết hưởng thụ trước mắt, không biết tính toán lâu dài”. Đặt câu theo kiểu ấy cũng dễ: chuyện học hành mà tính tạm bợ như ăn xổi ở thì khó đi xa.

Nhiều người còn dùng cụm này để nói về cả một thời kỳ, chứ không riêng một người. Báo chí viết về thời “ăn xổi” của bất động sản, về tâm lý “ăn xổi” trong chăn nuôi, về lối làm du lịch “ăn xổi ở thì”.4 Cách dùng ấy mở rộng nghĩa từ một người sang cả một cách làm.

Bảng cho biết bốn biểu hiện của lối sống tạm bợ, cách làm và hệ quả của từng loại.
Biểu hiện Cách làm Hệ quả
Giàu xổi Buôn lậu, đầu cơ đất đai Làm ăn bất chính, dễ mất tất
Học xổi Học ít, lấy điểm cao Bằng đẹp nhưng thực chất rỗng
Chạy xổi quyền lực Nịnh nọt, bợ đỡ Thăng tiến nhanh nhưng không bền
Tạo uy tín xổi Phát ngôn động trời Câu like, view, uy tín ảo

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người bán hàng ngồi trên ghế nhựa bên quán nhỏ trong hẻm, trước mặt là nồi nước dùng và vài bát, xe máy đỗ cạnh bạt che
Một người bán hàng ngồi trên ghế nhựa bên bàn ăn trong con hẻm, trước mặt là nồi kim loại và vài bát, cạnh xe máy đỗ dưới mái bạt.

Bài học cho lối làm ăn

Trong đầu tư, cụm “ăn xổi” chỉ lối làm ăn ngắn hạn, lướt sóng, không bền vững. Báo Sài Gòn Giải Phóng từng nhận xét: nhiều doanh nghiệp nước ngoài đầu tư vào Việt Nam theo kiểu lướt sóng, “ăn xổi”, coi thị trường chỉ là chỗ ghé qua để rồi tính chuyện rút chân.1 Với nhà đầu tư cơ hội, lời khuyên là đừng nên “ăn xổi ở thì”, tức đừng vay mượn tiền lãi cao để chạy theo khoản lời ngắn hạn.

Kịch bản lặp lại khá đều: lợi đến tay trước, thiệt đến sau. Nhà đầu tư vay lãi cao để lướt sóng, đến khi thị trường quay đầu thì tiền lãi vẫn phải trả. Hậu quả thường đến chậm hơn lợi ích, nên nhiều người không kịp nhìn ra: mất uy tín, mất lòng tin, rồi khó khăn chồng chất trong công việc lẫn cuộc sống.

Có phải lúc nào cũng xấu? Không hẳn. Khi cần gấp hoặc muốn tận dụng cơ hội ngắn hạn, cách làm ấy vẫn có thể cho kết quả tốt; lạm dụng mãi thì hại lâu dài. Cách tránh cũng được nêu khá rõ: nhìn xa, lập kế hoạch cẩn thận, kiên nhẫn, đầu tư vào chất lượng và giá trị bền vững.

Với người làm ăn nhỏ, việc đầu tiên là tính xem khoản lời trước mắt có nuôi được mình qua mùa sau hay không. Một cửa hàng bán hàng kém chất lượng để lãi nhanh sẽ mất khách quen. Một học sinh học tủ để qua kỳ thi sẽ hổng kiến thức cho kỳ sau. Cái giá ấy không hiện ngay, nên nhiều người vẫn chọn.

Nói cho cụ thể, hãy chia việc thành hai loại: việc nuôi mình trong tháng này và việc nuôi mình trong vài năm tới. Cách ăn xổi chỉ gói trong loại thứ nhất, và vì thế nó chỉ đủ cho một quãng ngắn.

Nhớ nhanh

Cần soát nhanh một câu trước khi gửi đi, bạn dùng ô Kiểm tra chính tả của trang. Những lỗi hay gặp khác, kể cả nhóm s với x, có trong bài những lỗi chính tả hay gặp; muốn xem thêm thì vào Chính tả.

  • Cách viết đúng là “ăn xổi ở thì” bằng chữ x; chữ s không thuộc về câu này.
  • Nhớ bằng dưa muối xổi: xổi là nhanh, tạm bợ, không bền.
  • Còn lưỡng lự, bạn thử đọc câu với chữ s: nghĩa tạm bợ biến mất ngay, vậy viết bằng x.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com